Social Media και Επα­νά­στα­ση στο Νεπάλ

του Μπά­μπη Στέρτσου

 Η σπίθα της εξέγερσης

Στις 4 Σεπτεμ­βρί­ου 2025 η κυβέρ­νη­ση του Νεπάλ ανα­κοί­νω­σε κάτι που αρχι­κά έμοια­ζε με τεχνι­κή ρύθ­μι­ση: το μπλο­κά­ρι­σμα των μεγά­λων πλατ­φορ­μών κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης, όπως το Facebook, το YouTube, το Instagram και το X (πρώ­ην Twitter). Η αιτία, σύμ­φω­να με το Υπουρ­γείο Επι­κοι­νω­νιών, ήταν η άρνη­ση των εται­ρειών να συμ­μορ­φω­θούν με τον νέο νόμο που απαι­τού­σε τοπι­κή κατα­χώ­ρι­ση, γρα­φεία αντι­προ­σώ­πων και δυνα­τό­τη­τα άμε­σης αφαί­ρε­σης περιε­χο­μέ­νου. Όμως, το μέτρο δεν έπε­σε στο κενό. Για μια γενιά που ζει και ανα­πνέ­ει μέσα από το δια­δί­κτυο, τα social media δεν είναι απλώς χώρος ψυχα­γω­γί­ας· είναι βήμα έκφρα­σης, ενη­μέ­ρω­σης, πολι­τι­κής συμ­με­το­χής και κοι­νω­νι­κής δρά­σης. Η απα­γό­ρευ­ση λει­τούρ­γη­σε σαν σπί­θα σε ξερό­χορ­το. Χιλιά­δες νέοι ξεχύ­θη­καν στους δρό­μους του Κατμα­ντού, της Ποκά­ρα και άλλων μεγά­λων πόλε­ων. Το σύν­θη­μα που γρή­γο­ρα κυριάρ­χη­σε ήταν απλό και συμ­βο­λι­κό: “Stop the ban on social media. Stop corruption, not social media” (Στα­μα­τή­στε την απα­γό­ρευ­ση των social media. Στα­μα­τή­στε τη δια­φθο­ρά, όχι τα social media)

Το ιστορικό υπόβαθρο  Μια χώρα σε διαρκή μετάβαση

Για να κατα­νο­ή­σει κανείς το μέγε­θος της εξέ­γερ­σης, πρέ­πει να δει το κοι­νω­νι­κό και πολι­τι­κό τοπίο του Νεπάλ.

• Πολι­τι­κή αστά­θεια: Τα τελευ­ταία 20 χρό­νια, η χώρα έχει ζήσει αλλε­πάλ­λη­λες κυβερ­νή­σεις συνα­σπι­σμού, δια­δο­χι­κές εκλο­γές και εσω­τε­ρι­κές έρι­δες. Από τη μοναρ­χία που κατέρ­ρευ­σε το 2008, μέχρι το σημε­ρι­νό κοι­νο­βου­λευ­τι­κό σύστη­μα, οι πολί­τες δεν ένιω­σαν ποτέ πραγ­μα­τι­κή σταθερότητα.
• Οικο­νο­μι­κή εξάρ­τη­ση: Το 25% του ΑΕΠ προ­έρ­χε­ται από εμβά­σμα­τα μετα­να­στών που εργά­ζο­νται σε χώρες όπως η Ινδία, το Κατάρ και η Μαλαι­σία. Αυτό σημαί­νει πως εκα­το­ντά­δες χιλιά­δες νέοι φεύ­γουν στο εξω­τε­ρι­κό, ενώ όσοι μένουν πίσω συχνά εγκλω­βί­ζο­νται σε χαμη­λό­μι­σθες δουλειές.
• Ανι­σό­τη­τες: Στην Κατμα­ντού, η μεσαία τάξη βλέ­πει την άνο­δο του δια­δι­κτύ­ου, της μόρ­φω­σης και της επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τη­τας. Στην ύπαι­θρο όμως, η φτώ­χεια παρα­μέ­νει καθη­με­ρι­νό­τη­τα, με περιο­ρι­σμέ­νη πρό­σβα­ση σε υγεία και παιδεία.
• Η νέα γενιά: Η Generation Z του Νεπάλ έχει μεγα­λώ­σει με το Facebook και το TikTok ως καθη­με­ρι­νό εργα­λείο. Για αυτούς, η απα­γό­ρευ­ση ισο­δυ­να­μεί με φίμω­ση της φωνής τους.

