του Χάρη Στεργίου

Η παρού­σα μελέ­τη εξε­τά­ζει το καθε­στώς υπερ­φο­ρο­λό­γη­σης που επι­βλή­θη­κε στις μικρο­με­σαί­ες επι­χει­ρή­σεις (ΜμΕ) και τη μεσαία τάξη στην Ελλά­δα κατά την περί­ο­δο των μνη­μο­νί­ων. Ανα­λύ­ε­ται πώς η ασφυ­κτι­κή φορο­λο­γι­κή πολι­τι­κή οδή­γη­σε χιλιά­δες επι­χει­ρή­σεις σε οικο­νο­μι­κή κατάρ­ρευ­ση και πώς το κρά­τος αντι­με­τώ­πι­σε την αδυ­να­μία πλη­ρω­μής μέσω της ποι­νι­κο­ποί­η­σής της, μετα­τρέ­πο­ντας φορο­λο­γι­κές οφει­λές σε κακούρ­γη­μα. Εξε­τά­ζε­ται, επι­πλέ­ον, ο κεντρι­κός ρόλος της μεσαί­ας τάξης ως θεμε­λί­ου της δημο­κρα­τι­κής στα­θε­ρό­τη­τας και πώς η οικο­νο­μι­κή της εξου­θέ­νω­ση τρο­φο­δο­τεί την πολι­τι­κή απο­στα­θε­ρο­ποί­η­ση και την άνο­δο ακραί­ων ιδε­ο­λο­γιών. Το άρθρο αντι­πα­ρα­βάλ­λει την ελλη­νι­κή νομο­θε­σία με το ευρω­παϊ­κό δίκαιο και κατα­λή­γει στο συμπέ­ρα­σμα ότι, στην επο­χή των εξε­λιγ­μέ­νων ψηφια­κών εργα­λεί­ων ελέγ­χου (myDATA, AI), η δια­τή­ρη­ση αυτού του τιμω­ρη­τι­κού πλαι­σί­ου δεν είναι μόνο νομι­κά δυσα­νά­λο­γη και τεχνο­λο­γι­κά ανα­χρο­νι­στι­κή, αλλά και μια πολι­τι­κή που υπο­νο­μεύ­ει ενερ­γά τη δημο­κρα­τι­κή τάξη.

1. Εισαγωγή

Η οικο­νο­μι­κή κρί­ση που έπλη­ξε την Ελλά­δα από το 2009 επέ­φε­ρε σαρω­τι­κές αλλα­γές στο οικο­νο­μι­κό και κοι­νω­νι­κό τοπίο. Στην προ­σπά­θεια επί­τευ­ξης των δημο­σιο­νο­μι­κών στό­χων, οι ελλη­νι­κές κυβερ­νή­σεις υιο­θέ­τη­σαν μια σει­ρά από ορι­ζό­ντια και συχνά τιμω­ρη­τι­κά φορο­λο­γι­κά μέτρα. Η περί­ο­δος 2015–2019, ειδι­κό­τε­ρα, χαρα­κτη­ρί­στη­κε από μια πρω­το­φα­νή έντα­ση της φορο­λο­γι­κής επι­βά­ρυν­σης, η οποία έπλη­ξε δυσα­νά­λο­γα τη ραχο­κο­κα­λιά της ελλη­νι­κής οικο­νο­μί­ας: τις μικρο­με­σαί­ες επι­χει­ρή­σεις και τη μεσαία τάξη.

