Σύντομη ιστορία του Ζαγορίου

του Στέρ­τσου Χαράλαμπου

Εισα­γω­γή

Το Ζαγό­ρι, μια μαγευ­τι­κή περιο­χή της Ηπεί­ρου, απο­τε­λεί­ται από 46 χωριά γνω­στά ως Ζαγο­ρο­χώ­ρια. Η ονο­μα­σία «Ζαγό­ρι» προ­έρ­χε­ται από τη σλα­βι­κή φρά­ση «Za-gora», που σημαί­νει «τόπος πίσω από τα βου­νά» (Λαζα­ρί­δης, χ.χ.). Η απο­μο­νω­μέ­νη γεω­γρα­φι­κή του θέση συντέ­λε­σε στη δια­τή­ρη­ση μιας αυθε­ντι­κής πολι­τι­στι­κής και αρχι­τε­κτο­νι­κής κλη­ρο­νο­μιάς, που αντα­να­κλά­ται στα πέτρι­να γεφύ­ρια, τις εκκλη­σί­ες και τα αρχο­ντι­κά του (Αγγέ­λη, 2021).

Το έδα­φος της περιο­χής είναι από­λυ­τα ορει­νό και εξαι­ρε­τι­κά δύσβα­το, με από­το­μες χαρά­δρες, πυκνά δάση και ατε­λεί­ω­τα βου­νά. Αυτή η φυσι­κή απο­μό­νω­ση απέ­τρε­ψε πολ­λούς λαούς, φυλές και αυτο­κρα­το­ρί­ες από το να εισέλ­θουν και να εγκα­τα­στα­θούν στην περιο­χή, γεγο­νός που λει­τούρ­γη­σε ως πλε­ο­νέ­κτη­μα. Έτσι, το Ζαγό­ρι απέ­φυ­γε μεγά­λες λεη­λα­σί­ες, κατα­κτή­σεις και πολε­μι­κές συρ­ρά­ξεις, επι­τρέ­πο­ντας στους κατοί­κους να δια­τη­ρή­σουν αρχαία έθι­μα και παρα­δό­σεις. Οι Σαρα­κα­τσά­νοι, πολ­λοί από τους οποί­ους ζουν στην περιο­χή, θεω­ρού­νται από­γο­νοι των αρχαί­ων κατοί­κων και μιλούν μια διά­λε­κτο με βορειο­ελ­λη­νι­κά στοι­χεία που δεν απα­ντώ­νται που­θε­νά αλλού στην Ελλάδα.

Αρχαιό­τη­τα και Βυζα­ντι­νή Περίοδος

Η πρώ­τη μαρ­τυ­ρία ανθρώ­πι­νης παρου­σί­ας στην περιο­χή χρο­νο­λο­γεί­ται από 17.000 έως 10.000 χρό­νια πριν. Σημα­ντι­κά επι­πα­λαιο­λι­θι­κά τεχνουρ­γή­μα­τα έχουν ανα­σκα­φεί από το Σπή­λαιο Κλει­δί στις όχθες του Βοϊ­δο­μά­τη (Ματσού­κα, 2023). Κατά την αρχαιό­τη­τα, το Ζαγό­ρι κατοι­κού­σαν οι Τυμ­φαί­οι και απο­τέ­λε­σε τμή­μα του αρχαί­ου ελλη­νι­κού βασι­λεί­ου των Μολοσ­σών, το οποίο κυριάρ­χη­σε σε όλη την Ήπει­ρο κατά την ύστε­ρη κλα­σι­κή περίοδο.

Οι Μολοσ­σοί φημί­ζο­νταν για την εκτρο­φή πολε­μι­κών σκύ­λων, που χρη­σι­μο­ποιού­νταν σε μάχες. Ο γενάρ­χης τους, Μολοσ­σός, λέγε­ται ότι ήταν γιος του Νεο­πτό­λε­μου (γιου του Αχιλ­λέα) και της Ανδρο­μά­χης (χήρας του Έκτο­ρα της Τροί­ας). Ο Νεο­πτό­λε­μος, γνω­στός και ως Πύρ­ρος, υπήρ­ξε πρό­γο­νος του περί­φη­μου βασι­λιά Πύρ­ρου, ο οποί­ος ηγή­θη­κε εκστρα­τειών κατά των Ρωμαί­ων στην Ιτα­λία. Η μητέ­ρα του Μεγά­λου Αλε­ξάν­δρου, Ολυ­μπιά­δα, κατα­γό­ταν από την πόλη Μολοσ­σί­δα, στην συμ­βο­λή των ποτα­μών Βοϊ­δο­μά­τη, Αώου και Σαρα­ντά­πο­ρου, στο βόρειο όριο του Ζαγορίου.

