γράφει ο Μπάμπης Στέρτσος

Η αναγκαιότητα της ενοποίησης

Η Ευρω­παϊ­κή Ένω­ση, ένα μονα­δι­κό πεί­ρα­μα ενο­ποί­η­σης που ξεκί­νη­σε ως μια οικο­νο­μι­κή κοι­νό­τη­τα, έχει εξε­λι­χθεί σε έναν πολύ­πλο­κο πολι­τι­κό και οικο­νο­μι­κό οργα­νι­σμό. Σήμε­ρα, βρί­σκε­ται αντι­μέ­τω­πη με ένα φάσμα πρω­το­φα­νών προ­κλή­σε­ων που απει­λούν την ίδια της την ύπαρ­ξη και την ικα­νό­τη­τά της να δια­δρα­μα­τί­σει έναν ουσια­στι­κό ρόλο στην παγκό­σμια σκη­νή. Από τις γεω­πο­λι­τι­κές ανα­τα­ρα­χές και τις οικο­νο­μι­κές πιέ­σεις μέχρι τις κοι­νω­νι­κές διαι­ρέ­σεις και την άνο­δο του εθνι­κι­σμού, η ΕΕ καλεί­ται να επα­να­προσ­διο­ρί­σει την ταυ­τό­τη­τά της και να ενι­σχύ­σει τη συνο­χή της. Σε αυτό το πλαί­σιο, η παρού­σα ανά­λυ­ση υπο­στη­ρί­ζει ότι το μέλ­λον της Ευρω­παϊ­κής Ένω­σης, ως ένας ισχυ­ρός και ανθε­κτι­κός παγκό­σμιος παρά­γο­ντας, βρί­σκε­ται στην περαι­τέ­ρω εμβά­θυν­ση της ενο­ποί­η­σης και, τελι­κά, στη μετα­τρο­πή της σε μια ομο­σπον­δία, παρό­μοια με το μοντέ­λο των Ηνω­μέ­νων Πολι­τειών της Αμε­ρι­κής. Μια τέτοια εξέ­λι­ξη θα της επι­τρέ­ψει να αντι­με­τω­πί­σει απο­τε­λε­σμα­τι­κά τις μελ­λο­ντι­κές γεω­πο­λι­τι­κές, οικο­νο­μι­κές, πολι­τι­κές και κοι­νω­νι­κές εξε­λί­ξεις, δια­σφα­λί­ζο­ντας την ευη­με­ρία και την ασφά­λεια των πολι­τών της. Το κεί­με­νο αυτό  εξε­τά­ζει για­τί η ομο­σπον­διο­ποί­η­ση είναι η ανα­γκαία απά­ντη­ση, τι πρέ­πει να γίνει για να επι­τευ­χθεί και ποια είναι τα εμπό­δια που την καθι­στούν δύσκο­λη μέχρι σήμε­ρα, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης της προ­σπά­θειας για το Ευρω­παϊ­κό Σύνταγ­μα, των δυνα­το­τή­των των ευρω­παϊ­κών συν­θη­κών και της προ­βλη­μα­τι­κής των θεσμι­κών αντιβάρων.

 Γιατί μια Ομοσπονδία; Τα Οφέλη της Ενοποίησης

Η μετα­τρο­πή της Ευρω­παϊ­κής Ένω­σης σε μια ομο­σπον­δία δεν απο­τε­λεί απλώς μια θεω­ρη­τι­κή άσκη­ση, αλλά μια επι­τα­κτι­κή ανά­γκη που πηγά­ζει από τις σύγ­χρο­νες προ­κλή­σεις και την επι­θυ­μία για ένα πιο ισχυ­ρό, ανθε­κτι­κό και δημο­κρα­τι­κό ευρω­παϊ­κό οικο­δό­μη­μα. Τα οφέ­λη μιας τέτοιας ενο­ποί­η­σης είναι πολ­λα­πλά και αφο­ρούν κρί­σι­μους τομείς όπως η γεω­πο­λι­τι­κή, η οικο­νο­μία, η πολι­τι­κή συνο­χή και η κοι­νω­νι­κή προστασία.

Γεωπολιτική σταθερότητα και επιρροή

Σε έναν κόσμο που χαρα­κτη­ρί­ζε­ται από αυξα­νό­με­νη αστά­θεια και την ανά­δυ­ση νέων παγκό­σμιων δυνά­με­ων, η ΕΕ, ως ένα κατα­κερ­μα­τι­σμέ­νο σύνο­λο 27 κρα­τών μελών, δυσκο­λεύ­ε­ται να ασκή­σει την επιρ­ροή που της ανα­λο­γεί. Μια ομο­σπον­δία θα επέ­τρε­πε τη δια­μόρ­φω­ση μιας ενιαί­ας και συνε­κτι­κής εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής, επι­τρέ­πο­ντας στην Ευρώ­πη να μιλά με μία φωνή σε διε­θνή φόρα. Αυτό θα ενί­σχυε σημα­ντι­κά τη δια­πραγ­μα­τευ­τι­κή της δύνα­μη σε θέμα­τα όπως το διε­θνές εμπό­ριο, η διπλω­μα­τία και η επί­λυ­ση κρί­σε­ων. Επι­πλέ­ον, η δημιουρ­γία μιας κοι­νής ευρω­παϊ­κής άμυ­νας, με ενιαία διοί­κη­ση, προ­ϋ­πο­λο­γι­σμό και στρα­τη­γι­κή, θα ενί­σχυε την ασφά­λεια της Ένω­σης και θα μεί­ω­νε την εξάρ­τη­σή της από εξω­τε­ρι­κούς παρά­γο­ντες. Η ικα­νό­τη­τα να αντι­με­τω­πί­ζει απο­τε­λε­σμα­τι­κά κοι­νές απει­λές, όπως η τρο­μο­κρα­τία, οι κυβερ­νο­ε­πι­θέ­σεις και οι περι­φε­ρεια­κές συγκρού­σεις, θα ήταν καθο­ρι­στι­κή. Μια ομο­σπον­δια­κή Ευρώ­πη θα μπο­ρού­σε επί­σης να δια­δρα­μα­τί­σει ηγε­τι­κό ρόλο στην αντι­με­τώ­πι­ση παγκό­σμιων προ­κλή­σε­ων, όπως η κλι­μα­τι­κή αλλα­γή, οι παν­δη­μί­ες και η επι­σι­τι­στι­κή ανα­σφά­λεια, μέσω συντο­νι­σμέ­νων πολι­τι­κών και επεν­δύ­σε­ων μεγά­λης κλί­μα­κας. Η ενιαία προ­σέγ­γι­ση σε αυτά τα ζητή­μα­τα θα ήταν πολύ πιο απο­τε­λε­σμα­τι­κή από τις απο­σπα­σμα­τι­κές εθνι­κές προσπάθειες.

Οικονομική ανθεκτικότητα και ανάπτυξη

Η Οικο­νο­μι­κή και Νομι­σμα­τι­κή Ένω­ση (ΟΝΕ), παρά τα επι­τεύγ­μα­τά της, έχει απο­κα­λύ­ψει δομι­κές αδυ­να­μί­ες, ιδί­ως κατά τη διάρ­κεια οικο­νο­μι­κών κρί­σε­ων. Η έλλει­ψη μιας ισχυ­ρής δημο­σιο­νο­μι­κής ένω­σης και ενός κοι­νού μηχα­νι­σμού δια­χεί­ρι­σης κρί­σε­ων έχει οδη­γή­σει σε ασύμ­με­τρες επι­πτώ­σεις και σε καθυ­στε­ρή­σεις στην αντι­με­τώ­πι­ση των προ­βλη­μά­των. Μια ομο­σπον­δία θα επέ­τρε­πε την εμβά­θυν­ση της ΟΝΕ μέσω της υιο­θέ­τη­σης μιας κοι­νής δημο­σιο­νο­μι­κής πολι­τι­κής, της δημιουρ­γί­ας ενός ευρω­παϊ­κού Υπουρ­γεί­ου Οικο­νο­μι­κών και της έκδο­σης κοι­νού χρέ­ους (Eurobonds). Αυτό θα ενί­σχυε τη στα­θε­ρό­τη­τα της Ευρω­ζώ­νης, θα μεί­ω­νε το κόστος δανει­σμού για τα κρά­τη μέλη και θα παρεί­χε τα απα­ραί­τη­τα εργα­λεία για την αντι­με­τώ­πι­ση μελ­λο­ντι­κών οικο­νο­μι­κών κλυ­δω­νι­σμών. Επι­πλέ­ον, μια ομο­σπον­δια­κή δομή θα διευ­κό­λυ­νε την υλο­ποί­η­ση μεγά­λων ευρω­παϊ­κών επεν­δυ­τι­κών προ­γραμ­μά­των σε τομείς όπως η πρά­σι­νη μετά­βα­ση, η ψηφια­κή και­νο­το­μία και οι υπο­δο­μές, ενι­σχύ­ο­ντας την αντα­γω­νι­στι­κό­τη­τα της ευρω­παϊ­κής οικο­νο­μί­ας και δημιουρ­γώ­ντας νέες θέσεις εργα­σί­ας. Η ολο­κλή­ρω­ση της Τρα­πε­ζι­κής Ένω­σης και της Ένω­σης Κεφα­λαια­γο­ρών θα προ­σέ­φε­ρε επί­σης ένα πιο στα­θε­ρό και απο­τε­λε­σμα­τι­κό χρη­μα­το­πι­στω­τι­κό σύστη­μα, προ­σελ­κύ­ο­ντας επεν­δύ­σεις και προ­ω­θώ­ντας την ανάπτυξη.