Αυτή η πολι­τι­κή δεν οδή­γη­σε απλώς σε μεί­ω­ση του δια­θέ­σι­μου εισο­δή­μα­τος, αλλά λει­τούρ­γη­σε ως μηχα­νι­σμός οικο­νο­μι­κής εξό­ντω­σης. Η αδυ­να­μία αντα­πό­κρι­σης στις υπέ­ρο­γκες υπο­χρε­ώ­σεις οδή­γη­σε σε έναν φαύ­λο κύκλο χρέ­ους και λου­κέ­των. Το κρά­τος, ωστό­σο, δεν περιο­ρί­στη­κε στις διοι­κη­τι­κές κυρώ­σεις. Υιο­θέ­τη­σε ένα εξαι­ρε­τι­κά αυστη­ρό ποι­νι­κό πλαί­σιο, μετα­τρέ­πο­ντας την οικο­νο­μι­κή απο­τυ­χία σε ποι­νι­κό αδί­κη­μα. Η παρού­σα ανά­λυ­ση υπο­στη­ρί­ζει ότι αυτή η πολι­τι­κή, πέρα από τις νομι­κές και οικο­νο­μι­κές της δια­στά­σεις, ενέ­χει και μια βαθιά πολι­τι­κή παθο­γέ­νεια: δια­βρώ­νο­ντας τη μεσαία τάξη, υπο­νο­μεύ­ει τα θεμέ­λια της ίδιας της δημοκρατίας.

2. Η φορολογική θύελλα της περιόδου 2015–2019

Η στρα­τη­γι­κή για την επί­τευ­ξη των δημο­σιο­νο­μι­κών πλε­ο­να­σμά­των βασί­στη­κε κυρί­ως στην αύξη­ση των φορο­λο­γι­κών εσό­δων. Αυτό μετα­φρά­στη­κε σε μια σει­ρά από του­λά­χι­στον 17 νέους ή αυξη­μέ­νους φόρους που επι­βλή­θη­καν μετα­ξύ 2015 και 2018, με το συνο­λι­κό τους κόστος να υπο­λο­γί­ζε­ται σε 5,5 δισε­κα­τομ­μύ­ρια ευρώ [1].

Δύο από τα πιο εμβλη­μα­τι­κά μέτρα ήταν το τέλος επι­τη­δεύ­μα­τος και η προ­κα­τα­βο­λή φόρου. Το πρώ­το επι­βαλ­λό­ταν ανε­ξαρ­τή­τως κερ­δο­φο­ρί­ας, ενώ το δεύ­τε­ρο, φτά­νο­ντας το 100% του φόρου του προη­γού­με­νου έτους, λει­τουρ­γού­σε ως άτο­κος, ανα­γκα­στι­κός δανει­σμός των επι­χει­ρή­σε­ων προς το κρά­τος. Ο συν­δυα­σμός αυτών των μέτρων με την αύξη­ση του ΦΠΑ στο 24% και του φόρου κερ­δών στο 29%, δημιούρ­γη­σε ένα εκρη­κτι­κό μείγ­μα. Μια μικρή επι­χεί­ρη­ση με κέρ­δη 20.000 ευρώ κατέ­λη­γε να πλη­ρώ­νει στο κρά­τος σχε­δόν το μισό (46,8%), καθι­στώ­ντας πρα­κτι­κά αδύ­να­τη την επι­βί­ω­ση [2].

Φορο­λο­γι­κό Μέτρο	Επι­βά­ρυν­ση στις ΜμΕ
Τέλος Επι­τη­δεύ­μα­τος	€650-€1.000 ετη­σί­ως, ανε­ξαρ­τή­τως κερδών.
Προ­κα­τα­βο­λή Φόρου	100% του φόρου της προη­γού­με­νης χρή­σης, στέ­ρη­ση ρευστότητας.
Αύξη­ση Φόρου Κερδών	Από 26% σε 29%.
Αύξη­ση ΦΠΑ	Στο 24%, μεί­ω­ση της κατανάλωσης.

Πίνα­κας 1: Ενδει­κτι­κά φορο­λο­γι­κά μέτρα περιό­δου 2015–2019.

3. Η ποινικοποίηση του φορολογικού χρέους

Η συνέ­πεια αυτής της πολι­τι­κής ήταν η διό­γκω­ση των ληξι­πρό­θε­σμων οφει­λών. Η αντί­δρα­ση του κρά­τους ήταν η εντα­τι­κο­ποί­η­ση της κατα­στο­λής. Με βάση τον ισχύ­ο­ντα Κώδι­κα Φορο­λο­γι­κής Δια­δι­κα­σί­ας (Ν. 4987/2022), η μη κατα­βο­λή χρε­ών αντι­με­τω­πί­ζε­ται με πρω­το­φα­νή ποι­νι­κή σκλη­ρό­τη­τα. Σύμ­φω­να με το άρθρο 66 του Κώδι­κα, η μη κατα­βο­λή βεβαιω­μέ­νων χρε­ών για διά­στη­μα μεγα­λύ­τε­ρο των τεσ­σά­ρων μηνών συνι­στά ποι­νι­κό αδί­κη­μα. Η κλι­μά­κω­ση των ποι­νών είναι αποκαλυπτική:

