Τομά Πικετί: Αναλύοντας το Κεφάλαιο και την Κρίση της Ανισότητας. Η κριτική για το έργο του

του Στέρ­τσου Χαράλαμπου

Δώδε­κα χρό­νια πριν, ο Γάλ­λος οικο­νο­μο­λό­γος Τομά Πικε­τί προ­κά­λε­σε διε­θνή συζή­τη­ση με το έργο του Το Κεφά­λαιο στον 21ο Αιώ­να (Πικε­τί, 2013), ένα βιβλίο που δεν αρκέ­στη­κε στη διά­γνω­ση των ανι­σο­τή­των, αλλά πρό­τει­νε και συγκε­κρι­μέ­νες πολι­τι­κές λύσεις. Η επι­τυ­χία του έργου ήταν εντυ­πω­σια­κή, καθι­στώ­ντας τον Πικε­τί έναν από τους σημα­ντι­κό­τε­ρους στο­χα­στές της επο­χής μας. Η συνέ­χεια ήρθε με το Κεφά­λαιο και Ιδε­ο­λο­γία (Πικε­τί, 2019), όπου ο Πικε­τί επε­κτεί­νει την ανά­λυ­σή του πέρα από τη Δύση, εξε­τά­ζο­ντας κοι­νω­νί­ες όπως η Ινδία, η Βρα­ζι­λία και η Κίνα.

Ωστό­σο, αυτή η διεύ­ρυν­ση προ­κά­λε­σε αντι­δρά­σεις: η αρι­στε­ρά τον κατη­γό­ρη­σε για «ρεφορ­μι­σμό» που δια­σώ­ζει τον καπι­τα­λι­σμό (Berman, 2014), ενώ η δεξιά για προ­ώ­θη­ση ενός σκλη­ρού σοσια­λι­στι­κού μοντέ­λου (Mankiw, 2015). Επι­πλέ­ον, οικο­νο­μο­λό­γοι όπως ο Deirdre McCloskey (2014) και ο Kenneth Rogoff (2014) έχουν ασκή­σει έντο­νη κρι­τι­κή στις μεθο­δο­λο­γί­ες και στα συμπε­ρά­σμα­τά του. Ο McCloskey ισχυ­ρί­ζε­ται ότι ο Πικε­τί παρα­γνω­ρί­ζει την και­νο­το­μία και την επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τη­τα ως παρά­γο­ντες που περιο­ρί­ζουν την ανι­σό­τη­τα, ενώ ο Rogoff αμφι­σβη­τεί την έμφα­ση που δίνει στη φορο­λό­γη­ση του πλού­του ως κύριο εργα­λείο πολιτικής.

Η αλή­θεια, ωστό­σο, είναι πιο σύν­θε­τη. Ο Πικε­τί δεν υπο­στη­ρί­ζει απλώς τον καπι­τα­λι­σμό ούτε ζητά την κατάρ­ρευ­σή του. Αντι­θέ­τως, επι­χει­ρεί να επα­να­θε­με­λιώ­σει τη σοσιαλ­δη­μο­κρα­τία, προ­τεί­νο­ντας ένα πιο δίκαιο οικο­νο­μι­κό σύστη­μα, όπου το κρά­τος δια­δρα­μα­τί­ζει σημα­ντι­κό ρόλο μέσω της φορο­λο­γί­ας, των δημό­σιων επεν­δύ­σε­ων και της ανα­δια­νο­μής του πλού­του (Stiglitz, 2012).

Η κεντρική ιδέα: Η Αντίφαση του καπιταλισμού

Η βασι­κή θέση του Πικε­τί είναι ότι η συσ­σώ­ρευ­ση του κεφα­λαί­ου αυξά­νε­ται ταχύ­τε­ρα από την οικο­νο­μι­κή ανά­πτυ­ξη (Πικε­τί, 2013). Αυτή η «θεμε­λιώ­δης αντί­φα­ση» του καπι­τα­λι­σμού οδη­γεί σε συγκέ­ντρω­ση του πλού­του στα χέρια λίγων, ενώ οι υπό­λοι­ποι μένουν πίσω. Αν το κρι­τή­ριο του καπι­τα­λι­σμού είναι η αξιο­κρα­τία, η συνε­χής ενί­σχυ­ση της ανι­σό­τη­τας δεί­χνει το αντί­θε­το. Ο πλού­τος κλη­ρο­νο­μεί­ται και διαιω­νί­ζε­ται, αντί να βασί­ζε­ται σε ταλέ­ντο ή ατο­μι­κή προ­σπά­θεια (Atkinson, 2015).