Το κλίμα αυτό έκανε την κοινωνία εύφλεκτη. Ένας μόνο σπινθήρας, η απαγόρευση των social media, αρκούσε για να ανάψει η φωτιά.

Η κρίση της παιδείας  Ελπίδα και αντίφαση

Η παι­δεία στο Νεπάλ τα τελευ­ταία χρό­νια έχει παρου­σια­στεί ως «success story». Σύμ­φω­να με στοι­χεία της UNICEF, το ποσο­στό εγγρα­φής στην πρω­το­βάθ­μια εκπαί­δευ­ση φτά­νει το 97%. Αυτό όμως δεν απο­τυ­πώ­νει την πλή­ρη εικό­να. Στις μεγά­λες πόλεις, σχο­λεία με τεχνο­λο­γι­κό εξο­πλι­σμό και καλά καταρ­τι­σμέ­νους δασκά­λους προ­σφέ­ρουν στους μαθη­τές πρό­σβα­ση στη γνώ­ση και στις δεξιό­τη­τες του 21ου αιώ­να. Στην επαρ­χία όμως, η πραγ­μα­τι­κό­τη­τα είναι τελεί­ως δια­φο­ρε­τι­κή: σχο­λεία χωρίς θέρ­μαν­ση, ελλεί­ψεις σε εκπαι­δευ­τι­κούς, παι­διά που δια­νύ­ουν ώρες με τα πόδια για να φτά­σουν σε μια αίθου­σα διδα­σκα­λί­ας. Την ίδια στιγ­μή, η κυβέρ­νη­ση πέρα­σε πρό­σφα­τα ένα νέο εκπαι­δευ­τι­κό νομο­σχέ­διο, το οποίο εισή­γα­γε τη δημιουρ­γία «Teacher Bank» για καλύ­τε­ρο έλεγ­χο των διο­ρι­σμών, καθώς και την ίδρυ­ση residential schools για ευρύ­τε­ρη πρό­σβα­ση στην εκπαί­δευ­ση. Ωστό­σο, οι αντι­δρά­σεις ήταν άμε­σες. Οι δάσκα­λοι κατέ­βη­καν σε απερ­γί­ες, καταγ­γέλ­λο­ντας πως το μέτρο θα οδη­γή­σει σε ελα­στι­κο­ποί­η­ση εργα­σια­κών σχέ­σε­ων και θα πλή­ξει την ποιό­τη­τα της εκπαί­δευ­σης. Η νεο­λαία, από την πλευ­ρά της, είδε για ακό­μη μία φορά το ίδιο μοτί­βο: πολ­λές υπο­σχέ­σεις, λίγη ουσία. Σπου­δά­ζουν, απο­κτούν προ­σό­ντα, αλλά οι περισ­σό­τε­ρες θέσεις εργα­σί­ας που τους περι­μέ­νουν είναι χαμη­λό­μι­σθες, συχνά εκτός χώρας. Η παι­δεία λοι­πόν μοιά­ζει με δίκο­πο μαχαί­ρι: είναι ταυ­τό­χρο­να η ελπί­δα για ένα καλύ­τε­ρο αύριο αλλά και η υπεν­θύ­μι­ση της ανι­σό­τη­τας και των αδιεξόδων.

Facebook  Από τη διασκέδαση στην εξέγερση

Για τη Generation Z, το Facebook, το YouTube και το TikTok δεν είναι απλά μέσα ψυχα­γω­γί­ας. Είναι το βασι­κό κανά­λι ενη­μέ­ρω­σης, το εργα­λείο δικτύ­ω­σης, η πλατ­φόρ­μα δια­μαρ­τυ­ρί­ας. Η από­φα­ση της κυβέρ­νη­σης να μπλο­κά­ρει την πρό­σβα­ση στις 4 Σεπτεμ­βρί­ου 2025 θεω­ρή­θη­κε κατά­φω­ρη παρα­βί­α­ση της ελευ­θε­ρί­ας του λόγου. Οι φοι­τη­τές και οι νέοι εργα­ζό­με­νοι βγή­καν στους δρό­μους.  Μέσα σε λίγες μέρες, οι πορεί­ες διο­γκώ­θη­καν, με δεκά­δες χιλιά­δες δια­δη­λω­τές σε όλη τη χώρα. Τα social media λει­τούρ­γη­σαν σαν «καθρέ­φτης» της κοινωνίας:

• Ανέ­δει­ξαν την ανι­σό­τη­τα ανά­με­σα σε «προ­νο­μιού­χους» και «απλούς» πολίτες.
• Έδω­σαν χώρο σε ιστο­ρί­ες καθη­με­ρι­νής αδικίας.
• Έφε­ραν στο προ­σκή­νιο το φαι­νό­με­νο των «nepo babies» — των παι­διών πολι­τι­κών και οικο­νο­μι­κών ελίτ που απο­λαμ­βά­νουν προ­νό­μια, σε αντί­θε­ση με τη σκλη­ρή καθη­με­ρι­νό­τη­τα της πλειοψηφίας.

Αυτό που ξεκί­νη­σε σαν αντί­δρα­ση στην απα­γό­ρευ­ση του Facebook εξε­λί­χθη­κε σε μαζι­κό­τε­ρο ξέσπα­σμα ενά­ντια στη δια­φθο­ρά, την ανα­ξιο­κρα­τία και την έλλει­ψη προοπτικής.

Από τη διαμαρτυρία στην κλιμάκωση  οι δρόμοι φλέγονται

Αρχι­κά, οι δια­δη­λώ­σεις είχαν ειρη­νι­κό χαρα­κτή­ρα. Χιλιά­δες νέοι συγκε­ντρώ­νο­νταν σε κεντρι­κές πλα­τεί­ες, κρα­τώ­ντας κινη­τά τηλέ­φω­να στον αέρα σαν «ψηφια­κά πανό». Τα hashtags #LetUsSpeak και #BreadEducationFacebook έγι­ναν viral, μετα­φέ­ρο­ντας το μήνυ­μα πέρα από τα σύνο­ρα του Νεπάλ. Η κυβέρ­νη­ση, ωστό­σο, απά­ντη­σε με κατα­στο­λή. Η αστυ­νο­μία χρη­σι­μο­ποί­η­σε δακρυ­γό­να, γκλομπ και πλα­στι­κές σφαί­ρες. Σύντο­μα, η κατά­στα­ση ξέφυ­γε: σε πολ­λές περι­πτώ­σεις δια­δη­λω­τές απά­ντη­σαν με πέτρες και επι­θέ­σεις σε κυβερ­νη­τι­κά κτί­ρια. Κάποιοι στό­χευ­σαν ακό­μη και σπί­τια πολι­τι­κών, καταγ­γέλ­λο­ντας ότι «οι ελίτ ζουν στην πολυ­τέ­λεια ενώ ο λαός πει­νά». Οι συγκρού­σεις κλι­μα­κώ­θη­καν μέρα με τη μέρα. Στην Κατμα­ντού, οι δρό­μοι μετα­τρά­πη­καν σε πεδίο μάχης. Σύμ­φω­να με διε­θνή μέσα ενη­μέ­ρω­σης, του­λά­χι­στον 19 άνθρω­ποι έχα­σαν τη ζωή τους μέσα σε λίγες ημέ­ρες, ενώ εκα­το­ντά­δες τραυ­μα­τί­στη­καν. Η εικό­να μιας νεα­ρής δια­δη­λώ­τριας που κρα­τού­σε στο ένα χέρι ένα κομ­μά­τι ψωμί και στο άλλο ένα κινη­τό τηλέ­φω­νο έκα­νε τον γύρο του κόσμου, συμ­βο­λί­ζο­ντας από­λυ­τα το σύν­θη­μα της εξέγερσης.