• Πλημ­μέ­λη­μα (Φυλά­κι­ση του­λά­χι­στον 2 ετών): Δια­πράτ­τε­ται όταν το χρέ­ος υπερ­βαί­νει τις 100.000 ευρώ (ή 50.000 ευρώ για ΦΠΑ) [3].
• Κακούρ­γη­μα (Κάθειρ­ξη): Επι­βάλ­λε­ται όταν το χρέ­ος υπερ­βαί­νει τις 150.000 ευρώ (ή 100.000 ευρώ για ΦΠΑ) [3].

Αυτή η ρύθ­μι­ση, «προί­κα» της μνη­μο­νια­κής περιό­δου, οδη­γεί σε οικο­νο­μι­κή εξό­ντω­ση μέσω κατα­σχέ­σε­ων, κοι­νω­νι­κό απο­κλει­σμό και διά­λυ­ση της κοι­νω­νι­κής συνο­χής με τη φυλά­κι­ση παρα­γω­γι­κών ατόμων.

4. Η εξόντωση της Μεσαίας Τάξης και οι συνέπειες για τη Δημοκρατία

Η οικο­νο­μι­κή εξου­θέ­νω­ση της μεσαί­ας τάξης δεν είναι απλώς ένα οικο­νο­μι­κό πρό­βλη­μα, αλλά μια βαθιά πολι­τι­κή κρί­ση. Από την επο­χή του Αρι­στο­τέ­λη, οι πολι­τι­κοί φιλό­σο­φοι ανα­γνώ­ρι­ζαν ότι μια ισχυ­ρή και πολυ­πλη­θής μεσαία τάξη απο­τε­λεί τον ακρο­γω­νιαίο λίθο μιας στα­θε­ρής και λει­τουρ­γι­κής δημο­κρα­τί­ας. Λει­τουρ­γεί ως ανά­χω­μα μετα­ξύ των δύο άκρων –των πολύ πλου­σί­ων και των πολύ φτω­χών– απο­τρέ­πο­ντας την πόλω­ση που οδη­γεί είτε στην τυραν­νία των ολί­γων είτε στην επα­νά­στα­ση των πολλών.

Η μεσαία τάξη, απο­τε­λού­με­νη από μικρο­με­σαί­ους επι­χει­ρη­μα­τί­ες, ελεύ­θε­ρους επαγ­γελ­μα­τί­ες, επι­στή­μο­νες και ειδι­κευ­μέ­νους εργα­ζό­με­νους, συν­θέ­τει έναν πυκνό κοι­νω­νι­κό ιστό παρα­γω­γής, και­νο­το­μί­ας και, κυρί­ως, νομι­μο­ποί­η­σης του πολι­τι­κού συστή­μα­τος. Τα μέλη της επεν­δύ­ουν στην εκπαί­δευ­ση, σέβο­νται τους νόμους και πιστεύ­ουν στη δυνα­τό­τη­τα κοι­νω­νι­κής ανό­δου μέσω της εργα­σί­ας. Όταν αυτή η τάξη δέχε­ται ένα συντρι­πτι­κό πλήγ­μα, οι συνέ­πειες για τη δημο­κρα­τία είναι άμε­σες και διαβρωτικές:

