Μπάμπης Στέρτσος

Στον ηπει­ρω­τι­κό χώρο, και ιδί­ως στο Ζαγό­ρι και την ευρύ­τε­ρη περιο­χή της Κόνι­τσας, το νερό δεν νοεί­ται απλώς ως φυσι­κός πόρος αλλά ως κεντρι­κός άξο­νας κοι­νω­νι­κής οργά­νω­σης, συλ­λο­γι­κής μνή­μης και λαϊ­κής κοσμο­α­ντί­λη­ψης¹. Η γεω­μορ­φο­λο­γία της περιο­χής –ορει­νό ανά­γλυ­φο, άφθο­νες πηγές και μεγά­λα ποτά­μια όπως ο Βοϊ­δο­μά­της και ο Αώος– δια­μόρ­φω­σε ιστο­ρι­κά έναν πολι­τι­σμό όπου το νερό συν­δέ­ε­ται άρρη­κτα με τη ζωή, την πίστη και τη συλλογικότητα.

Σε αντί­θε­ση με άλλους φυσι­κούς πόρους που, με την πάρο­δο του χρό­νου, περι­ήλ­θαν στη σφαί­ρα της ατο­μι­κής ιδιο­κτη­σί­ας, το νερό στην Ήπει­ρο δια­τη­ρή­θη­κε ως κατε­ξο­χήν συλ­λο­γι­κό αγα­θό². Οι πηγές, οι βρύ­σες και τα αρδευ­τι­κά αυλά­κια ανή­καν στην κοι­νό­τη­τα και η χρή­ση τους ρυθ­μι­ζό­ταν από εθι­μι­κούς κανό­νες, που λει­τουρ­γού­σαν ως άτυ­ποι μηχα­νι­σμοί κοι­νω­νι­κής δικαιο­σύ­νης και συνοχής.

Ιερότητα, φόβος και κοινωνικοποίηση του νερού

Η λαϊ­κή παρά­δο­ση της Ηπεί­ρου απο­δί­δει στο νερό μια διπλή φύση: είναι ταυ­τό­χρο­να πηγή ζωής και τόπος κιν­δύ­νου³. Πηγές, ποτά­μια και ρέμα­τα θεω­ρού­νται συχνά χώροι ορια­κοί, όπου το ανθρώ­πι­νο συνα­ντά το υπερ­φυ­σι­κό. Αφη­γή­σεις για στοι­χειά των νερών, δρά­κους ή λάμιες που «κρα­τούν» το νερό και απαι­τούν ανταλ­λάγ­μα­τα για να το απο­δώ­σουν, αντα­να­κλούν βαθιούς κοι­νω­νι­κούς φόβους που σχε­τί­ζο­νται με την έλλει­ψη και την ανασφάλεια⁴.

Η ίδρυ­ση ιερών κτι­σμά­των κοντά σε πηγές –ξωκ­κλή­σια, εικο­νο­στά­σια ή παρεκ­κλή­σια αφιε­ρω­μέ­να σε δρα­κο­ντο­κτό­νους αγί­ους, όπως ο Άγιος Γεώρ­γιος ή η Αγία Παρα­σκευή– δεν λει­τουρ­γεί μόνο εξα­γνι­στι­κά. Συνι­στά ταυ­τό­χρο­να πρά­ξη κοι­νω­νι­κής κατο­χύ­ρω­σης του νερού ως κοι­νού αγα­θού⁵. Ο ιερός χώρος, ως κατε­ξο­χήν δημό­σιος, απο­τρέ­πει τον ιδιω­τι­κό σφε­τε­ρι­σμό και δια­σφα­λί­ζει τη συλ­λο­γι­κή πρόσβαση.

