Facebook: Ελευθερία του Λόγου ή Πολιτική Μεροληψία;

του Χαρά­λα­μπου Στέρτσου

Η μετά­βα­ση του Facebook από μια ουδέ­τε­ρη πλατ­φόρ­μα σε ένα πεδίο ελέγ­χου του δημό­σιου δια­λό­γου εγεί­ρει κρί­σι­μα ερω­τή­μα­τα σχε­τι­κά με την ελευ­θε­ρία του λόγου και τη δια­πλο­κή τεχνο­λο­γι­κών εται­ρειών με κυβερ­νή­σεις. Αν και ορι­σμέ­νοι κατη­γο­ρούν τον Μαρκ Ζού­κερ­μπεργκ για υπο­χώ­ρη­ση στις πιέ­σεις του Ντό­ναλντ Τραμπ, τα γεγο­νό­τα δεί­χνουν ότι η πραγ­μα­τι­κή πίε­ση προ­ήλ­θε από άλλες πλευ­ρές: τη διοί­κη­ση του Τζο Μπάι­ντεν, την Ευρω­παϊ­κή Ένω­ση και τις πολι­τι­κές ελίτ που επι­διώ­κουν να ελέγ­ξουν τις «επι­κίν­δυ­νες» αφηγήσεις.

Η «ουδέ­τε­ρη» αρχή του Facebook

Όταν ξεκί­νη­σε τη λει­τουρ­γία του, το Facebook παρου­σια­ζό­ταν ως μια πλατ­φόρ­μα που επέ­τρε­πε την ελεύ­θε­ρη έκφρα­ση χωρίς παρεμ­βά­σεις. Αυτή η ουδε­τε­ρό­τη­τα αντι­κα­τό­πτρι­ζε την κουλ­τού­ρα της Silicon Valley, όπου κυριαρ­χού­σε η και­νο­το­μία και η απο­φυ­γή περιο­ρι­σμών. Οι χρή­στες μπο­ρού­σαν να ανταλ­λάσ­σουν από­ψεις και να συμ­με­τέ­χουν στον δημό­σιο διά­λο­γο ανε­ξάρ­τη­τα από την πολι­τι­κή τους ταυ­τό­τη­τα. Στις ΗΠΑ η κατά­στα­ση άλλα­ξε δρα­μα­τι­κά μετά τις αμε­ρι­κα­νι­κές εκλο­γές του 2016, όταν ο Ντό­ναλντ Τραμπ επι­κρά­τη­σε απροσ­δό­κη­τα. Πολ­λοί προ­ο­δευ­τι­κοί κατη­γό­ρη­σαν το Facebook ότι επέ­τρε­ψε τη δια­σπο­ρά ψευ­δών ειδή­σε­ων, μερο­λη­ψί­ας και προ­πα­γάν­δας. Αυτές οι κατη­γο­ρί­ες έφε­ραν την πλατ­φόρ­μα στο στό­χα­στρο τόσο των Δημο­κρα­τι­κών στις ΗΠΑ όσο και των ευρω­παϊ­κών ρυθ­μι­στι­κών Αρχών.   Η αυξα­νό­με­νη χρή­ση της πλατ­φόρ­μας για τη διά­δο­ση ψευ­δών ειδή­σε­ων και η εκμε­τάλ­λευ­σή της από κακό­βου­λους παρά­γο­ντες οδή­γη­σαν στην ανά­γκη για πιο αυστη­ρούς κανόνες.

Το Facebook εφάρ­μο­σε  “Πρό­τυ­πα Κοι­νό­τη­τας” που απα­γο­ρεύ­ουν περιε­χό­με­νο που θεω­ρεί­ται βίαιο, ρατσι­στι­κό, σεξι­στι­κό ή προ­σβλη­τι­κό. Επι­πλέ­ον, η εται­ρεία συνερ­γά­στη­κε με εξω­τε­ρι­κούς φορείς και ελεγ­κτές γεγο­νό­των (fact-checkers) για να εντο­πί­ζει και να περιο­ρί­ζει την παραπληροφόρηση.

