Ο Χάμπερμας και η τελευταία μεγάλη φωνή της δημοκρατικής σκέψης

 

Μπά­μπης Στέρτσος

Ένας φιλόσοφος για την εποχή των δημοκρατικών κρίσεων

Σε μια επο­χή όπου η δημο­κρα­τία δοκι­μά­ζε­ται από βαθιές κοι­νω­νι­κές ανι­σό­τη­τες, πολι­τι­κή πόλω­ση και μια άνευ προη­γου­μέ­νου κρί­ση εμπι­στο­σύ­νης προς τους θεσμούς, το έργο του Γιούρ­γκεν Χάμπερ­μας μοιά­ζει περισ­σό­τε­ρο επί­και­ρο από ποτέ. Ο Γερ­μα­νός φιλό­σο­φος υπήρ­ξε μία από τις πιο επι­δρα­στι­κές μορ­φές της ευρω­παϊ­κής δια­νό­η­σης μετά τον Β΄ Παγκό­σμιο Πόλε­μο και ένας από τους τελευ­ταί­ους μεγά­λους στο­χα­στές που επι­χεί­ρη­σαν να θεμε­λιώ­σουν θεω­ρη­τι­κά τη δημο­κρα­τία ως δια­δι­κα­σία δημό­σιου λόγου.

Για περισ­σό­τε­ρο από έξι δεκα­ε­τί­ες ο Χάμπερ­μας παρε­νέ­βαι­νε στη φιλο­σο­φι­κή και πολι­τι­κή συζή­τη­ση της Ευρώ­πης. Το έργο του επη­ρέ­α­σε βαθιά τη φιλο­σο­φία, την κοι­νω­νιο­λο­γία, την πολι­τι­κή θεω­ρία και τις σπου­δές επι­κοι­νω­νί­ας. Η συμ­βο­λή του δεν περιο­ρί­στη­κε στο ακα­δη­μαϊ­κό πεδίο· υπήρ­ξε ταυ­τό­χρο­να ένας δημό­σιος δια­νο­ού­με­νος που συμ­με­τεί­χε ενερ­γά στις μεγά­λες συζη­τή­σεις για τη δημο­κρα­τία, την ευρω­παϊ­κή ολο­κλή­ρω­ση και το μέλ­λον των σύγ­χρο­νων κοινωνιών.

Η σκέ­ψη του περι­στρέ­φε­ται γύρω από ένα θεμε­λιώ­δες ερώ­τη­μα: πώς μπο­ρούν οι σύγ­χρο­νες κοι­νω­νί­ες να οργα­νώ­σουν έναν δημό­σιο χώρο όπου οι πολί­τες θα συζη­τούν ελεύ­θε­ρα, θα ανταλ­λάσ­σουν επι­χει­ρή­μα­τα και θα δια­μορ­φώ­νουν συλ­λο­γι­κά τη δημο­κρα­τι­κή τους βούληση.

---

Το τραύμα του πολέμου και η γέννηση μιας φιλοσοφίας

Ο Γιούρ­γκεν Χάμπερ­μας γεν­νή­θη­κε το 1929 στο Ντί­σελ­ντορφ της Γερ­μα­νί­ας. Ανή­κει σε μια γενιά δια­νο­ου­μέ­νων που μεγά­λω­σαν στη σκιά του ναζι­σμού και της κατα­στρο­φής του Β΄ Παγκο­σμί­ου Πολέ­μου. Η εμπει­ρία αυτή επη­ρέ­α­σε βαθιά τη σκέ­ψη του.

Για τους στο­χα­στές της μετα­πο­λε­μι­κής Γερ­μα­νί­ας το βασι­κό φιλο­σο­φι­κό ερώ­τη­μα ήταν δρα­μα­τι­κό: πώς μπό­ρε­σε μια κοι­νω­νία που θεω­ρού­σε τον εαυ­τό της πολι­τι­σμέ­νη και ορθο­λο­γι­κή να οδη­γη­θεί στον ολο­κλη­ρω­τι­σμό και στα εγκλή­μα­τα του ναζισμού;

Η απά­ντη­ση που προ­σπά­θη­σε να δια­μορ­φώ­σει η λεγό­με­νη Σχο­λή της Φραγ­κφούρ­της ήταν ότι η νεω­τε­ρι­κή ορθο­λο­γι­κό­τη­τα είχε μετα­τρα­πεί σε εργα­λεια­κή λογι­κή, δηλα­δή σε μια μορ­φή σκέ­ψης που υπη­ρε­τεί την εξου­σία και την κυριαρ­χία αντί να προ­ά­γει την ελευθερία.