Το Δωδεκαήμερο και οι συμβολικές πρακτικές της αταξίας

Η περί­ο­δος από τα Χρι­στού­γεν­να έως τα Θεο­φά­νια βιώ­νε­ται παρα­δο­σια­κά ως χρό­νος μετα­βα­τι­κός και αστα­θής. Στα χωριά του Ζαγο­ρί­ου και της Κόνι­τσας, το Δωδε­κα­ή­με­ρο συνο­δεύ­ε­ται από πρα­κτι­κές μαντεί­ας, εξα­γνι­σμού και απο­τρο­πής του κακού, όπου το νερό κατέ­χει πρω­τα­γω­νι­στι­κό ρόλο⁶. Το «αμί­λη­το νερό», η τελε­τουρ­γι­κή σιω­πή κατά τη μετα­φο­ρά του και η σύν­δε­σή του με δαι­μο­νι­κές μορ­φές, όπως η λάμια, εντάσ­σο­νται σε ένα ευρύ­τε­ρο σύστη­μα συμ­βο­λι­σμών που απο­σκο­πεί στη δια­χεί­ρι­ση της αβεβαιότητας.

Οι καλι­κάν­τζα­ροι, κεντρι­κή μορ­φή της λαϊ­κής φαντα­σί­ας του Δωδε­καη­μέ­ρου, δεν απο­τε­λούν απλώς παι­δι­κό φόβη­τρο αλλά σύμ­βο­λα κοσμι­κής και κοι­νω­νι­κής ατα­ξί­ας⁷. Η απο­μά­κρυν­σή τους την ημέ­ρα των Φώτων σημα­το­δο­τεί την απο­κα­τά­στα­ση της τάξης και την επι­στρο­φή στην κανονικότητα.

Θεοφάνια και αγιασμός των υδάτων

Η γιορ­τή των Θεο­φα­νί­ων απο­τε­λεί το κορυ­φαίο σημείο του ετή­σιου τελε­τουρ­γι­κού κύκλου. Ο Αγια­σμός των Υδά­των δεν περιο­ρί­ζε­ται στον εξα­γνι­σμό του φυσι­κού στοι­χεί­ου· συνι­στά συμ­βο­λι­κό καθα­για­σμό του χώρου και κυρί­ως του χρό­νου⁸. Με τον αγια­σμό, το νέο έτος «στε­ριώ­νει» και η κοι­νό­τη­τα επα­νέρ­χε­ται σε κατά­στα­ση ισορροπίας.

Στην Κόνι­τσα, η περι­φο­ρά του ιερέα στα σπί­τια την παρα­μο­νή ή ανή­με­ρα των Φώτων απο­τε­λεί πρά­ξη υψη­λής κοι­νω­νι­κής σημα­σί­ας. Ο αγια­σμός του οίκου ενώ­νει τον ιδιω­τι­κό χώρο με τον συλ­λο­γι­κό και μετα­τρέ­πει το σπί­τι σε προ­έ­κτα­ση της κοι­νό­τη­τα­ς⁹. Ιδιαί­τε­ρη θέση στη συλ­λο­γι­κή μνή­μη κατέ­χει η μορ­φή του νεα­ρού μονα­χού της Μονής Στο­μί­ου, μετέ­πει­τα Αγί­ου Παϊ­σί­ου, ο οποί­ος, περ­νώ­ντας από σπί­τι σε σπί­τι, μετέ­δι­δε όχι μόνο το αγί­α­σμα αλλά και μια αίσθη­ση βαθιάς γαλή­νης και πνευ­μα­τι­κής ασφάλειας.

Το αγια­σμέ­νο νερό φυλάσ­σε­ται, πίνε­ται σε στιγ­μές ανά­γκης και ραντί­ζει ανθρώ­πους, ζώα και χωρά­φια. Συχνά συνυ­πάρ­χει με παλαιό­τε­ρες απο­τρε­πτι­κές πρα­κτι­κές, όπως η στά­χτη γύρω από το σπί­τι, φανε­ρώ­νο­ντας τη συνέ­χεια και τη σύν­θε­ση θρη­σκευ­τι­κών και προ­χρι­στια­νι­κών στοι­χεί­ων¹⁰.

Η κατάδυση του Σταυρού: ποτάμι και συλλογική μνήμη

Η τελε­τή της κατά­δυ­σης του Τιμί­ου Σταυ­ρού στα παγω­μέ­να νερά των ποτα­μών απο­τε­λεί κορυ­φαία στιγ­μή βιω­μα­τι­κής συμ­με­το­χής. Στην Κόνι­τσα, ο Αώος λει­τουρ­γεί ως συμ­βο­λι­κός άξο­νας σύν­δε­σης φύσης, πίστης και ιστο­ρι­κής μνή­μης. Η τέλε­ση του Αγια­σμού από το πέτρι­νο γεφύ­ρι μετα­τρέ­πει τον φυσι­κό χώρο σε τόπο συλ­λο­γι­κής εμπει­ρί­ας και ανα­πα­ρά­γει τη συνέ­χεια της παρά­δο­σης στο παρόν¹¹.