Οι Προκλήσεις που έπρεπε να αντιμετωπίσει ήταν:

1. Διά­κρι­ση Μετα­ξύ Ελεύ­θε­ρης Έκφρα­σης και Επι­κίν­δυ­νου Περιε­χο­μέ­νου: Η δια­χεί­ρι­ση της ελευ­θε­ρί­ας του λόγου απο­τε­λεί ένα δύσκο­λο έργο, καθώς πολ­λές φορές είναι λεπτή η γραμ­μή μετα­ξύ της προ­στα­σί­ας της ελεύ­θε­ρης έκφρα­σης και της απο­τρο­πής επι­κίν­δυ­νου λόγου. Το Facebook έχει κατη­γο­ρη­θεί για λογο­κρι­σία, ενώ από την άλλη πλευ­ρά, έχει δεχθεί κρι­τι­κή για ανε­παρ­κή δια­χεί­ρι­ση επι­βλα­βούς περιεχομένου.
2. Παρα­πλη­ρο­φό­ρη­ση: Ιδιαί­τε­ρα σε περιό­δους κρί­σης, όπως εκλο­γές ή παν­δη­μί­ες, η παρα­πλη­ρο­φό­ρη­ση στις πλατ­φόρ­μες κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης έχει απο­δει­χθεί κατα­στρο­φι­κή. Το Facebook έχει εισα­γά­γει μηχα­νι­σμούς ελέγ­χου, όπως ειδο­ποι­ή­σεις για ψευ­δείς ειδή­σεις, αλλά η απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τα αυτών των μέτρων παρα­μέ­νει υπό αμφισβήτηση.
3. Παγκό­σμια Εφαρ­μο­γή Πολι­τι­κών: Οι δια­φο­ρε­τι­κές πολι­τι­σμι­κές και νομι­κές απαι­τή­σεις κάθε χώρας καθι­στούν δύσκο­λη την εφαρ­μο­γή ενιαί­ων πολι­τι­κών. Σε ορι­σμέ­νες περι­πτώ­σεις, το Facebook έχει κατη­γο­ρη­θεί για ενδο­τι­κό­τη­τα σε κυβερ­νη­τι­κές πιέ­σεις που περιο­ρί­ζουν την ελευ­θε­ρία του λόγου

 Tο Facebook έλαβε τα εξής μέτρα:

• Αλγό­ριθ­μοι και Τεχνη­τή Νοη­μο­σύ­νη: Το Facebook χρη­σι­μο­ποιεί προηγ­μέ­νους αλγο­ρίθ­μους για τον εντο­πι­σμό περιε­χο­μέ­νου που παρα­βιά­ζει τους κανό­νες του.
• Επεν­δύ­σεις σε Ανθρώ­πι­νο Δυνα­μι­κό: Χιλιά­δες συντο­νι­στές περιε­χο­μέ­νου εργά­ζο­νται για την παρα­κο­λού­θη­ση αναρ­τή­σε­ων και σχολίων.
• Δια­φά­νεια: Το Facebook δημο­σιεύ­ει εκθέ­σεις δια­φά­νειας για να ενη­με­ρώ­νει το κοι­νό σχε­τι­κά με την απο­μά­κρυν­ση περιε­χο­μέ­νου και τις αιτί­ες πίσω από αυτές τις αποφάσεις

Η πολι­τι­κή πίε­ση ενά­ντια στην ελευ­θε­ρία του λόγου

Μετά την ανά­λη­ψη της δια­κυ­βέρ­νη­σης από τον Τζο Μπάι­ντεν, η πίε­ση προς το Facebook αυξή­θη­κε. Σύμ­φω­να με στοι­χεία από τα «Twitter Files» και κατα­θέ­σεις ενώ­πιον του Κογκρέ­σου, ο Λευ­κός Οίκος απαί­τη­σε τη λογο­κρι­σία περιε­χο­μέ­νου που θεω­ρή­θη­κε «επι­κίν­δυ­νο», όπως πλη­ρο­φο­ρί­ες για την προ­έ­λευ­ση του κορο­νοϊ­ού, την παν­δη­μία και τη φερό­με­νη δια­φθο­ρά της οικο­γέ­νειας Μπάι­ντεν. Παράλ­λη­λα, στην Ευρώ­πη, οι ρυθ­μι­στι­κές Αρχές απεί­λη­σαν με αυστη­ρές κυρώ­σεις αν δεν επι­βάλ­λο­νταν περιο­ρι­σμοί στη «ρητο­ρι­κή μίσους» και την «παρα­πλη­ρο­φό­ρη­ση».