Πολιτική συνοχή και δημοκρατική νομιμοποίηση

Ένα από τα συχνό­τε­ρα επι­κρι­νό­με­να σημεία της ΕΕ είναι το λεγό­με­νο «δημο­κρα­τι­κό έλλειμ­μα», η αντί­λη­ψη δηλα­δή ότι οι απο­φά­σεις λαμ­βά­νο­νται μακριά από τους πολί­τες, χωρίς επαρ­κή λογο­δο­σία. Μια ομο­σπον­δία θα μπο­ρού­σε να αντι­με­τω­πί­σει αυτό το ζήτη­μα μέσω της ενί­σχυ­σης του Ευρω­παϊ­κού Κοι­νο­βου­λί­ου, καθι­στώ­ντας το τον κύριο νομο­θε­τι­κό φορέα με πλή­ρεις αρμο­διό­τη­τες, παρό­μοιες με αυτές των εθνι­κών κοι­νο­βου­λί­ων. Η άμε­ση εκλο­γή του Προ­έ­δρου της Ευρω­παϊ­κής Επι­τρο­πής από τους πολί­τες θα ενί­σχυε επί­σης τη δημο­κρα­τι­κή νομι­μο­ποί­η­ση και τη λογο­δο­σία. Η κατάρ­γη­ση της ομο­φω­νί­ας σε βασι­κούς τομείς λήψης απο­φά­σε­ων, όπως η εξω­τε­ρι­κή πολι­τι­κή και η φορο­λο­γία, θα επι­τά­χυ­νε τις δια­δι­κα­σί­ες και θα καθι­στού­σε την Ένω­ση πιο απο­τε­λε­σμα­τι­κή. Μια ομο­σπον­δια­κή δομή θα προ­ω­θού­σε επί­σης τη δια­φά­νεια στη λήψη απο­φά­σε­ων και θα ενί­σχυε τη συμ­με­το­χή των πολι­τών μέσω νέων μηχα­νι­σμών, γεφυ­ρώ­νο­ντας το χάσμα μετα­ξύ των ευρω­παϊ­κών θεσμών και των λαών της Ευρώπης.

Κοινωνική αλληλεγγύη και προστασία

Η Ευρω­παϊ­κή Ένω­ση έχει ως θεμε­λιώ­δη αρχή την κοι­νω­νι­κή αλλη­λεγ­γύη, ωστό­σο η εφαρ­μο­γή της παρα­μέ­νει συχνά σε εθνι­κό επί­πε­δο. Μια ομο­σπον­δία θα επέ­τρε­πε την ανά­πτυ­ξη μιας ισχυ­ρό­τε­ρης κοι­νω­νι­κής διά­στα­σης της ΕΕ, με κοι­νές πολι­τι­κές για την απα­σχό­λη­ση, την υγεία, την εκπαί­δευ­ση και την κοι­νω­νι­κή προ­στα­σία. Αυτό θα μπο­ρού­σε να οδη­γοί σε υψη­λό­τε­ρα πρό­τυ­πα δια­βί­ω­σης, μειω­μέ­νες ανι­σό­τη­τες μετα­ξύ των κρα­τών μελών και καλύ­τε­ρη προ­στα­σία των δικαιω­μά­των των εργα­ζο­μέ­νων και των πολι­τών. Η εναρ­μό­νι­ση των κοι­νω­νι­κών πολι­τι­κών θα ενί­σχυε την κινη­τι­κό­τη­τα των εργα­ζο­μέ­νων και θα δια­σφά­λι­ζε ότι όλοι οι Ευρω­παί­οι πολί­τες απο­λαμ­βά­νουν τα ίδια δικαιώ­μα­τα και ευκαι­ρί­ες, ανε­ξάρ­τη­τα από το κρά­τος μέλος δια­μο­νής τους. Τέλος, μια ομο­σπον­δια­κή Ευρώ­πη θα μπο­ρού­σε να προ­στα­τεύ­σει απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τε­ρα τις κοι­νές ευρω­παϊ­κές αξί­ες, όπως η δημο­κρα­τία, το κρά­τος δικαί­ου και τα ανθρώ­πι­να δικαιώ­μα­τα, απέ­να­ντι σε εσω­τε­ρι­κές και εξω­τε­ρι­κές απει­λές, δια­σφα­λί­ζο­ντας ένα μέλ­λον βασι­σμέ­νο στις αρχές της ελευ­θε­ρί­ας και της δικαιοσύνης.

Το μοντέλο των Ηνωμένων Πολιτειών: Συγκρίσεις και διδάγματα

Η συζή­τη­ση για την ομο­σπον­διο­ποί­η­ση της Ευρω­παϊ­κής Ένω­σης συχνά ανα­φέ­ρε­ται στο μοντέ­λο των Ηνω­μέ­νων Πολι­τειών της Αμε­ρι­κής ως ένα παρά­δειγ­μα επι­τυ­χη­μέ­νης ομο­σπον­δια­κής δομής. Αν και υπάρ­χουν σημα­ντι­κές δια­φο­ρές, η εξέ­λι­ξη των ΗΠΑ από μια χαλα­ρή συνο­μο­σπον­δία σε μια ισχυ­ρή ομο­σπον­δία προ­σφέ­ρει πολύ­τι­μα διδάγ­μα­τα για την ΕΕ.

Ομοιότητες και διαφορές

Οι Ηνω­μέ­νες Πολι­τεί­ες ξεκί­νη­σαν ως μια συνο­μο­σπον­δία κρα­τών, με τα Άρθρα της Συνο­μο­σπον­δί­ας να παρέ­χουν μια αδύ­να­μη κεντρι­κή κυβέρ­νη­ση και μεγά­λη αυτο­νο­μία στις πολι­τεί­ες. Η ανα­πο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τα αυτής της δομής, ιδί­ως σε θέμα­τα οικο­νο­μί­ας και άμυ­νας, οδή­γη­σε στη Συντα­κτι­κή Συνέ­λευ­ση του 1787 και στην υιο­θέ­τη­ση του Συντάγ­μα­τος των ΗΠΑ, το οποίο καθιέ­ρω­σε ένα ισχυ­ρό ομο­σπον­δια­κό σύστη­μα. Η κατα­νο­μή εξου­σιών μετα­ξύ της ομο­σπον­δια­κής κυβέρ­νη­σης και των πολι­τειών, με σαφείς αρμο­διό­τη­τες σε τομείς όπως η άμυ­να, η εξω­τε­ρι­κή πολι­τι­κή, το νόμι­σμα και το δια­κρα­τι­κό εμπό­ριο, απο­τέ­λε­σε το θεμέ­λιο της επι­τυ­χί­ας τους.

Σε αντί­θε­ση με τις ΗΠΑ, η ΕΕ δεν είναι ένα ενιαίο κρά­τος, αλλά μια μονα­δι­κή υπε­ρε­θνι­κή οντό­τη­τα που συν­δυά­ζει στοι­χεία συνο­μο­σπον­δί­ας και ομο­σπον­δί­ας. Τα κρά­τη μέλη δια­τη­ρούν την κυριαρ­χία τους, αλλά έχουν μετα­βι­βά­σει αρμο­διό­τη­τες σε κοι­νούς θεσμούς. Ωστό­σο, η έλλει­ψη ενός ενιαί­ου Συντάγ­μα­τος, ενός ισχυ­ρού κεντρι­κού προ­ϋ­πο­λο­γι­σμού και μιας κοι­νής εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής και άμυ­νας, την καθι­στούν λιγό­τε­ρο συνε­κτι­κή από μια ομο­σπον­δία. Οι ΗΠΑ έχουν ένα ενιαίο δικα­στι­κό σύστη­μα, έναν ομο­σπον­δια­κό στρα­τό και μια ενιαία εκπρο­σώ­πη­ση στις διε­θνείς σχέ­σεις, στοι­χεία που λεί­πουν ή είναι περιο­ρι­σμέ­να στην ΕΕ.