Υπο­λείμ­μα­τα κυκλώ­πειων τει­χών στο Σκα­μνέ­λι επι­βε­βαιώ­νουν την ανθρώ­πι­νη παρου­σία εδώ και χιλιά­δες χρό­νια. Μετα­ξύ του 9ου και του 4ου αιώ­να π.Χ., ένας μικρός οικι­σμός των Μολοσ­σών υπήρ­χε μετα­ξύ Μονο­δεν­δρί­ου και Βίτσας, με πέτρι­να σπί­τια και δύο νεκρο­τα­φεία, από τα οποία έχουν ανα­σκα­φεί σημα­ντι­κά ευρήματα.

Βυζα­ντι­νή Περίοδος

Κατά τη βυζα­ντι­νή επο­χή, το Ζαγό­ρι προ­σείλ­κυ­σε στρα­τιώ­τες και μονα­χούς, οι οποί­οι εγκα­τα­στά­θη­καν στην περιο­χή, ιδρύ­ο­ντας χωριά και μονα­στή­ρια. Από το 1204 έως το 1337, απο­τέ­λε­σε τμή­μα του Δεσπο­τά­του της Ηπεί­ρου. Ο αυτο­κρά­το­ρας Ανδρό­νι­κος Γ’ Παλαιο­λό­γος, το 1337, επα­νέ­φε­ρε για λίγο την περιο­χή υπό βυζα­ντι­νή κυριαρ­χία (Λαζα­ρί­δης, χ.χ.).

Η περιο­χή πέρα­σε υπό την κυριαρ­χία των Σέρ­βων το 1348, ενώ αργό­τε­ρα ενσω­μα­τώ­θη­κε στο Δεσπο­τά­το της Ηπεί­ρου υπό λατι­νι­κή διοί­κη­ση. Το 1430, το Ζαγό­ρι ενσω­μα­τώ­θη­κε στην Οθω­μα­νι­κή Αυτο­κρα­το­ρία, δια­τη­ρώ­ντας ωστό­σο προ­νό­μια αυτο­νο­μί­ας που του επέ­τρε­ψαν να ανα­πτυ­χθεί οικο­νο­μι­κά και πολι­τι­στι­κά (Αγγέ­λη, 2021).

Οθω­μα­νι­κή Περί­ο­δος και Αυτονομία

Το 1431, δημιουρ­γή­θη­κε το «Κοι­νόν των Ζαγο­ρι­σί­ων», ένα σύστη­μα αυτο­διοί­κη­σης που εξα­σφά­λι­σε φορο­λο­γι­κά προ­νό­μια και απα­γό­ρευ­ση εισό­δου των Τούρ­κων στην περιο­χή. Οι Ζαγο­ρί­σιοι έμπο­ροι ανέ­πτυ­ξαν εμπο­ρι­κές σχέ­σεις με τη Ρου­μα­νία, τη Ρωσία και την Κων­στα­ντι­νού­πο­λη. Κατά τον 18ο αιώ­να, η περιο­χή γνώ­ρι­σε μεγά­λη άνθη­ση με την ίδρυ­ση σχο­λεί­ων, βιβλιο­θη­κών και πετρό­κτι­στων γεφυ­ριών (Ματσού­κα, 2023).

Νεό­τε­ρη Περίοδος

Μετά τους Βαλ­κα­νι­κούς Πολέ­μους, το Ζαγό­ρι προ­σαρ­τή­θη­κε στην Ελλά­δα. Στη διάρ­κεια του Β’ Παγκο­σμί­ου Πολέ­μου, υπέ­στη σοβα­ρές κατα­στρο­φές λόγω της Εθνι­κής Αντί­στα­σης (Λαζα­ρί­δης, χ.χ.). Στον Εμφύ­λιο, πολ­λά χωριά ερη­μώ­θη­καν, ωστό­σο η περιο­χή κατά­φε­ρε να δια­τη­ρή­σει τον πολι­τι­στι­κό της χαρακτήρα.

Σύγ­χρο­νη Εποχή

Σήμε­ρα, το Ζαγό­ρι απο­τε­λεί κορυ­φαίο του­ρι­στι­κό προ­ο­ρι­σμό, γνω­στό για τη φυσι­κή του ομορ­φιά, την αρχι­τε­κτο­νι­κή του και την παρα­δο­σια­κή φιλο­ξε­νία των κατοί­κων. Έχει ανα­κη­ρυ­χθεί Εθνι­κός Δρυ­μός, προ­στα­τεύ­ο­ντας τη μονα­δι­κή του βιο­ποι­κι­λό­τη­τα και πολι­τι­στι­κή κλη­ρο­νο­μιά (Ματσού­κα, 2023).

Βιβλιο­γρα­φία

• Λαζα­ρί­δης, Κ. Π. (χ.χ.). Συμ­βο­λή στην ιστο­ρία του Ζαγο­ρί­ου.
• Αγγέ­λη, Α. Ι. (2021). Εκ Ζαγο­ρί­ου εν Ζαγο­ρίω. Αθή­να: Οσελότος.
• Ματσού­κα, Π. (2023). Το Ζαγό­ρι μου: Τόπος — Πεζο­πο­ρία. Αθή­να: Ανάβαση

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο facebook: Ζαγο­ρο­χώ­ρια