Η Πρώ­τη Τρο­πο­λο­γία του Αμε­ρι­κα­νι­κού Συντάγ­μα­τος προ­στα­τεύ­ει την ελευ­θε­ρία της έκφρα­σης από κρα­τι­κές παρεμ­βά­σεις. Ωστό­σο, οι κυβερ­νή­σεις βρή­καν τρό­πους να παρα­κάμ­ψουν αυτόν τον περιο­ρι­σμό, πιέ­ζο­ντας τεχνο­λο­γι­κές εται­ρεί­ες να περιο­ρί­σουν τη ροή πλη­ρο­φο­ριών. Αυτή η πρα­κτι­κή υπο­νο­μεύ­ει την αρχή της ουδε­τε­ρό­τη­τας που χαρα­κτή­ρι­ζε αρχι­κά το Facebook.

Από την ουδε­τε­ρό­τη­τα στη μεροληψία

Η αλλα­γή της πολι­τι­κής του Facebook έγι­νε στα­δια­κά. Αρχι­κά, η πλατ­φόρ­μα προ­σπά­θη­σε να παρα­μεί­νει ουδέ­τε­ρη. Όμως, μετά το 2016, εμφα­νί­στη­καν ενδεί­ξεις πολι­τι­κής μερο­λη­ψί­ας, όπως οι αλλε­πάλ­λη­λες ανα­φο­ρές και οι περιο­ρι­σμοί σε λογα­ρια­σμούς συντη­ρη­τι­κών χρη­στών. Αυτά τα μέτρα δικαιο­λο­γή­θη­καν ως κατα­πο­λέ­μη­ση της παρα­πλη­ρο­φό­ρη­σης, αλλά συχνά στό­χευαν συγκε­κρι­μέ­νες πολι­τι­κές απόψεις.

Η διοί­κη­ση Μπάι­ντεν, σε συνερ­γα­σία με μέλη των μυστι­κών υπη­ρε­σιών, Δημο­κρα­τι­κούς νομο­θέ­τες και ευρω­παϊ­κές Αρχές, πίε­σε την Meta να αφαι­ρέ­σει περιε­χό­με­νο που αντι­τί­θε­ται στην επί­ση­μη κυβερ­νη­τι­κή γραμ­μή. Την ίδια στιγ­μή, η Ευρω­παϊ­κή Ένω­ση απαι­τού­σε αυστη­ρό­τε­ρους ελέγ­χους στη ρητο­ρι­κή μίσους, χρη­σι­μο­ποιώ­ντας ως μοχλό πίε­σης τις απει­λές για κυρώσεις.

Η τρα­γω­δία του φιλελευθερισμού

Η αντί­φα­ση είναι εμφα­νής: Ο κλα­σι­κός φιλε­λευ­θε­ρι­σμός, που συν­δέ­ε­ται άμε­σα με την υπε­ρά­σπι­ση της ελευ­θε­ρί­ας του λόγου, φαί­νε­ται να υπο­νο­μεύ­ε­ται από ηγέ­τες που αυτο­α­πο­κα­λού­νται «φιλε­λεύ­θε­ροι». Χαρα­κτη­ρι­στι­κή είναι η δήλω­ση του Γερ­μα­νού καγκε­λά­ριου Όλαφ Σολτς ότι «η ελευ­θε­ρία της έκφρα­σης είναι απο­δε­κτή, αρκεί να μην υπο­στη­ρί­ζο­νται ακραί­ες δεξιές θέσεις». Αυτή η στά­ση εγεί­ρει ερω­τή­μα­τα: Ποιος καθο­ρί­ζει τι είναι «ακραίο»; Και για­τί δεν υπάρ­χει αντί­στοι­χη ανα­φο­ρά στις ακραί­ες αρι­στε­ρές θέσεις;