Η διε­θνής κατα­κραυ­γή Οι εικό­νες από τις αιμα­τη­ρές συγκρού­σεις δεν έμει­ναν εντός συνό­ρων. Ο διε­θνής Τύπος, από τους New York Times μέχρι το BBC και το Al Jazeera, κάλυ­ψε εκτε­νώς τα γεγο­νό­τα. Η Ευρω­παϊ­κή Ένω­ση και οργα­νώ­σεις ανθρω­πί­νων δικαιω­μά­των κατα­δί­κα­σαν τη βία, καλώ­ντας την κυβέρ­νη­ση του Νεπάλ να σεβα­στεί την ελευ­θε­ρία του λόγου. Η πίε­ση ήταν έντο­νη και από το εσω­τε­ρι­κό. Πανε­πι­στη­μια­κοί, δια­νο­ού­με­νοι αλλά και επι­χει­ρη­μα­τί­ες τόνι­σαν πως μια χώρα που φιμώ­νει τα social media δεν μπο­ρεί να προ­σελ­κύ­σει επεν­δύ­σεις ούτε να προ­σφέ­ρει μέλ­λον στη νεο­λαία της. Μέσα σε αυτή τη θύελ­λα, εξέ­γερ­σης το δικαί­ω­μα στη ψηφια­κή επι­κοι­νω­νία υπε­ρέ­βη το πλαί­σιο ενός τοπι­κού κινή­μα­τος. Έγι­νε παγκό­σμιο μήνυ­μα για το δικαί­ω­μα των νέων να έχουν όχι μόνο τα βασι­κά προς το ζην, αλλά και το δικαί­ω­μα να μιλούν ελεύ­θε­ρα στον ψηφια­κό κόσμο.

Η υποχώρηση της κυβέρνησης  μια νίκη με αστερίσκους

Μετά από μια εβδο­μά­δα συνε­χό­με­νων συγκρού­σε­ων, η κυβέρ­νη­ση του Νεπάλ βρέ­θη­κε σε αδιέ­ξο­δο. Οι νεκροί και οι τραυ­μα­τί­ες, η διε­θνής κατα­κραυ­γή και η ολο­έ­να αυξα­νό­με­νη πίε­ση της νεο­λαί­ας έκα­ναν σαφές ότι το μπλο­κά­ρι­σμα των social media δεν μπο­ρού­σε να συνε­χι­στεί. Στις 8 Σεπτεμ­βρί­ου 2025, ανα­κοι­νώ­θη­κε η μερι­κή άρση της απα­γό­ρευ­σης. Το Facebook, το YouTube και το X επα­νήλ­θαν στα­δια­κά σε λει­τουρ­γία, με την κυβέρ­νη­ση να υπό­σχε­ται διά­λο­γο με τις εται­ρεί­ες για την τήρη­ση του νέου κανο­νι­στι­κού πλαι­σί­ου. Για πολ­λούς νέους, αυτή η υπο­χώ­ρη­ση θεω­ρή­θη­κε νίκη: απέ­δει­ξε πως η συλ­λο­γι­κή κινη­το­ποί­η­ση μπο­ρεί να αλλά­ξει απο­φά­σεις. Ωστό­σο, παρέ­μει­νε μια βαθιά καχυποψία:

• Τι θα συμ­βεί αν η κυβέρ­νη­ση επα­νέλ­θει με νέους περιορισμούς;
• Πώς θα δια­σφα­λι­στεί ότι οι πλατ­φόρ­μες δεν θα χρη­σι­μο­ποι­η­θούν για μαζι­κή παρακολούθηση;
• Μπο­ρεί μια χώρα με τόσο βαθιά πολι­τι­κή αστά­θεια να βρει ισορ­ρο­πία ανά­με­σα στην ασφά­λεια και την ελευθερία;

Η νέα γενιά, με τον δικό της τρόπο, εντάσσει το αίτημα για ελευθερία στον χώρο που ζει και δρα: το διαδίκτυο. Αυτή η επιλογή δείχνει ότι η ψηφιακή ελευθερία πλέον είναι εξίσου σημαντική με τις παραδοσιακές κοινωνικές διεκδικήσεις. Για τους νέους του Νεπάλ, το Facebook δεν είναι «πολυτέλεια»· είναι το μέσο με το οποίο συνδέονται με τον κόσμο, εκφράζουν τα όνειρα και την αγανάκτησή τους.