Αυτό το φαι­νό­με­νο παρα­τη­ρεί­ται τόσο στην ιδιο­κτη­σία ακι­νή­των όσο και στις αγο­ρές κεφα­λαί­ων. Ο Πικε­τί ανα­λύ­ει πώς η αυξα­νό­με­νη σημα­σία των παθη­τι­κών εισο­δη­μά­των — από επεν­δύ­σεις, μετο­χές, ή ακό­μη και πλατ­φόρ­μες όπως το Airbnb — δημιουρ­γεί μια νέα «αρι­στο­κρα­τία» πλού­του, απο­μα­κρυ­σμέ­νη από την παρα­γω­γι­κή εργα­σία (Galbraith, 2008).

Από το New Deal στη σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία

Η σκέ­ψη του Πικε­τί συν­δέ­ε­ται με ιστο­ρι­κές προ­σπά­θειες μεταρ­ρύθ­μι­σης του καπι­τα­λι­σμού, όπως το New Deal του Ρού­σβελτ (Roosevelt, 1933) και η κεϊν­σια­νή οικο­νο­μι­κή θεω­ρία (Keynes, 1936). Όμως ο Πικε­τί προ­τεί­νει ένα πιο ριζο­σπα­στι­κό μοντέ­λο, που περι­λαμ­βά­νει υψη­λή φορο­λό­γη­ση για τα μεγά­λα εισο­δή­μα­τα, δημό­σια ιδιο­κτη­σία σε στρα­τη­γι­κούς τομείς και ισχυ­ρές πολι­τι­κές κοι­νω­νι­κής δικαιοσύνης.

Η πρό­τα­σή του δεν περιο­ρί­ζε­ται σε εθνι­κό επί­πε­δο. Ορα­μα­τί­ζε­ται μια παγκό­σμια προ­σέγ­γι­ση για την ανι­σό­τη­τα, με διε­θνείς φορο­λο­γι­κές συμ­φω­νί­ες και παγκό­σμιες στρα­τη­γι­κές για την αντι­με­τώ­πι­ση του πλού­του που μετα­κι­νεί­ται χωρίς σύνο­ρα (Pogge, 2002).

Η πορεία ενός διανοητή

Γεν­νη­μέ­νος το 1971 στο Κλι­σύ, με γονείς που συμ­με­τεί­χαν στις εξε­γέρ­σεις του Μαΐ­ου του 1968, ο Πικε­τί δια­μόρ­φω­σε την οικο­νο­μι­κή του σκέ­ψη σε ένα περι­βάλ­λον πολι­τι­κής ανα­ζή­τη­σης. Σπού­δα­σε μαθη­μα­τι­κά και οικο­νο­μι­κά, και έγι­νε καθη­γη­τής στο MIT σε ηλι­κία μόλις 23 ετών. Παρά τις διε­θνείς προ­ο­πτι­κές του, προ­τί­μη­σε να επι­στρέ­ψει στη Γαλ­λία, όπου ανέ­πτυ­ξε το έργο του επη­ρε­α­σμέ­νος από δια­νοη­τές όπως οι Τόνυ Άτκιν­σον, Ερνέστ Μαντέλ και Ρόμπερτ Σόλοου.