1. Πολι­τι­κή απο­ξέ­νω­ση: Όταν οι πολί­τες αισθά­νο­νται ότι το σύστη­μα είναι δομη­μέ­νο ενα­ντί­ον τους, ότι η σκλη­ρή δου­λειά οδη­γεί στην τιμω­ρία και όχι στην επι­βρά­βευ­ση, χάνουν την εμπι­στο­σύ­νη τους στους θεσμούς. Η απο­γο­ή­τευ­ση μετα­τρέ­πε­ται σε οργή και πολι­τι­κή απά­θεια ή κυνισμό.
2. Άνο­δος του λαϊ­κι­σμού και των άκρων: Η συρ­ρί­κνω­ση του μετριο­πα­θούς κέντρου δημιουρ­γεί ένα πολι­τι­κό κενό. Αυτό το κενό σπεύ­δουν να το καλύ­ψουν αδιάλ­λα­κτες και ακραί­ες φωνές, οι οποί­ες προ­σφέ­ρουν απλοϊ­κές, σωτη­ριο­λο­γι­κές λύσεις σε σύν­θε­τα προ­βλή­μα­τα. Η ρητο­ρι­κή του «εμείς ενα­ντί­ον τους» βρί­σκει γόνι­μο έδα­φος σε μια κοι­νω­νία όπου οι πολί­τες αισθά­νο­νται προ­δο­μέ­νοι από τις ελίτ.
3. Διάρ­ρη­ξη της κοι­νω­νι­κής συνο­χής: Η οικο­νο­μι­κή ανα­σφά­λεια και η αίσθη­ση της αδι­κί­ας δια­βρώ­νουν την κοι­νω­νι­κή εμπι­στο­σύ­νη. Η κοι­νω­νία κατα­κερ­μα­τί­ζε­ται σε ομά­δες συμ­φε­ρό­ντων που μάχο­νται για τα απο­μει­νά­ρια μιας συρ­ρι­κνού­με­νης πίτας, αντί να συνερ­γά­ζο­νται για τη δημιουρ­γία νέου πλούτου.

Όπως υπο­στη­ρί­ζει ο καθη­γη­τής Νομι­κής του Vanderbilt, Ganesh Sitaraman, «η συρ­ρί­κνω­ση της μεσαί­ας τάξης είναι ένα συνταγ­μα­τι­κό πρό­βλη­μα», καθώς τα δυτι­κά συντάγ­μα­τα θεμε­λιώ­θη­καν πάνω στην παρα­δο­χή της σχε­τι­κής οικο­νο­μι­κής ισό­τη­τας. Χωρίς αυτήν, προει­δο­ποιεί, το απο­τέ­λε­σμα είναι είτε η ολι­γαρ­χία είτε η όχλο­κρα­τία [8]. Μια κυβέρ­νη­ση που εφαρ­μό­ζει πολι­τι­κές οι οποί­ες εξο­ντώ­νουν τη μεσαία τάξη, στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα πριο­νί­ζει το κλα­δί πάνω στο οποίο κάθε­ται η ίδια η δημοκρατία.

5. Η νέα εποχή του ψηφιακού ελέγχου: Το τέλος των δικαιολογιών

Η δρα­κό­ντεια ποι­νι­κή νομο­θε­σία θα μπο­ρού­σε, έστω και αμφι­λε­γό­με­να, να δικαιο­λο­γη­θεί σε μια επο­χή όπου η φορο­δια­φυ­γή ήταν δύσκο­λο να εντο­πι­στεί. Σήμε­ρα, αυτή η δικαιο­λο­γία έχει καταρ­ρεύ­σει. Η ΑΑΔΕ δια­θέ­τει ένα πανί­σχυ­ρο ψηφια­κό οπλοστάσιο.

Κεντρι­κό ρόλο παί­ζει η πλατ­φόρ­μα myDATA, η οποία από το 2021 κατέ­στη­σε υπο­χρε­ω­τι­κά τα ηλε­κτρο­νι­κά βιβλία. Μέχρι τον Νοέμ­βριο του 2025, είχαν δια­βι­βα­στεί πάνω από 7,3 δισε­κα­τομ­μύ­ρια παρα­στα­τι­κά, αξί­ας άνω των 4,5 τρι­σε­κα­τομ­μυ­ρί­ων ευρώ [4]. Αυτό το τερά­στιο σύνο­λο δεδο­μέ­νων επι­τρέ­πει στην ΑΑΔΕ να πραγ­μα­το­ποιεί αυτό­μα­τες δια­σταυ­ρώ­σεις σε πραγ­μα­τι­κό χρό­νο, αξιο­ποιώ­ντας Τεχνη­τή Νοη­μο­σύ­νη (AI) και Big Data για να ανα­λύ­ει τα πάντα: από τις πλη­ρω­μές με κάρ­τες (POS) μέχρι τις συναλ­λα­γές σε κρυ­πτο­νο­μί­σμα­τα και τα στοι­χεία από social media [5].