Δια­φο­ρές  μετα­ξύ Ηνω­μέ­νων Πολι­τειών Αμε­ρι­κής και Ευρω­παϊ­κής Ένω­σης σχε­τι­κά  με την ελευ­θε­ρία της έκφρασης

Ολο­κλη­ρώ­νο­ντας, είναι αξιο­ση­μεί­ω­το να ανα­λο­γι­στού­με τις δια­φο­ρές στην προ­σέγ­γι­ση της ελευ­θε­ρί­ας του λόγου μετα­ξύ Ηνω­μέ­νων Πολι­τειών και Ευρώ­πης. Στις ΗΠΑ, η Πρώ­τη Τρο­πο­ποί­η­ση (First Amendment) του Συντάγ­μα­τος  απο­τε­λεί ακρο­γω­νιαίο λίθο της δημο­κρα­τί­ας, και ανα­φέ­ρει χαρακτηριστικά:

«Το Κογκρέ­σο δεν θα θεσπί­σει νόμο που να περιο­ρί­ζει την εγκα­θί­δρυ­ση θρη­σκεί­ας ή την ελεύ­θε­ρη άσκη­ση αυτής, ούτε που να περιο­ρί­ζει την ελευ­θε­ρία του λόγου, ή του Τύπου, ή το δικαί­ω­μα του λαού να συγκε­ντρώ­νε­ται ειρη­νι­κά και να απευ­θύ­νει ανα­φο­ρές στην κυβέρ­νη­ση για απο­κα­τά­στα­ση αδικιών. ”

Αυτή η σαφής και αδια­πραγ­μά­τευ­τη δέσμευ­ση για την προ­στα­σία της ελευ­θε­ρί­ας του λόγου συχνά σε αντί­θε­ση με την ευρω­παϊ­κή προ­σέγ­γι­ση, η οποία, ενώ ανα­γνω­ρί­ζει τη σημα­σία της ελευ­θε­ρί­ας της έκφρα­σης, ενσω­μα­τώ­νει όρια που απο­σκο­πούν στην προ­στα­σία της κοι­νω­νι­κής αρμο­νί­ας, την απο­τρο­πή της ρητο­ρι­κής μίσους και την υπε­ρά­σπι­ση άλλων δικαιωμάτων.

Η Ευρω­παϊ­κή Σύμ­βα­ση των Δικαιω­μά­των του Ανθρώ­που, για παρά­δειγ­μα, ανα­φέ­ρει στο Άρθρο 10:

“Ο Καθέ­νας έχει δικαί­ω­μα στην ελευ­θε­ρία της έκφρα­σης. Το δικαί­ω­μα αυτό περι­λαμ­βά­νει την ελευ­θε­ρία γνώ­μης και την ελευ­θε­ρία λήψης ή μετά­δο­σης πλη­ρο­φο­ριών και ιδε­ών χωρίς την παρέμ­βα­ση δημο­σί­ων αρχών και χωρίς περιο­ρι­σμούς. Η άσκη­ση αυτών των ελευ­θε­ριών, όμως, μπο­ρεί να υπό­κει­ται σε περιο­ρι­σμούς, όπως είναι ανα­γκαίο σε μια δημο­κρα­τι­κή κοι­νω­νία για την προ­στα­σία της δημό­σιας τάξης, της υγεί­ας ή της ηθικής.”