Τι μπορεί να διδαχθεί η ΕΕ;

Το πρώ­το και σημα­ντι­κό­τε­ρο δίδαγ­μα από την εμπει­ρία των ΗΠΑ είναι η σημα­σία ενός ισχυ­ρού κεντρι­κού προ­ϋ­πο­λο­γι­σμού. Ο ομο­σπον­δια­κός προ­ϋ­πο­λο­γι­σμός των ΗΠΑ επι­τρέ­πει την ανα­δια­νο­μή πόρων μετα­ξύ των πολι­τειών, τη χρη­μα­το­δό­τη­ση κοι­νών έργων υπο­δο­μής και την αντι­με­τώ­πι­ση οικο­νο­μι­κών κλυ­δω­νι­σμών. Στην ΕΕ, ο προ­ϋ­πο­λο­γι­σμός είναι σχε­τι­κά μικρός σε σχέ­ση με το ΑΕΠ της και εξαρ­τά­ται σε μεγά­λο βαθ­μό από τις συνει­σφο­ρές των κρα­τών μελών, περιο­ρί­ζο­ντας την ικα­νό­τη­τάς της να ασκεί απο­τε­λε­σμα­τι­κές πολιτικές.

Δεύ­τε­ρον, η ανά­γκη για κοι­νή ταυ­τό­τη­τα και υπη­κο­ό­τη­τα. Στις ΗΠΑ, παρά τις περι­φε­ρεια­κές δια­φο­ρές, υπάρ­χει μια ισχυ­ρή αίσθη­ση αμε­ρι­κα­νι­κής ταυ­τό­τη­τας. Στην ΕΕ, η ευρω­παϊ­κή ταυ­τό­τη­τα είναι ακό­μα σε εξέ­λι­ξη και συχνά επι­σκιά­ζε­ται από τις εθνι­κές ταυ­τό­τη­τες. Η ενί­σχυ­ση της ευρω­παϊ­κής ταυ­τό­τη­τας μέσω της εκπαί­δευ­σης, των πολι­τι­στι­κών ανταλ­λα­γών και της προ­ώ­θη­σης κοι­νών αξιών είναι ζωτι­κής σημα­σί­ας για την επι­τυ­χία μιας ομοσπονδίας.

Τρί­τον, η σημα­σία της πολι­τι­κής βού­λη­σης. Η μετά­βα­ση των ΗΠΑ σε ομο­σπον­δία δεν ήταν εύκο­λη και αντι­με­τώ­πι­σε σημα­ντι­κές αντι­στά­σεις. Ωστό­σο, η πολι­τι­κή βού­λη­ση των ιδρυ­τών πατέ­ρων και η ανα­γνώ­ρι­ση της ανα­γκαιό­τη­τας μιας ισχυ­ρό­τε­ρης ένω­σης οδή­γη­σαν στην υπέρ­βα­ση των εμπο­δί­ων. Για την ΕΕ, η πολι­τι­κή βού­λη­ση των ηγε­τών των κρα­τών μελών είναι καθο­ρι­στι­κή για την προ­ώ­θη­ση της ομοσπονδιοποίησης.

Τέταρ­τον, η ανά­γκη για σαφή κατα­νο­μή αρμο­διο­τή­των. Το Σύνταγ­μα των ΗΠΑ καθο­ρί­ζει με σαφή­νεια τις αρμο­διό­τη­τες της ομο­σπον­δια­κής κυβέρ­νη­σης και των πολι­τειών, απο­φεύ­γο­ντας τις επι­κα­λύ­ψεις και τις συγκρού­σεις. Στην ΕΕ, η κατα­νο­μή αρμο­διο­τή­των είναι συχνά πολύ­πλο­κη και ασα­φής, οδη­γώ­ντας σε γρα­φειο­κρα­τία και ανα­πο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τα. Μια ομο­σπον­δια­κή ΕΕ θα απαι­τού­σε μια σαφέ­στε­ρη και πιο απο­τε­λε­σμα­τι­κή κατα­νο­μή αρμο­διο­τή­των μετα­ξύ του ομο­σπον­δια­κού επι­πέ­δου και των κρα­τών μελών.

Τέλος, η σημα­σία της λαϊ­κής υπο­στή­ρι­ξης. Η επι­τυ­χία της ομο­σπον­δί­ας στις ΗΠΑ βασί­στη­κε στην απο­δο­χή της από τον λαό. Στην ΕΕ, η έλλει­ψη λαϊ­κής υπο­στή­ρι­ξης για την περαι­τέ­ρω ενο­ποί­η­ση απο­τε­λεί ένα σημα­ντι­κό εμπό­διο. Η ενη­μέ­ρω­ση των πολι­τών, η ενί­σχυ­ση της συμ­με­το­χής τους και η αντι­με­τώ­πι­ση των ανη­συ­χιών τους είναι απα­ραί­τη­τα για την οικο­δό­μη­ση μιας ομο­σπον­δια­κής Ευρώ­πης με τη συγκα­τά­θε­ση των λαών της.

 Η προσπάθεια για το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα και η απόρριψή του

Η πιο φιλό­δο­ξη προ­σπά­θεια για την εμβά­θυν­ση της ευρω­παϊ­κής ενο­ποί­η­σης και τη δημιουρ­γία ενός πιο συνε­κτι­κού πολι­τι­κού οικο­δο­μή­μα­τος ήταν η πρό­τα­ση για ένα Σύνταγ­μα για την Ευρώ­πη. Η ιδέα ενός Συντάγ­μα­τος γεν­νή­θη­κε από την ανά­γκη να απλο­ποι­η­θούν οι υφι­στά­με­νες Συν­θή­κες, να κατα­στούν πιο δια­φα­νείς οι δια­δι­κα­σί­ες λήψης απο­φά­σε­ων και να ενι­σχυ­θεί η δημο­κρα­τι­κή νομι­μο­ποί­η­ση της Ένω­σης, ιδί­ως μετά τις διευ­ρύν­σεις που αύξη­σαν τον αριθ­μό των κρα­τών μελών.

Το όραμα του Συντάγματος

Το σχέ­διο Συντάγ­μα­τος, που εκπο­νή­θη­κε από τη Συνέ­λευ­ση για το Μέλ­λον της Ευρώ­πης υπό την προ­ε­δρία του Βαλε­ρί Ζισκάρ ντ’ Εσταίν, φιλο­δο­ξού­σε να αντι­κα­τα­στή­σει όλες τις προη­γού­με­νες Συν­θή­κες με ένα ενιαίο, συνε­κτι­κό κεί­με­νο. Στό­χος ήταν να δοθεί στην ΕΕ ένα σαφές νομι­κό πλαί­σιο, να ενι­σχυ­θεί ο ρόλος του Ευρω­παϊ­κού Κοι­νο­βου­λί­ου, να καθο­ρι­στούν με μεγα­λύ­τε­ρη σαφή­νεια οι αρμο­διό­τη­τες της Ένω­σης και των κρα­τών μελών, και να ενσω­μα­τω­θεί ο Χάρ­της των Θεμε­λιω­δών Δικαιω­μά­των. Το Σύνταγ­μα προ­έ­βλε­πε επί­σης τη δημιουρ­γία ενός Υπουρ­γού Εξω­τε­ρι­κών της Ένω­σης και την ενί­σχυ­ση της κοι­νής εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής και άμυ­νας, στοι­χεία που θα έφερ­ναν την ΕΕ πιο κοντά σε ένα ομο­σπον­δια­κό μοντέλο.

Η απόρριψη από Γαλλία και Ολλανδία

Παρά τις φιλό­δο­ξες προ­θέ­σεις, το σχέ­διο Συντάγ­μα­τος αντι­με­τώ­πι­σε σημα­ντι­κή αντί­στα­ση και τελι­κά απορ­ρί­φθη­κε σε δημο­ψη­φί­σμα­τα στη Γαλ­λία (29 Μαΐ­ου 2005) και στην Ολλαν­δία (1 Ιου­νί­ου 2005). Στη Γαλ­λία, το «Όχι» επι­κρά­τη­σε με 54,67% των ψήφων, ενώ στην Ολλαν­δία το ποσο­στό του «Όχι» έφτα­σε το 61,5%. Οι λόγοι της απόρ­ρι­ψης ήταν πολύ­πλο­κοι και πολυδιάστατοι:

• Φόβος απώ­λειας κυριαρ­χί­ας: Ένας βασι­κός λόγος ήταν η ανη­συ­χία ότι το Σύνταγ­μα θα οδη­γού­σε σε περαι­τέ­ρω απώ­λεια εθνι­κής κυριαρ­χί­ας και θα ενί­σχυε ένα «υπερ­κρά­τος» στις Βρυ­ξέλ­λες. Οι πολί­τες φοβό­ντου­σαν ότι οι εθνι­κές κυβερ­νή­σεις θα έχα­ναν τον έλεγ­χο σε κρί­σι­μους τομείς πολιτικής.
• Δημο­κρα­τι­κό έλλειμ­μα: Παρά τις προ­σπά­θειες για ενί­σχυ­ση της δημο­κρα­τι­κής νομι­μο­ποί­η­σης, πολ­λοί ψηφο­φό­ροι εξα­κο­λου­θού­σαν να θεω­ρούν την ΕΕ ως μια απο­μα­κρυ­σμέ­νη και γρα­φειο­κρα­τι­κή οντό­τη­τα, χωρίς επαρ­κή λογο­δο­σία. Η δια­δι­κα­σία εκπό­νη­σης του Συντάγ­μα­τος, η οποία θεω­ρή­θη­κε από κάποιους ως ελι­τί­στι­κη, ενί­σχυ­σε αυτή την αντίληψη.
• Οικο­νο­μι­κές ανη­συ­χί­ες: Στη Γαλ­λία, υπήρ­χαν ανη­συ­χί­ες για τις επι­πτώ­σεις του Συντάγ­μα­τος στην απα­σχό­λη­ση και την κοι­νω­νι­κή προ­στα­σία, ιδί­ως σε σχέ­ση με την «πολω­νι­κή υδραυ­λι­κή» (φόβος για φθη­νό εργα­τι­κό δυνα­μι­κό από τις νέες χώρες μέλη). Στην Ολλαν­δία, οι ανη­συ­χί­ες επι­κε­ντρώ­θη­καν στο κόστος της διεύ­ρυν­σης και στην απώ­λεια επιρ­ρο­ής της χώρας εντός της Ένωσης.
• Έλλει­ψη κατα­νό­η­σης: Το κεί­με­νο του Συντάγ­μα­τος ήταν μακρο­σκε­λές και πολύ­πλο­κο, καθι­στώ­ντας δύσκο­λη την κατα­νό­η­σή του από τον μέσο πολί­τη. Η εκστρα­τεία υπέρ του «Ναι» θεω­ρή­θη­κε ανε­παρ­κής στην επι­κοι­νω­νία των οφε­λών του Συντάγματος.
• Εσω­τε­ρι­κή πολι­τι­κή: Και στις δύο χώρες, τα δημο­ψη­φί­σμα­τα επη­ρε­ά­στη­καν σε μεγά­λο βαθ­μό από εσω­τε­ρι­κές πολι­τι­κές δυνα­μι­κές και τη δυσα­ρέ­σκεια των ψηφο­φό­ρων προς τις κυβερ­νή­σεις τους.

Ο αντίκτυπος και η μετάβαση στη Συνθήκη της Λισαβόνας

Η απόρ­ρι­ψη του Συντάγ­μα­τος απο­τέ­λε­σε ένα σοβα­ρό πλήγ­μα για την ευρω­παϊ­κή ενο­ποί­η­ση και οδή­γη­σε σε μια περί­ο­δο προ­βλη­μα­τι­σμού και «σιω­πής». Ωστό­σο, η ανά­γκη για μεταρ­ρυθ­μί­σεις παρέ­με­νε επι­τα­κτι­κή. Η απά­ντη­ση στην κρί­ση αυτή ήταν η Συν­θή­κη της Λισα­βό­νας, η οποία υπο­γρά­φη­κε το 2007 και τέθη­κε σε ισχύ το 2009. Η Συν­θή­κη της Λισα­βό­νας ενσω­μά­τω­σε πολ­λά από τα στοι­χεία του απορ­ρι­φθέ­ντος Συντάγ­μα­τος, αλλά με τη μορ­φή τρο­πο­ποι­ή­σε­ων των υφι­στά­με­νων Συν­θη­κών, απο­φεύ­γο­ντας τον όρο «Σύνταγ­μα» και τη δια­δι­κα­σία των δημο­ψη­φι­σμά­των σε πολ­λές χώρες. Μετα­ξύ άλλων, η Συν­θή­κη της Λισαβόνας:

• Ενί­σχυ­σε τον ρόλο του Ευρω­παϊ­κού Κοι­νο­βου­λί­ου και των εθνι­κών κοινοβουλίων.
• Καθιέ­ρω­σε τον μόνι­μο Πρό­ε­δρο του Ευρω­παϊ­κού Συμ­βου­λί­ου και τον Ύπα­το Εκπρό­σω­πο της Ένω­σης για Θέμα­τα Εξω­τε­ρι­κής Πολι­τι­κής και Πολι­τι­κής Ασφαλείας.
• Επέ­κτει­νε τη λήψη απο­φά­σε­ων με ειδι­κή πλειο­ψη­φία σε περισ­σό­τε­ρους τομείς.
• Έδω­σε νομι­κή δεσμευ­τι­κό­τη­τα στον Χάρ­τη των Θεμε­λιω­δών Δικαιωμάτων.

Ωστό­σο, παρά τις σημα­ντι­κές αυτές αλλα­γές, η Συν­θή­κη της Λισα­βό­νας δεν απο­τε­λεί ένα πλή­ρες Σύνταγ­μα και δεν οδη­γεί την ΕΕ σε μια πλή­ρη ομο­σπον­δία. Δια­τη­ρεί τον δια­κυ­βερ­νη­τι­κό χαρα­κτή­ρα της Ένω­σης σε πολ­λούς τομείς, ιδί­ως στην εξω­τε­ρι­κή πολι­τι­κή και την άμυ­να, όπου η ομο­φω­νία παρα­μέ­νει ο κανό­νας. Οι περιο­ρι­σμοί της Συν­θή­κης της Λισα­βό­νας ως προς την ομο­σπον­διο­ποί­η­ση είναι εμφα­νείς στην αδυ­να­μία της ΕΕ να αντι­δρά γρή­γο­ρα και ενιαία σε κρί­σεις, καθώς και στην έλλει­ψη ενός ισχυ­ρού κεντρι­κού δημο­σιο­νο­μι­κού μηχα­νι­σμού. Η εμπει­ρία του Ευρω­παϊ­κού Συντάγ­μα­τος κατέ­δει­ξε ότι η προ­ώ­θη­ση της ομο­σπον­διο­ποί­η­σης απαι­τεί όχι μόνο νομι­κές και θεσμι­κές μεταρ­ρυθ­μί­σεις, αλλά και την υπέρ­βα­ση βαθιά ριζω­μέ­νων φόβων και αντι­στά­σε­ων από τα κρά­τη μέλη και τους πολί­τες τους.

 Ευρωπαϊκές Συνθήκες και Δίκαιο: Διευκολύνουν ή εμποδίζουν την Ομοσπονδία;

Η πορεία προς μια ευρω­παϊ­κή ομο­σπον­δία εγεί­ρει το ερώ­τη­μα κατά πόσο το υφι­στά­με­νο νομι­κό πλαί­σιο της Ευρω­παϊ­κής Ένω­σης, δηλα­δή οι Συν­θή­κες και το Ευρω­παϊ­κό Δίκαιο, μπο­ρεί να διευ­κο­λύ­νει ή αντί­θε­τα να εμπο­δί­σει μια τέτοια εξέ­λι­ξη. Η απά­ντη­ση είναι σύν­θε­τη, καθώς οι Συν­θή­κες περιέ­χουν τόσο στοι­χεία που προ­ω­θούν την ενο­ποί­η­ση όσο και περιο­ρι­σμούς που καθι­στούν δύσκο­λη την πλή­ρη ομο­σπον­διο­ποί­η­ση χωρίς ριζι­κές αλλαγές.

Το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο

Η λει­τουρ­γία της Ευρω­παϊ­κής Ένω­σης διέ­πε­ται κυρί­ως από δύο βασι­κές Συν­θή­κες: τη Συν­θή­κη για την Ευρω­παϊ­κή Ένω­ση (ΣΕΕ) και τη Συν­θή­κη για τη Λει­τουρ­γία της Ευρω­παϊ­κής Ένω­σης (ΣΛΕΕ). Αυτές οι Συν­θή­κες καθο­ρί­ζουν τις αρμο­διό­τη­τες της Ένω­σης, τις δια­δι­κα­σί­ες λήψης απο­φά­σε­ων και τις σχέ­σεις μετα­ξύ των θεσμι­κών οργά­νων της ΕΕ και των κρα­τών μελών. Το Ευρω­παϊ­κό Δίκαιο, το οποίο παρά­γε­ται βάσει αυτών των Συν­θη­κών, έχει υπε­ρο­χή ένα­ντι του εθνι­κού δικαί­ου σε τομείς όπου η ΕΕ έχει αρμο­διό­τη­τα, ένα χαρα­κτη­ρι­στι­κό που συχνά παρα­πέ­μπει σε ομο­σπον­δια­κά συστήματα.