Η ύπαρ­ξη αυτού του προ­λη­πτι­κού και παντα­χού παρό­ντος ελεγ­κτι­κού μηχα­νι­σμού καθι­στά την κατα­σταλ­τι­κή ποι­νι­κή τιμω­ρία της φυλά­κι­σης για χρέη όχι μόνο δυσα­νά­λο­γη, αλλά και τεχνο­λο­γι­κά ανα­χρο­νι­στι­κή και περιττή.

6. Αντιπαραβολή με το Ευρωπαϊκό Δίκαιο

Η ελλη­νι­κή νομο­θε­σία βρί­σκε­ται σε εμφα­νή δυσαρ­μο­νία με θεμε­λιώ­δεις αρχές του ευρω­παϊ­κού νομι­κού πολιτισμού.

Άρθρο 1, Πρό­σθε­το Πρω­τό­κολ­λο αρ. 4 της ΕΣΔΑ «Κανείς δεν στε­ρεί­ται της ελευ­θε­ρί­ας του λόγω αδυ­να­μί­ας εκπλη­ρώ­σε­ως συμ­βα­τι­κής υπο­χρε­ώ­σε­ώς του.» [6]

Αν και το φορο­λο­γι­κό χρέ­ος είναι μια υπο­χρέ­ω­ση εκ του νόμου, το πνεύ­μα της διά­τα­ξης είναι σαφές: η στέ­ρη­ση της ελευ­θε­ρί­ας δεν μπο­ρεί να απο­τε­λεί απά­ντη­ση στην οικο­νο­μι­κή αδυ­να­μία. Η πιο ισχυ­ρή νομι­κή ένστα­ση, ωστό­σο, προ­έρ­χε­ται από την αρχή της ανα­λο­γι­κό­τη­τας (άρθρο 52 του Χάρ­τη Θεμε­λιω­δών Δικαιω­μά­των της ΕΕ) [7]. Η ποι­νή της κάθειρ­ξης για ένα χρέ­ος που γεν­νή­θη­κε σε συν­θή­κες κρί­σης, όταν το κρά­τος δια­θέ­τει πλέ­ον πλή­ρη ψηφια­κή εικό­να των συναλ­λα­γών, είναι προ­δή­λως δυσα­νά­λο­γη. Δεν εξυ­πη­ρε­τεί τον σκο­πό της είσπρα­ξης, αλλά λει­τουρ­γεί ως μια εκδι­κη­τι­κή τιμωρία.

Τέλος, το σύστη­μα των διπλών κυρώ­σε­ων (βαριά διοι­κη­τι­κά πρό­στι­μα και ταυ­τό­χρο­να ποι­νι­κή δίω­ξη) εγεί­ρει ζητή­μα­τα ως προς την αρχή ne bis in idem (άρθρο 50 του Χάρ­τη), δηλα­δή την απα­γό­ρευ­ση της διπλής τιμω­ρί­ας για την ίδια πράξη.

 

7. Συμπεράσματα

Η πολι­τι­κή που ακο­λου­θή­θη­κε στην Ελλά­δα κατά την περί­ο­δο της κρί­σης δημιούρ­γη­σε ένα τοξι­κό περι­βάλ­λον για τις ΜμΕ. Η υπερ­φο­ρο­λό­γη­ση και η επα­κό­λου­θη ποι­νι­κο­ποί­η­ση της οφει­λής με όρους κακουρ­γή­μα­τος δεν ήταν απλώς μια οικο­νο­μι­κή απο­τυ­χία, αλλά μια βαθιά αντι­δη­μο­κρα­τι­κή πρά­ξη. Υπο­νο­μεύ­ο­ντας τη μεσαία τάξη, τη βάση της πολι­τι­κής στα­θε­ρό­τη­τας, άνοι­ξε τον δρό­μο για την πόλω­ση και την ενί­σχυ­ση των ακραί­ων φωνών.