Κριτικές και διάλογος

Οι κρι­τι­κές προς το έργο του Πικε­τί δεν περιο­ρί­ζο­νται μόνο σε οικο­νο­μο­λό­γους. Φεμι­νι­στι­κές και δια­θε­μα­τι­κές προ­σεγ­γί­σεις επι­ση­μαί­νουν ότι το έργο του παρα­λεί­πει σημα­ντι­κές πτυ­χές της ανι­σό­τη­τας που αφο­ρούν το φύλο και τη φυλή (JSTOR, 2016). Ειδι­κό­τε­ρα, ανα­δει­κνύ­ε­ται η ανά­γκη για μια πιο ευρεία ανά­λυ­ση που να λαμ­βά­νει υπό­ψη τις κοι­νω­νι­κές δια­στά­σεις πέραν της καθα­ρής οικο­νο­μι­κής ανισότητας.

Επι­πλέ­ον, Γάλ­λοι δια­νο­ού­με­νοι εκφρά­ζουν σκε­πτι­κι­σμό για τη θερ­μή υπο­δο­χή που είχε το έργο του στις ΗΠΑ και το Ηνω­μέ­νο Βασί­λειο, υπο­στη­ρί­ζο­ντας ότι στη Γαλ­λία αντι­με­τω­πί­στη­κε με περισ­σό­τε­ρη επι­φυ­λα­κτι­κό­τη­τα (Foreign Policy, 2014). Ορι­σμέ­νοι μάλι­στα θεω­ρούν ότι η επι­τυ­χία του στο αγγλο­σα­ξο­νι­κό κοι­νό οφεί­λε­ται στην παρου­σί­α­ση του ως «μεσ­σία» της ανι­σό­τη­τας, κάτι που δεν αντι­κα­το­πτρί­ζει την πολυ­πλο­κό­τη­τα της γαλ­λι­κής ακα­δη­μαϊ­κής σκέψης.

Προοπτική και Συμπεράσματα

Παρά τις κρι­τι­κές και τις δια­φο­ρε­τι­κές ανα­γνώ­σεις του έργου του, ο Πικε­τί παρα­μέ­νει μια κομ­βι­κή μορ­φή στον δημό­σιο διά­λο­γο για την ανι­σό­τη­τα. Το έργο του δεν είναι απλώς μια ανά­λυ­ση του καπι­τα­λι­στι­κού συστή­μα­τος, αλλά μια πρό­σκλη­ση για ανα­στο­χα­σμό και δρά­ση. Η αισιο­δο­ξία του έγκει­ται στην πεποί­θη­ση ότι οι κοι­νω­νί­ες έχουν τη δύνα­μη να διορ­θώ­νουν τις αδυ­να­μί­ες τους μέσω δημο­κρα­τι­κών μεταρ­ρυθ­μί­σε­ων και πολι­τι­κής βού­λη­σης (Sen, 1999).

Βιβλιογραφία

• Atkinson, A. B. (2015). Inequality: What Can Be Done? Harvard University Press.
• Berman, S. (2014). Political Ideas and the Making of Modern Europe. Princeton University Press.
• Foreign Policy. (2014). “France is Not Impressed with Thomas Piketty.” Foreign Policy.
• Galbraith, J. K. (2008). The Predator State: How Conservatives Abandoned the Free Market and Why Liberals Should Too. Free Press.
• JSTOR. (2016). “Feminist Critiques of Economic Inequality.” Journal of Economic Perspectives, 30(4), 45–50.
• Keynes, J. M. (1936). The General Theory of Employment, Interest, and Money. Macmillan.
• Mankiw, N. G. (2015). “Yes, r > g. So What?” American Economic Review, 105(5), 43–47.
• McCloskey, D. (2014). “Measured, Unmeasured, and Misunderstood: A Critique of Piketty’s Work.” Journal of Economic Perspectives, 28(3), 21–26.
• Piketty, T. (2013). Le Capital au XXIe siècle. Éditions du Seuil.
• Piketty, T. (2019). Capital et Idéologie. Éditions du Seuil.
• Pogge, T. (2002). World Poverty and Human Rights. Polity Press.
• Rogoff, K. (2014). “The Inequality Debate: Too Much of a Good Thing.” Foreign Affairs, 93(4), 10–14.
• Roosevelt, F. D. (1933). The New Deal Speeches.
• Sen, A. (1999). Development as Freedom. Oxford University Press.
• Stiglitz, J. E. (2012). The Price of Inequality: How Today’s Divided Society Endangers Our Future. W. W. Norton & Company.