Οι Συν­θή­κες προ­βλέ­πουν διά­φο­ρους τύπους αρμο­διο­τή­των: απο­κλει­στι­κές αρμο­διό­τη­τες της Ένω­σης (π.χ. τελω­νεια­κή ένω­ση, νομι­σμα­τι­κή πολι­τι­κή για τα κρά­τη μέλη της Ευρω­ζώ­νης), συντρέ­χου­σες αρμο­διό­τη­τες (όπου τόσο η ΕΕ όσο και τα κρά­τη μέλη μπο­ρούν να νομο­θε­τούν, αλλά τα κρά­τη μέλη ασκούν την αρμο­διό­τη­τά τους μόνο εφό­σον η Ένω­ση δεν έχει ασκή­σει τη δική της, π.χ. περι­βάλ­λον, κοι­νω­νι­κή πολι­τι­κή) και αρμο­διό­τη­τες στή­ρι­ξης, συντο­νι­σμού ή συμπλή­ρω­σης (π.χ. πολι­τι­σμός, εκπαί­δευ­ση). Η αρχή της επι­κου­ρι­κό­τη­τας ορί­ζει ότι η Ένω­ση ενερ­γεί μόνο εφό­σον οι στό­χοι μιας προ­τει­νό­με­νης δρά­σης δεν μπο­ρούν να επι­τευ­χθούν επαρ­κώς από τα κρά­τη μέλη, αλλά μπο­ρούν να επι­τευ­χθούν καλύ­τε­ρα σε επί­πε­δο Ένω­σης. Η αρχή της ανα­λο­γι­κό­τη­τας απαι­τεί το περιε­χό­με­νο και η μορ­φή της δρά­σης της Ένω­σης να μην υπερ­βαί­νουν το ανα­γκαίο για την επί­τευ­ξη των στό­χων των Συνθηκών.

Δυνατότητες για περαιτέρω ενοποίηση εντός του υφιστάμενου πλαισίου

Παρά τον μη ομο­σπον­δια­κό χαρα­κτή­ρα τους, οι Συν­θή­κες περιέ­χουν δια­τά­ξεις που επι­τρέ­πουν ένα βαθ­μό ευε­λι­ξί­ας και περαι­τέ­ρω ενο­ποί­η­σης χωρίς την ανά­γκη ριζι­κής ανα­θε­ώ­ρη­σης. Η «ρήτρα ευε­λι­ξί­ας» (άρθρο 352 ΣΛΕΕ) επι­τρέ­πει στο Συμ­βού­λιο, με ομο­φω­νία, να λάβει τα κατάλ­λη­λα μέτρα για την επί­τευ­ξη ενός από τους στό­χους των Συν­θη­κών, ακό­μη και αν οι Συν­θή­κες δεν προ­βλέ­πουν τις ανα­γκαί­ες εξου­σί­ες. Αυτή η ρήτρα έχει χρη­σι­μο­ποι­η­θεί για την ανά­πτυ­ξη νέων πολι­τι­κών. Επι­πλέ­ον, η «ενι­σχυ­μέ­νη συνερ­γα­σία» (άρθρα 20 ΣΕΕ και 326–334 ΣΛΕΕ) επι­τρέ­πει σε μια ομά­δα του­λά­χι­στον εννέα κρα­τών μελών να προ­χω­ρή­σουν σε στε­νό­τε­ρη συνερ­γα­σία σε έναν τομέα, ακό­μη και αν δεν επι­θυ­μούν να συμ­με­τά­σχουν όλα τα κρά­τη μέλη. Αυτό παρέ­χει ένα εργα­λείο για την προ­ώ­θη­ση της ενο­ποί­η­σης από τους «πρό­θυ­μους» χωρίς να εμπο­δί­ζο­νται οι υπόλοιποι.

Περιορισμοί και ανάγκη για νέα νομικά βήματα

Ωστό­σο, οι δυνα­τό­τη­τες αυτές έχουν τα όριά τους. Η ομο­φω­νία που απαι­τεί­ται για την ενερ­γο­ποί­η­ση της ρήτρας ευε­λι­ξί­ας και για την ανα­θε­ώ­ρη­ση των Συν­θη­κών απο­τε­λεί ένα σημα­ντι­κό εμπό­διο. Η εμπει­ρία του Ευρω­παϊ­κού Συντάγ­μα­τος έδει­ξε ότι η πολι­τι­κή βού­λη­ση για ριζι­κές αλλα­γές είναι περιο­ρι­σμέ­νη. Οι Συν­θή­κες, στην παρού­σα τους μορ­φή, δεν προ­βλέ­πουν τη δημιουρ­γία ενός ενιαί­ου ευρω­παϊ­κού κρά­τους ή μιας πλή­ρους ομο­σπον­δί­ας. Δεν υπάρ­χει πρό­βλε­ψη για έναν ευρω­παϊ­κό στρα­τό με ενιαία διοί­κη­ση, ούτε για ένα ευρω­παϊ­κό Υπουρ­γείο Οικο­νο­μι­κών με πλή­ρεις δημο­σιο­νο­μι­κές αρμο­διό­τη­τες. Η κυριαρ­χία των κρα­τών μελών παρα­μέ­νει ο θεμέ­λιος λίθος της Ένω­σης, και κάθε ουσια­στι­κή μετα­βο­λή προς την ομο­σπον­διο­ποί­η­ση θα απαι­τού­σε την εκ νέου μετα­βί­βα­ση κυριαρ­χί­ας, κάτι που μπο­ρεί να επι­τευ­χθεί μόνο μέσω νέων Συν­θη­κών ή ριζι­κής ανα­θε­ώ­ρη­σης των υφιστάμενων.

Επο­μέ­νως, ενώ οι ευρω­παϊ­κές συν­θή­κες και το δίκαιο παρέ­χουν ένα πλαί­σιο για την εμβά­θυν­ση της ενο­ποί­η­σης σε ορι­σμέ­νους τομείς, η πλή­ρης ομο­σπον­διο­ποί­η­ση δεν μπο­ρεί να επι­τευ­χθεί μόνο μέσω «πολι­τι­κών γεγο­νό­των» ή ερμη­νειών του υφι­στά­με­νου δικαί­ου. Απαι­τεί­ται μια συνει­δη­τή και τολ­μη­ρή πολι­τι­κή από­φα­ση για την ανα­θε­ώ­ρη­ση των Συν­θη­κών, η οποία θα μετα­τρέ­ψει την ΕΕ από μια ένω­ση κρα­τών σε ένα ομο­σπον­δια­κό κρά­τος. Αυτό θα σήμαι­νε την υιο­θέ­τη­ση ενός πραγ­μα­τι­κού Συντάγ­μα­τος, τη σαφή κατα­νο­μή αρμο­διο­τή­των μετα­ξύ του ομο­σπον­δια­κού και του κρα­τι­κού επι­πέ­δου, και την ενί­σχυ­ση της δημο­κρα­τι­κής νομι­μο­ποί­η­σης σε ευρω­παϊ­κό επί­πε­δο. Χωρίς αυτή τη νομι­κή και πολι­τι­κή επα­νά­στα­ση, η ΕΕ θα παρα­μεί­νει ένα υβρί­διο, με περιο­ρι­σμέ­νες δυνα­τό­τη­τες να αντι­με­τω­πί­σει τις προ­κλή­σεις του μέλ­λο­ντος ως ένας ενιαί­ος και ισχυ­ρός παγκό­σμιος παράγοντας.

 Θεσμικά αντίβαρα και νομοθετικά σώματα σε μια Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία

Η λει­τουρ­γία μιας απο­τε­λε­σμα­τι­κής και δημο­κρα­τι­κής ομο­σπον­δί­ας βασί­ζε­ται στην ύπαρ­ξη ισχυ­ρών θεσμι­κών αντι­βά­ρων (checks and balances), τα οποία δια­σφα­λί­ζουν τον δια­χω­ρι­σμό των εξου­σιών, απο­τρέ­πουν τη συγκέ­ντρω­ση ισχύ­ος και προ­στα­τεύ­ουν τα δικαιώ­μα­τα των πολι­τών. Το μοντέ­λο των Ηνω­μέ­νων Πολι­τειών, με τη διά­κρι­ση μετα­ξύ εκτε­λε­στι­κής, νομο­θε­τι­κής και δικα­στι­κής εξου­σί­ας, απο­τε­λεί ένα κλα­σι­κό παρά­δειγ­μα αυτού του συστή­μα­τος. Η εφαρ­μο­γή παρό­μοιων αρχών στην Ευρω­παϊ­κή Ένω­ση είναι ζωτι­κής σημα­σί­ας για την επι­τυ­χία μιας ομο­σπον­δια­κής μετάβασης.

Η αναγκαιότητα των checks and balances

Σε κάθε ομο­σπον­δια­κό σύστη­μα, η κατα­νο­μή της εξου­σί­ας μετα­ξύ του κεντρι­κού (ομο­σπον­δια­κού) και των περι­φε­ρεια­κών (κρατιδιακών/κρατών μελών) επι­πέ­δων είναι κρί­σι­μη. Ωστό­σο, εξί­σου σημα­ντι­κή είναι η διά­κρι­ση των εξου­σιών εντός του ομο­σπον­δια­κού επι­πέ­δου. Τα checks and balances δια­σφα­λί­ζουν ότι καμία εξου­σία δεν γίνε­ται παντο­δύ­να­μη, ότι υπάρ­χει λογο­δο­σία και ότι οι απο­φά­σεις λαμ­βά­νο­νται με δια­φά­νεια και συναί­νε­ση. Αυτό είναι ιδιαί­τε­ρα σημα­ντι­κό σε μια ομο­σπον­δία όπως η ΕΕ, η οποία θα απο­τε­λεί­ται από κρά­τη με δια­φο­ρε­τι­κές παρα­δό­σεις και συμ­φέ­ρο­ντα. Η ύπαρ­ξη αντι­βά­ρων θα προ­στα­τεύ­σει τη δημο­κρα­τία, θα απο­τρέ­ψει την αυθαι­ρε­σία και θα ενι­σχύ­σει την εμπι­στο­σύ­νη των πολι­τών στους ευρω­παϊ­κούς θεσμούς.