Η δια­φο­ρο­ποί­η­ση αυτή αντι­κα­το­πτρί­ζει ιστο­ρι­κές, κοι­νω­νι­κές και πολι­τι­σμι­κές συν­θή­κες που δια­μόρ­φω­σαν δια­φο­ρε­τι­κές αντι­λή­ψεις για τα όρια της ελευ­θε­ρί­ας. Οι Ηνω­μέ­νες Πολι­τεί­ες, με έμφα­ση στην από­λυ­τη προ­στα­σία της έκφρα­σης, ακό­μη και αν είναι προ­σβλη­τι­κή ή αντι­δη­μο­φι­λής, υπο­γραμ­μί­ζουν την από­λυ­τη εμπι­στο­σύ­νη τους στους “αγο­ρά ιδε­ών” για την αυτορ­ρύθ­μι­ση της κοι­νω­νί­ας. Αντί­θε­τα, η Ευρώ­πη τεί­νει να δίνει μεγα­λύ­τε­ρη βαρύ­τη­τα στις κοι­νω­νι­κές ευαι­σθη­σί­ες και την ευθύ­νη των πολι­τών απέ­να­ντι σε ευρύ­τε­ρους ηθι­κούς και κοι­νω­νι­κούς κανόνες.

Η σύγκρι­ση αυτή μας καλεί να σκε­φτού­με βαθύ­τε­ρα την ισορ­ρο­πία ανά­με­σα στην ατο­μι­κή ελευ­θε­ρία και τη συλ­λο­γι­κή ευθύ­νη, προ­σφέ­ρο­ντας ένα ευρύ­τε­ρο πεδίο για την κατα­νό­η­ση των αξιών που δια­μορ­φώ­νουν τις σύγ­χρο­νες δημο­κρα­τί­ες. Η δύνα­μη του λόγου είναι αδιαμ­φι­σβή­τη­τη· το πώς δια­χει­ρι­ζό­μα­στε όμως, μπο­ρεί να καθο­ρί­σει την ποιό­τη­τα της κοι­νω­νι­κής μας συνο­χής και της δημο­κρα­τι­κής μας ωριμότητας.

Εν κατα­κλεί­δι. Facebook και ελευ­θε­ρία του λόγου

Η δια­χεί­ρι­ση της ελευ­θε­ρί­ας του λόγου στο Facebook είναι μια σύν­θε­τη και συνε­χι­ζό­με­νη δια­δι­κα­σία. Παρά τις προ­ό­δους που έχουν γίνει, η πλατ­φόρ­μα συνε­χί­ζει να αντι­με­τω­πί­ζει προ­κλή­σεις. Η εξι­σορ­ρό­πη­ση μετα­ξύ της προ­στα­σί­ας της ελεύ­θε­ρης έκφρα­σης και της ασφά­λειας των χρη­στών απαι­τεί συνε­χή ανα­θε­ώ­ρη­ση πολι­τι­κών, δια­φά­νεια και συνερ­γα­σία με ανε­ξάρ­τη­τους οργα­νι­σμούς. Η ιδέα ότι ο Μαρκ Ζού­κερ­μπεργκ υπέ­κυ­ψε στις πιέ­σεις του Ντό­ναλντ Τραμπ είναι εσφαλ­μέ­νη. Αντί­θε­τα, η Meta δέχθη­κε συντο­νι­σμέ­νες πιέ­σεις από κυβερ­νή­σεις και ρυθ­μι­στι­κές Αρχές για να περιο­ρί­σει την ελευ­θε­ρία του λόγου. Αυτή η πραγ­μα­τι­κό­τη­τα απο­κα­λύ­πτει μια επι­κίν­δυ­νη τάση: την υπο­νό­μευ­ση της δημο­κρα­τί­ας μέσω της λογο­κρι­σί­ας στο όνο­μα της προ­στα­σί­ας της.

Η ελευ­θε­ρία της έκφρα­σης απο­τε­λεί θεμέ­λιο της δημο­κρα­τί­ας. Αν όμως επι­τρέ­ψου­με να περιο­ρι­στεί από πολι­τι­κές και κυβερ­νη­τι­κές παρεμ­βά­σεις, κιν­δυ­νεύ­ου­με να δημιουρ­γή­σου­με ένα περι­βάλ­λον όπου οι «απο­δε­κτές» από­ψεις θα είναι μόνο αυτές που εξυ­πη­ρε­τούν την κυρί­αρ­χη εξουσία.