Συμπεράσματα

Ο Αγια­σμός των Υδά­των στην Ήπει­ρο, και ειδι­κό­τε­ρα στο Ζαγό­ρι και την Κόνι­τσα, συνι­στά ένα σύν­θε­το κοι­νω­νι­κό φαι­νό­με­νο, όπου το νερό λει­τουρ­γεί ταυ­τό­χρο­να ως φυσι­κό στοι­χείο, ιερό σύμ­βο­λο και μηχα­νι­σμός κοι­νω­νι­κής συνο­χής. Μέσα από την τελε­τουρ­γία, η κοι­νό­τη­τα δια­χει­ρί­ζε­ται τον φόβο, ανα­νε­ώ­νει τον χρό­νο και επι­βε­βαιώ­νει την ταυ­τό­τη­τά της. Τα νερά αγιά­ζο­νται, αλλά μαζί τους αγιά­ζε­ται και ο άνθρω­πος ως μέλος ενός τόπου που θυμά­ται, προ­στα­τεύ­ει και συνεχίζει.

 

---

Υποσημειώσεις

1. Βλ. Γ. Α. Μέγας, Ελλη­νι­κές γιορ­τές και έθι­μα της λαϊ­κής λατρεί­ας.

2. Δ. Σ. Λου­κά­τος, Χρι­στου­γεν­νιά­τι­κα και των γιορ­τών.

3. Κ. Ρωμαί­ος, Λαϊ­κή λατρεία και δοξα­σί­ες.

4. Ν. Πολί­της, Παρα­δό­σεις.

5. Α. Κυρια­κί­δου-Νέστο­ρος, Θέμα­τα ελλη­νι­κής λαο­γρα­φί­ας.

6. Δ. Σ. Λου­κά­τος, ό.π.

7. Γ. Α. Μέγας, ό.π.

8. Α. Κυρια­κί­δου-Νέστο­ρος, ό.π.

9. Π. Καβ­βα­δί­ας, Λαϊ­κή θρη­σκευ­τι­κό­τη­τα στον ελλα­δι­κό χώρο.

10. Ν. Πολί­της, ό.π.

11. Τοπι­κές ιστο­ρι­κές και λαο­γρα­φι­κές κατα­γρα­φές Ηπείρου.

---

Ενδεικτική  βιβλιογραφία

• Κυρια­κί­δου-Νέστο­ρος, Α. (1978). Θέμα­τα ελλη­νι­κής λαο­γρα­φί­ας. Αθή­να: Ερμής.

• Λου­κά­τος, Δ. Σ. (1997). Χρι­στου­γεν­νιά­τι­κα και των γιορ­τών. Αθή­να: Φιλιππότης.

• Μέγας, Γ. Α. (1956). Ελλη­νι­κές γιορ­τές και έθι­μα της λαϊ­κής λατρεί­ας. Αθή­να: Εστία.

• Πολί­της, Ν. Γ. (1904–1914). Παρα­δό­σεις. Αθή­να.

• Ρωμαί­ος, Κ. (1966). Λαϊ­κή λατρεία και δοξα­σί­ες του ελλη­νι­κού λαού. Αθή­να.

• Καβ­βα­δί­ας, Π. (2003). Λαϊ­κή θρη­σκευ­τι­κό­τη­τα στον ελλα­δι­κό χώρο. Αθή­να: Παπαζήσης.

Βρεί­τε μας στις σχε­τι­κές σελί­δες μας στο Facebook:

Παρά­δο­ση ‘Ηθη και Έθι­μα σήμερα

Η Ηπει­ρος σήμε­ρα Epirus today

Ζαγο­ρο­χώ­ρια

Το Ζαγό­ρι σήμε­ρα  Zagori today

Η Κόνι­τσα σήμε­ρα Konitsa today