Το μοντέλο των ΗΠΑ: Βουλή, Γερουσία, Πρόεδρος

Το αμε­ρι­κα­νι­κό σύστη­μα προ­βλέ­πει ένα διμε­ρές (διθά­λα­μο) νομο­θε­τι­κό σώμα Κογκρέ­σο: δηλα­δή τη Βου­λή των Αντι­προ­σώ­πων, όπου η εκπρο­σώ­πη­ση βασί­ζε­ται στον πλη­θυ­σμό κάθε πολι­τεί­ας, και τη Γερου­σία, όπου κάθε πολι­τεία εκπρο­σω­πεί­ται ισό­τι­μα (δύο γερου­σια­στές ανά πολι­τεία). Αυτό το διμε­ρές (διθά­λα­μο) νομο­θε­τι­κό σύστη­μα δια­σφα­λί­ζει ότι τόσο η λαϊ­κή βού­λη­ση (μέσω της Βου­λής) όσο και τα συμ­φέ­ρο­ντα των πολι­τειών (μέσω της Γερου­σί­ας) λαμ­βά­νο­νται υπό­ψη στη νομο­θε­τι­κή δια­δι­κα­σία. Ο Πρό­ε­δρος των ΗΠΑ, ως επι­κε­φα­λής της εκτε­λε­στι­κής εξου­σί­ας, εκλέ­γε­ται έμμε­σα από τον λαό και δια­θέ­τει σημα­ντι­κές αρμο­διό­τη­τες, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νου του δικαιώ­μα­τος αρνη­σι­κυ­ρί­ας (veto) σε νομο­θε­τή­μα­τα του Κογκρέ­σου. Το Ανώ­τα­το Δικα­στή­ριο, ως ανε­ξάρ­τη­τη δικα­στι­κή εξου­σία, δια­σφα­λί­ζει τη συνταγ­μα­τι­κό­τη­τα των νόμων και την τήρη­ση του κρά­τους δικαί­ου. Αυτή η αλλη­λε­πί­δρα­ση μετα­ξύ των τριών εξου­σιών δημιουρ­γεί ένα ισχυ­ρό σύστη­μα αντιβάρων.

Προτάσεις για την ΕΕ

Η εφαρ­μο­γή ενός παρό­μοιου συστή­μα­τος στην ΕΕ θα απαι­τού­σε σημα­ντι­κές μεταρ­ρυθ­μί­σεις. Ορι­σμέ­νες προ­τά­σεις περιλαμβάνουν:

• Διμε­ρές νομο­θε­τι­κό σώμα: Το Ευρω­παϊ­κό Κοι­νο­βού­λιο θα μπο­ρού­σε να λει­τουρ­γή­σει ως η «Βου­λή των Αντι­προ­σώ­πων», εκπρο­σω­πώ­ντας τους πολί­τες της Ένω­σης με βάση τον πλη­θυ­σμό. Το Συμ­βού­λιο της Ευρω­παϊ­κής Ένω­σης, το οποίο εκπρο­σω­πεί τα κρά­τη μέλη, θα μπο­ρού­σε να μετα­τρα­πεί σε μια «Γερου­σία», όπου κάθε κρά­τος μέλος θα είχε ισό­τι­μη ή ανα­λο­γι­κή εκπρο­σώ­πη­ση. Εναλ­λα­κτι­κά, θα μπο­ρού­σε να δημιουρ­γη­θεί ένα νέο σώμα ειδι­κά για την εκπρο­σώ­πη­ση των κρα­τών μελών. Αυτό θα δια­σφά­λι­ζε ότι οι νομο­θε­τι­κές απο­φά­σεις λαμ­βά­νο­νται με τη συναί­νε­ση τόσο των πολι­τών όσο και των κρα­τών μελών.
• Εκλεγ­μέ­νος Πρό­ε­δρος της Ευρω­παϊ­κής Επιτροπής/Ομοσπονδίας: Η άμε­ση εκλο­γή του Προ­έ­δρου της Ευρω­παϊ­κής Επι­τρο­πής από τους πολί­τες θα ενί­σχυε τη δημο­κρα­τι­κή νομι­μο­ποί­η­ση και θα του προ­σέ­δι­δε την απα­ραί­τη­τη πολι­τι­κή εντο­λή για να λει­τουρ­γή­σει ως επι­κε­φα­λής της εκτε­λε­στι­κής εξου­σί­ας. Ο Πρό­ε­δρος θα είχε σαφείς αρμο­διό­τη­τες και θα λογο­δο­τού­σε απευ­θεί­ας στους πολί­τες και στο Ευρω­παϊ­κό Κοι­νο­βού­λιο. Αυτό θα μεί­ω­νε το «δημο­κρα­τι­κό έλλειμ­μα» και θα καθι­στού­σε την εκτε­λε­στι­κή εξου­σία πιο απο­τε­λε­σμα­τι­κή και υπεύθυνη.
• Δικα­στι­κή Ανε­ξαρ­τη­σία και Έλεγ­χος Συνταγ­μα­τι­κό­τη­τας: Το Δικα­στή­ριο της Ευρω­παϊ­κής Ένω­σης ή ένα νέο Ομο­σπον­δια­κό Συνταγ­μα­τι­κό Δικα­στή­ριο θα δια­σφά­λι­ζε την τήρη­ση του ευρω­παϊ­κού Συντάγ­μα­τος και την προ­στα­σία των θεμε­λιω­δών δικαιω­μά­των. Η ανε­ξαρ­τη­σία της δικα­στι­κής εξου­σί­ας είναι απα­ραί­τη­τη για την προ­στα­σία του κρά­τους δικαί­ου και την επί­λυ­ση δια­φο­ρών μετα­ξύ των ομο­σπον­δια­κών θεσμών και των κρα­τών μελών.

Η υιο­θέ­τη­ση αυτών των θεσμι­κών αντι­βά­ρων θα ενί­σχυε τη δημο­κρα­τι­κή φύση μιας ευρω­παϊ­κής ομο­σπον­δί­ας, δια­σφα­λί­ζο­ντας ότι η εξου­σία κατα­νέ­με­ται και ελέγ­χε­ται απο­τε­λε­σμα­τι­κά, και ότι οι απο­φά­σεις λαμ­βά­νο­νται προς το συμ­φέ­ρον όλων των Ευρω­παί­ων πολιτών.

Επι­πλέ­ον, η κατάρ­γη­ση της αρχής της ομο­φω­νί­ας σε βασι­κούς τομείς πολι­τι­κής, όπως η εξω­τε­ρι­κή πολι­τι­κή, η φορο­λο­γία και η άμυ­να, είναι απα­ραί­τη­τη για την απο­τε­λε­σμα­τι­κή λήψη απο­φά­σε­ων. Η μετά­βα­ση σε λήψη απο­φά­σε­ων με ειδι­κή πλειο­ψη­φία θα επι­τά­χυ­νε τις δια­δι­κα­σί­ες και θα καθι­στού­σε την Ένω­ση πιο αποτελεσματική.

Οικο­νο­μι­κή και δημο­σιο­νο­μι­κή ενοποίηση

Η οικο­νο­μι­κή και δημο­σιο­νο­μι­κή ενο­ποί­η­ση είναι ο πυρή­νας μιας βιώ­σι­μης ομο­σπον­δί­ας. Η δημιουρ­γία ενός ευρω­παϊ­κού Υπουρ­γεί­ου Οικο­νο­μι­κών, με αρμο­διό­τη­τες για τον συντο­νι­σμό των δημο­σιο­νο­μι­κών πολι­τι­κών, την έκδο­ση κοι­νού χρέ­ους (Eurobonds) και τη δια­χεί­ρι­ση ενός σημα­ντι­κού ομο­σπον­δια­κού προ­ϋ­πο­λο­γι­σμού, είναι ζωτι­κής σημα­σί­ας. Αυτός ο προ­ϋ­πο­λο­γι­σμός θα πρέ­πει να είναι αρκε­τά μεγά­λος ώστε να επι­τρέ­πει την ανα­δια­νο­μή πόρων, τη χρη­μα­το­δό­τη­ση πανευ­ρω­παϊ­κών επεν­δύ­σε­ων και την αντι­με­τώ­πι­ση ασύμ­με­τρων κλυ­δω­νι­σμών. Η έκδο­ση Eurobonds θα μεί­ω­νε το κόστος δανει­σμού για τα κρά­τη μέλη και θα ενί­σχυε τη στα­θε­ρό­τη­τα της Ευρω­ζώ­νης. Παράλ­λη­λα, η ολο­κλή­ρω­ση της Τρα­πε­ζι­κής Ένω­σης, με ένα ενιαίο σύστη­μα εγγύ­η­σης κατα­θέ­σε­ων και έναν κοι­νό μηχα­νι­σμό επί­λυ­σης κρί­σε­ων, είναι απα­ραί­τη­τη για τη δια­σφά­λι­ση της χρη­μα­το­πι­στω­τι­κής στα­θε­ρό­τη­τας. Η περαι­τέ­ρω ανά­πτυ­ξη της Ένω­σης Κεφα­λαια­γο­ρών θα διευ­κό­λυ­νε την πρό­σβα­ση των επι­χει­ρή­σε­ων σε χρη­μα­το­δό­τη­ση και θα ενί­σχυε την αντα­γω­νι­στι­κό­τη­τα της ευρω­παϊ­κής οικονομίας.