Σήμε­ρα, η δια­τή­ρη­ση αυτού του πλαι­σί­ου είναι ακό­μη πιο αδι­καιο­λό­γη­τη. Το κρά­τος, οχυ­ρω­μέ­νο πίσω από το myDATA και την τεχνη­τή νοη­μο­σύ­νη, έχει τη δυνα­τό­τη­τα να προ­λαμ­βά­νει και να εντο­πί­ζει τη φορο­δια­φυ­γή σε πραγ­μα­τι­κό χρό­νο. Η επι­μο­νή στην ποι­νι­κή κατα­στο­λή της οικο­νο­μι­κής απο­τυ­χί­ας, αντί για την αξιο­ποί­η­ση αυτών των εργα­λεί­ων για τη χάρα­ξη δίκαιων λύσε­ων, είναι η παρα­δο­χή μιας φιλο­σο­φί­ας που προ­τι­μά να τιμω­ρεί παρά να διορ­θώ­νει, να φυλα­κί­ζει παρά να εισπράτ­τει, και τελι­κά, να κατα­στρέ­φει την παρα­γω­γι­κή και δημο­κρα­τι­κή βάση της χώρας στο όνο­μα μιας εκδι­κη­τι­κής και ανα­πο­τε­λε­σμα­τι­κής αυστη­ρό­τη­τας. Η νομο­θε­σία αυτή, ως οδυ­νη­ρή κλη­ρο­νο­μιά των μνη­μο­νί­ων, χρή­ζει άμε­σης και ριζι­κής αναθεώρησης.

Βιβλιογραφικές αναφορές

[1] in.gr. (2019, 10 Ιου­νί­ου). Οι 17 φόροι του ΣΥΡΙΖΑ που διέ­λυ­σαν τη μεσαία τάξη. Ανα­κτή­θη­κε από https://www.in.gr/2019/06/10/economy/oi-17-foroi-tou-syriza-pou-dielysan-ti-mesaia-taksi/

[2] Capital.gr. (2025, 29 Αυγού­στου). Θηλιά στις μικρές επι­χει­ρή­σεις. Ανα­κτή­θη­κε από https://www.capital.gr/o‑agis-beroutis-grafei/3941011/thilia-stis-mikres-epixeiriseis/

[3] Taxheaven. (2022). Νόμος 4987/2022, Άρθρο 66: Εγκλή­μα­τα φορο­δια­φυ­γής. Ανα­κτή­θη­κε από https://www.taxheaven.gr/law/4987/2022/article/66/view

[4] ΑΑΔΕ. (2025). myDATA — Στα­τι­στι­κά 2ας Νοεμ­βρί­ου 2025. Ανα­κτή­θη­κε από https://www.aade.gr/mydata

[5] BusinessNews.gr. (2025, 8 Οκτω­βρί­ου). Η ΑΑΔΕ «σαρώ­νει» με big data και Τεχνη­τή Νοη­μο­σύ­νη. Ανα­κτή­θη­κε από https://www.businessnews.gr/oikonomia/item/320417-i-aade-saronei-me-big-data-kai-texniti-noimosyni-poioi-bainoun-sto-stoxastro

[6] Ευρω­παϊ­κή Σύμ­βα­ση Δικαιω­μά­των του Ανθρώ­που. (1953). Πρό­σθε­το Πρω­τό­κολ­λο αριθ. 4, Άρθρο 1. Ανα­κτή­θη­κε από https://www.echr.coe.int/documents/d/echr/Convention_ELL

[7] Χάρ­της των Θεμε­λιω­δών Δικαιω­μά­των της Ευρω­παϊ­κής Ένω­σης. (2012/C 326/02). Επί­ση­μη Εφη­με­ρί­δα της Ευρω­παϊ­κής Ένω­σης. Ανα­κτή­θη­κε από https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=celex:12012P/TXT

[8] Sitaraman, G. (2017, 24 Μαρ­τί­ου). Rebuilding middle class is the key to preserving democracy. Vanderbilt University. Ανα­κτή­θη­κε από https://news.vanderbilt.edu/2017/03/24/rebuilding-middle-class-is-the-key-to-preserving-democracy/

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Η Οικο­νο­μία σήμερα