  Μια γενιά που δεν σιωπά

Η κρί­ση στο Νεπάλ τον Σεπτέμ­βριο του 2025 δεν ήταν ένα «τυχαίο» ξέσπα­σμα για την απα­γό­ρευ­ση του Facebook. Ήταν το απο­κο­ρύ­φω­μα χρό­νιων κοι­νω­νι­κών, πολι­τι­κών και οικο­νο­μι­κών αντι­θέ­σε­ων. Τα αιτή­μα­τα των δια­δη­λω­τών για ελεύ­θε­ρη πρό­σβα­ση στις ψηφια­κές πλατ­φόρ­μες των social media  συμπυ­κνώ­νει το αδιέ­ξο­δο και τις ελπί­δες μιας γενιάς που μεγά­λω­σε με την τεχνο­λο­γία, αλλά ζει σε μια χώρα με φτω­χά θεμέλια.

 Τα αίτια της εξέγερσης

• Οικο­νο­μι­κή ανα­σφά­λεια: Χωρίς στα­θε­ρή εργα­σία, η καθη­με­ρι­νό­τη­τα παρα­μέ­νει αγώ­νας επιβίωσης.
• Παι­δεία χωρίς προ­ο­πτι­κή: Αν και περισ­σό­τε­ροι νέοι μορ­φώ­νο­νται, η έλλει­ψη θέσε­ων εργα­σί­ας τους σπρώ­χνει στη μετανάστευση.
• Περιο­ρι­σμός της φωνής: Η από­πει­ρα λογο­κρι­σί­ας στα social media λει­τούρ­γη­σε ως «κόκ­κι­νη γραμμή».

 Τι πέτυχε η νεολαία

Η μαζι­κή αντί­δρα­ση ανά­γκα­σε την κυβέρ­νη­ση να υπο­χω­ρή­σει. Απέ­δει­ξε πως η συλ­λο­γι­κή δρά­ση μπο­ρεί να έχει απο­τέ­λε­σμα ακό­μη και σε ένα πλαί­σιο πολι­τι­κής αστά­θειας. Επι­πλέ­ον, έστει­λε διε­θνές μήνυ­μα ότι η νέα γενιά δεν θα δεχθεί φίμωση.

 Οι κίνδυνοι που παραμένουν

Ωστό­σο, τίπο­τα δεν έχει λυθεί:

• Η πολι­τι­κή ελίτ παρα­μέ­νει διχα­σμέ­νη και συχνά απο­κομ­μέ­νη από την κοινωνία.
• Οι κοι­νω­νι­κές ανι­σό­τη­τες δεν εξα­φα­νί­ζο­νται με μια πορεία.
• Η ελευ­θε­ρία στο δια­δί­κτυο εξα­κο­λου­θεί να απει­λεί­ται από κυβερ­νη­τι­κές παρεμ­βά­σεις ή εται­ρι­κά συμφέροντα.

 Η παγκόσμια διάσταση

Η υπόθεση του Νεπάλ δεν είναι απομονωμένη. Σε πολλές χώρες, από την Ασία μέχρι την Ευρώπη, οι κυβερνήσεις δοκιμάζουν τα όρια της λογοκρισίας στο διαδίκτυο. Η εξέγερση αυτή θυμίζει ότι τα social media είναι πια ο νέος δημόσιος χώρος  και η υπεράσπισή τους είναι εξίσου σημαντική με τον αγώνα για δημοκρατία στον δρόμο.

 

Η νεο­λαία  έγρα­ψε τη δική της ιστο­ρία στο Νεπάλ. Δεν είναι μόνο μια κραυ­γή για επι­βί­ω­ση, μόρ­φω­ση και ελευ­θε­ρία· είναι το μανι­φέ­στο μιας γενιάς που διεκ­δι­κεί να ζειι, να μαθαί­νει και να μιλά­ει ελύ­θε­ρα. Μια γενιά που αρνεί­ται να σιω­πή­σει, ακό­μα κι αν απέ­να­ντί της έχει ολό­κλη­ρο το πολι­τι­κό κατεστημένο.

Το μέλλον παραμένει αβέβαιο, αλλά ένα πράγμα είναι σίγουρο: η νεολαία του Νεπάλ απέδειξε ότι η φωνή της  είτε στον δρόμο είτε στο διαδίκτυο  έχει τη δύναμη να αλλάξει τα δεδομένα.

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebok: Το Νεπάλ σήμερα