Κοι­νή άμυ­να και εξω­τε­ρι­κή πολιτική

Σε ένα αστα­θές γεω­πο­λι­τι­κό περι­βάλ­λον, η ΕΕ δεν μπο­ρεί να παρα­μεί­νει ένας οικο­νο­μι­κός γίγα­ντας και ένας γεω­πο­λι­τι­κός νάνος. Η δημιουρ­γία ενός ευρω­παϊ­κού στρα­τού, με ενιαία διοί­κη­ση, κοι­νό εξο­πλι­σμό και συντο­νι­σμέ­νες επι­χει­ρή­σεις, είναι απα­ραί­τη­τη για την προ­στα­σία των συμ­φε­ρό­ντων της Ένω­σης και την προ­βο­λή της ισχύ­ος της. Αυτό δεν σημαί­νει την κατάρ­γη­ση των εθνι­κών στρα­τών, αλλά τη συμπλή­ρω­σή τους και την ενσω­μά­τω­σή τους σε μια κοι­νή αμυ­ντι­κή δομή. Παράλ­λη­λα, η ΕΕ θα πρέ­πει να απο­κτή­σει μια ενιαία φωνή στην εξω­τε­ρι­κή πολι­τι­κή, με έναν ισχυ­ρό Ύπα­το Εκπρό­σω­πο που θα εκπρο­σω­πεί την Ένω­ση σε διε­θνείς οργα­νι­σμούς και δια­πραγ­μα­τεύ­σεις. Η ενιαία εκπρο­σώ­πη­ση θα ενί­σχυε την επιρ­ροή της ΕΕ και θα της επέ­τρε­πε να δια­δρα­μα­τί­σει έναν πιο ενερ­γό ρόλο στην επί­λυ­ση παγκό­σμιων προβλημάτων.

Κοι­νω­νι­κή και Πολι­τι­στι­κή Ενοποίηση

Η ομο­σπον­διο­ποί­η­ση δεν αφο­ρά μόνο τους θεσμούς και την οικο­νο­μία, αλλά και τους πολί­τες. Η ενί­σχυ­ση της ευρω­παϊ­κής ταυ­τό­τη­τας, παράλ­λη­λα με τη δια­τή­ρη­ση των εθνι­κών και περι­φε­ρεια­κών ταυ­το­τή­των, είναι κρί­σι­μη για την επι­τυ­χία μιας ομο­σπον­δί­ας. Αυτό μπο­ρεί να επι­τευ­χθεί μέσω της προ­ώ­θη­σης προ­γραμ­μά­των ανταλ­λα­γών για νέους, της ενί­σχυ­σης της εκμά­θη­σης ξένων γλωσ­σών, της προ­βο­λής της κοι­νής ευρω­παϊ­κής ιστο­ρί­ας και πολι­τι­σμού, και της ανά­πτυ­ξης ενός κοι­νού ευρω­παϊ­κού δημό­σιου χώρου. Η δημιουρ­γία ενός ευρω­παϊ­κού εκπαι­δευ­τι­κού συστή­μα­τος, με κοι­νά πρό­τυ­πα και ανα­γνώ­ρι­ση τίτλων, θα ενί­σχυε την κινη­τι­κό­τη­τα και την αλλη­λεγ­γύη. Τέλος, η ανά­πτυ­ξη μιας ισχυ­ρής κοι­νω­νι­κής διά­στα­σης, με κοι­νές πολι­τι­κές για την απα­σχό­λη­ση, την υγεία και την κοι­νω­νι­κή προ­στα­σία, θα δια­σφά­λι­ζε ότι η ομο­σπον­διο­ποί­η­ση ωφε­λεί όλους τους πολί­τες και όχι μόνο τις ελίτ.

Για­τί δεν γίνε­ται μέχρι τώρα; Τα εμπόδια

Παρά τα προ­φα­νή οφέ­λη και την ανα­γκαιό­τη­τα της ομο­σπον­διο­ποί­η­σης, η Ευρω­παϊ­κή Ένω­ση παρα­μέ­νει ένα ημι­τε­λές οικο­δό­μη­μα. Υπάρ­χουν σημα­ντι­κά εμπό­δια που καθι­στούν δύσκο­λη την περαι­τέ­ρω εμβά­θυν­ση της ενο­ποί­η­σης και την τελι­κή μετα­τρο­πή της σε ομο­σπον­δία. Αυτά τα εμπό­δια είναι πολύ­πλο­κα και αλλη­λέν­δε­τα, συν­δυά­ζο­ντας πολι­τι­κούς, οικο­νο­μι­κούς, κοι­νω­νι­κούς και ψυχο­λο­γι­κούς παράγοντες.

Εθνι­κή Κυριαρχία

Το σημα­ντι­κό­τε­ρο ίσως εμπό­διο είναι ο φόβος απώ­λειας της εθνι­κής κυριαρ­χί­ας. Τα κρά­τη μέλη, με μακραί­ω­νη ιστο­ρία και ισχυ­ρές εθνι­κές ταυ­τό­τη­τες, είναι απρό­θυ­μα να μετα­βι­βά­σουν περαι­τέ­ρω αρμο­διό­τη­τες σε ένα υπε­ρε­θνι­κό επί­πε­δο. Η κυριαρ­χία θεω­ρεί­ται συχνά ως το θεμέ­λιο της εθνι­κής ανε­ξαρ­τη­σί­ας και αυτο­διά­θε­σης, και η παρα­χώ­ρη­σή της σε μια ομο­σπον­δια­κή δομή αντι­με­τω­πί­ζε­ται με σκε­πτι­κι­σμό και αντί­στα­ση. Αυτή η αντί­στα­ση εκφρά­ζε­ται τόσο από τις κυβερ­νή­σεις όσο και από σημα­ντι­κά τμή­μα­τα της κοι­νής γνώ­μης, τα οποία βλέ­πουν την ομο­σπον­διο­ποί­η­ση ως απει­λή για την εθνι­κή τους κουλ­τού­ρα, τις παρα­δό­σεις και τον τρό­πο ζωής τους. Η ιδέα ενός «Ευρω­παϊ­κού υπερ­κρά­τους» προ­κα­λεί φόβο και δυσπι­στία, τρο­φο­δο­τώ­ντας τον ευρω­σκε­πτι­κι­σμό και τα εθνι­κι­στι­κά κινήματα.

Δια­φο­ρε­τι­κά Εθνι­κά Συμφέροντα

Η ΕΕ απο­τε­λεί­ται από 27 κρά­τη μέλη με δια­φο­ρε­τι­κά ιστο­ρι­κά υπό­βα­θρα, οικο­νο­μι­κές δομές, κοι­νω­νι­κές προ­τε­ραιό­τη­τες και πολι­τι­κές κουλ­τού­ρες. Αυτές οι δια­φο­ρές οδη­γούν συχνά σε αντι­κρουό­με­να εθνι­κά συμ­φέ­ρο­ντα, καθι­στώ­ντας δύσκο­λη την επί­τευ­ξη συναί­νε­σης σε κρί­σι­μα ζητή­μα­τα. Για παρά­δειγ­μα, οι χώρες του Βορ­ρά μπο­ρεί να έχουν δια­φο­ρε­τι­κές προ­σεγ­γί­σεις στη δημο­σιο­νο­μι­κή πει­θαρ­χία από τις χώρες του Νότου, ενώ οι χώρες της Ανα­το­λι­κής Ευρώ­πης μπο­ρεί να έχουν δια­φο­ρε­τι­κές γεω­πο­λι­τι­κές προ­τε­ραιό­τη­τες από τις χώρες της Δυτι­κής Ευρώ­πης. Η ανά­γκη για ομο­φω­νία σε πολ­λούς τομείς της πολι­τι­κής της ΕΕ επι­δει­νώ­νει αυτό το πρό­βλη­μα, καθώς ένα μόνο κρά­τος μέλος μπο­ρεί να μπλο­κά­ρει σημα­ντι­κές απο­φά­σεις, οδη­γώ­ντας σε καθυ­στε­ρή­σεις και ανα­πο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τα. Η έλλει­ψη ενός κοι­νού ορά­μα­τος για το μέλ­λον της Ευρώ­πης, πέρα από την οικο­νο­μι­κή συνερ­γα­σία, απο­τε­λεί επί­σης ένα σημα­ντι­κό εμπόδιο.

Δημο­κρα­τι­κό έλλειμ­μα και έλλει­ψη λαϊ­κής υποστήριξης

Το «δημο­κρα­τι­κό έλλειμ­μα» της ΕΕ, δηλα­δή η αντί­λη­ψη ότι οι απο­φά­σεις λαμ­βά­νο­νται από μη εκλεγ­μέ­νους γρα­φειο­κρά­τες στις Βρυ­ξέλ­λες, χωρίς επαρ­κή λογο­δο­σία στους πολί­τες, υπο­νο­μεύ­ει την εμπι­στο­σύ­νη του κοι­νού και την υπο­στή­ρι­ξη για περαι­τέ­ρω ενο­ποί­η­ση. Η πολυ­πλο­κό­τη­τα των δια­δι­κα­σιών λήψης απο­φά­σε­ων, η έλλει­ψη δια­φά­νειας και η απο­στα­σιο­ποί­η­ση των πολι­τών από τα ευρω­παϊ­κά θεσμι­κά όργα­να συμ­βάλ­λουν σε αυτή την αντί­λη­ψη. Η άνο­δος του ευρω­σκε­πτι­κι­σμού και των λαϊ­κι­στι­κών κομ­μά­των σε πολ­λά κρά­τη μέλη αντι­κα­το­πτρί­ζει αυτή την έλλει­ψη λαϊ­κής υπο­στή­ρι­ξης. Οι πολί­τες συχνά δεν αντι­λαμ­βά­νο­νται τα οφέ­λη της ενο­ποί­η­σης ή αισθά­νο­νται ότι οι ανη­συ­χί­ες τους δεν λαμ­βά­νο­νται υπό­ψη και υπάρ­χει κίν­δυ­νος  σε μια  Ομο­σπον­δία να ωφε­λη­θούν ακό­μη περισ­σό­τε­ρο οι ευρω­παϊ­κές ελίτ και όχι οι λαοί της Ευρώ­πης. Χωρίς μια ισχυ­ρή λαϊ­κή εντο­λή και μια ευρεία συναί­νε­ση, η προ­ώ­θη­ση της ομο­σπον­διο­ποί­η­σης είναι εξαι­ρε­τι­κά δύσκολη.

Γρα­φειο­κρα­τία και Πολυπλοκότητα

Η ΕΕ χαρα­κτη­ρί­ζε­ται από ένα πολύ­πλο­κο και συχνά δυσκί­νη­το γρα­φειο­κρα­τι­κό μηχα­νι­σμό. Οι δια­δι­κα­σί­ες λήψης απο­φά­σε­ων είναι χρο­νο­βό­ρες, με πολ­λές δια­βου­λεύ­σεις και συμ­βι­βα­σμούς μετα­ξύ των κρα­τών μελών. Αυτή η πολυ­πλο­κό­τη­τα οδη­γεί σε αργούς ρυθ­μούς μεταρ­ρυθ­μί­σε­ων και στην αδυ­να­μία της Ένω­σης να αντι­δρά γρή­γο­ρα και απο­τε­λε­σμα­τι­κά στις κρί­σεις. Η γρα­φειο­κρα­τία και η έλλει­ψη ευε­λι­ξί­ας απο­θαρ­ρύ­νουν την και­νο­το­μία και την προ­σαρ­μο­γή στις μετα­βαλ­λό­με­νες συν­θή­κες. Επι­πλέ­ον, η έλλει­ψη σαφούς κατα­νο­μής αρμο­διο­τή­των μετα­ξύ του ευρω­παϊ­κού και του εθνι­κού επι­πέ­δου δημιουρ­γεί συχνά επι­κα­λύ­ψεις, ανα­πο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τα και σύγ­χυ­ση, τόσο για τους πολί­τες όσο και για τις επι­χει­ρή­σεις. Η απλο­ποί­η­ση των δια­δι­κα­σιών και η ενί­σχυ­ση της απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τας είναι απα­ραί­τη­τες για την οικο­δό­μη­ση μιας λει­τουρ­γι­κής ομοσπονδίας.

 Ο δρό­μος προς τα εμπρός

Η Ευρω­παϊ­κή Ένω­ση βρί­σκε­ται σε ένα κρί­σι­μο σταυ­ρο­δρό­μι. Οι παγκό­σμιες γεω­πο­λι­τι­κές, οικο­νο­μι­κές, πολι­τι­κές και κοι­νω­νι­κές εξε­λί­ξεις απαι­τούν μια τολ­μη­ρή και απο­φα­σι­στι­κή απά­ντη­ση. Όπως ανα­λύ­θη­κε εκτε­νώς, η μετα­τρο­πή της ΕΕ σε μια ομο­σπον­δία, αντλώ­ντας διδάγ­μα­τα από το επι­τυ­χη­μέ­νο μοντέ­λο των Ηνω­μέ­νων Πολι­τειών, απο­τε­λεί όχι μόνο μια φιλό­δο­ξη ιδέα, αλλά μια ανα­γκαιό­τη­τα για τη δια­σφά­λι­ση της επι­βί­ω­σης, της ευη­με­ρί­ας και της επιρ­ρο­ής της Ευρώ­πης στον 21ο αιώνα.

Μια ομο­σπον­δια­κή Ευρώ­πη θα μπο­ρού­σε να αντι­με­τω­πί­σει απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τε­ρα τις κοι­νές προ­κλή­σεις, από την κλι­μα­τι­κή αλλα­γή και τις παν­δη­μί­ες μέχρι την ασφά­λεια και την οικο­νο­μι­κή στα­θε­ρό­τη­τα. Θα ενί­σχυε τη φωνή της Ευρώ­πης στον κόσμο, θα προ­ω­θού­σε την οικο­νο­μι­κή ανά­πτυ­ξη και θα δια­σφά­λι­ζε την κοι­νω­νι­κή δικαιο­σύ­νη για όλους τους πολί­τες της. Τα βήμα­τα προς την ομο­σπον­διο­ποί­η­ση είναι σαφή: θεσμι­κές μεταρ­ρυθ­μί­σεις, εμβά­θυν­ση της οικο­νο­μι­κής και δημο­σιο­νο­μι­κής ενο­ποί­η­σης, δημιουρ­γία κοι­νής άμυ­νας και εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής, και ενί­σχυ­ση της κοι­νω­νι­κής και πολι­τι­στι­κής συνοχής.

Ωστό­σο, ο δρό­μος προς την ομο­σπον­δία είναι γεμά­τος εμπό­δια. Ο φόβος απώ­λειας της εθνι­κής κυριαρ­χί­ας, τα αντι­κρουό­με­να εθνι­κά συμ­φέ­ρο­ντα, το δημο­κρα­τι­κό έλλειμ­μα και η πολυ­πλο­κό­τη­τα της γρα­φειο­κρα­τί­ας απο­τε­λούν σημα­ντι­κές προ­κλή­σεις. Η υπέρ­βα­ση αυτών των εμπο­δί­ων απαι­τεί ισχυ­ρή πολι­τι­κή βού­λη­ση από τις ηγε­σί­ες των κρα­τών μελών και, κυρί­ως, την ενερ­γό υπο­στή­ρι­ξη των Ευρω­παί­ων πολιτών.

Το όρα­μα μιας ενω­μέ­νης και ισχυ­ρής Ευρώ­πης, ικα­νής να δια­μορ­φώ­σει το μέλ­λον της και να προ­στα­τεύ­σει τις αξί­ες της, είναι εφι­κτό. Απαι­τεί διά­λο­γο, συμ­βι­βα­σμούς και μια κοι­νή δέσμευ­ση για ένα καλύ­τε­ρο μέλ­λον. Η ιστο­ρία της ευρω­παϊ­κής ενο­ποί­η­σης έχει δεί­ξει ότι, παρά τις δυσκο­λί­ες, η Ευρώ­πη έχει την ικα­νό­τη­τα να προ­σαρ­μό­ζε­ται και να εξε­λίσ­σε­ται. Η ομο­σπον­διο­ποί­η­ση δεν είναι το τέλος της εθνι­κής ταυ­τό­τη­τας, αλλά η ανα­βάθ­μι­ση της ευρω­παϊ­κής συνερ­γα­σί­ας σε ένα νέο επί­πε­δο, όπου η ενό­τη­τα στη δια­φο­ρε­τι­κό­τη­τα θα απο­τε­λέ­σει την κινη­τή­ρια δύνα­μη για ένα πιο φωτει­νό μέλλον.

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο  Facebook: Η Ευρω­παϊ­κή Ενω­ση σήμερα