Ο Χάμπερ­μας προ­σπά­θη­σε να δια­σώ­σει την ελπί­δα της νεω­τε­ρι­κό­τη­τας. Υπο­στή­ρι­ξε ότι η ορθο­λο­γι­κό­τη­τα δεν εξα­ντλεί­ται στην τεχνι­κή απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τα αλλά μπο­ρεί να εκφρα­στεί μέσα από τον διά­λο­γο και την επικοινωνία.

---

Από τη Σχολή της Φραγκφούρτης στη δεύτερη γενιά της κριτικής θεωρίας

Η πνευ­μα­τι­κή πορεία του Χάμπερ­μας συν­δέ­θη­κε στε­νά με τη Σχο­λή της Φραγ­κφούρ­της. Οι μεγά­λοι εκπρό­σω­ποι της πρώ­της γενιάς –ο Μαξ Χορκ­χάι­μερ, ο Τέο­ντορ Αντόρ­νο και ο Χέρ­μπερτ Μαρ­κού­ζε– ανέ­πτυ­ξαν την Κρι­τι­κή Θεω­ρία ως μια προ­σπά­θεια κατα­νό­η­σης των μορ­φών κυριαρ­χί­ας στις σύγ­χρο­νες κοινωνίες.

Ο Χάμπερ­μας ανή­κει στη δεύ­τε­ρη γενιά της σχο­λής και επι­χεί­ρη­σε να ανα­νε­ώ­σει αυτή την παρά­δο­ση. Σε αντί­θε­ση με την απαι­σιο­δο­ξία των προ­κα­τό­χων του, πίστευε ότι η νεω­τε­ρι­κή κοι­νω­νία δια­τη­ρεί ακό­μη τη δυνα­τό­τη­τα δημο­κρα­τι­κής ανα­νέ­ω­σης μέσα από τον δημό­σιο λόγο.

---

Η έννοια που άλλαξε τη σύγχρονη πολιτική θεωρία: η δημόσια σφαίρα

Το έργο που καθιέ­ρω­σε τον Χάμπερ­μας διε­θνώς ήταν «Η δομι­κή μετα­μόρ­φω­ση της δημό­σιας σφαί­ρας» (1962).

Σε αυτό ανέ­λυ­σε την ιστο­ρι­κή εμφά­νι­ση ενός νέου κοι­νω­νι­κού χώρου ανά­με­σα στο κρά­τος και την ιδιω­τι­κή ζωή: της δημό­σιας σφαί­ρας. Στους χώρους αυτούς –τα καφε­νεία της Αγγλί­ας, τα σαλό­νια της Γαλ­λί­ας, οι εφη­με­ρί­δες και οι λέσχες ανά­γνω­σης– οι πολί­τες συζη­τού­σαν δημό­σια ζητή­μα­τα και ασκού­σαν κρι­τι­κή στην εξουσία.

Η δημό­σια σφαί­ρα απο­τέ­λε­σε θεμέ­λιο της δημο­κρα­τι­κής πολι­τι­κής κουλτούρας.

---

Όταν η δημοκρατία χάνει τον δημόσιο διάλογο

Ο Χάμπερ­μας υπο­στή­ρι­ξε ότι η δημό­σια σφαί­ρα άρχι­σε να παρακ­μά­ζει κατά τον εικο­στό αιώ­να. Η ανά­πτυ­ξη των μαζι­κών μέσων ενη­μέ­ρω­σης και της δια­φή­μι­σης μετέ­τρε­ψε τη δημό­σια συζή­τη­ση σε θέαμα.

Όταν η δημό­σια σφαί­ρα υπο­χω­ρεί –υπό την πίε­ση των αγο­ρών, της τεχνο­κρα­τί­ας ή της χει­ρα­γώ­γη­σης των μέσων ενη­μέ­ρω­σης– η λει­τουρ­γία της δημο­κρα­τί­ας περιο­ρί­ζε­ται και οι απο­φά­σεις μετα­φέ­ρο­νται σε κλει­στά κέντρα εξουσίας.

Γι’ αυτό ο Χάμπερ­μας υπο­στή­ρι­ζε ότι η απά­ντη­ση στη δημο­κρα­τι­κή κρί­ση δεν είναι λιγό­τε­ρη πολι­τι­κή αλλά περισ­σό­τε­ρη δημό­σια συζήτηση.

---

Η θεωρία της επικοινωνιακής δράσης

Το σημα­ντι­κό­τε­ρο έργο του, «Η θεω­ρία της επι­κοι­νω­νια­κής δρά­σης» (1981), προ­σπά­θη­σε να δεί­ξει ότι η κοι­νω­νι­κή ζωή δεν οργα­νώ­νε­ται μόνο γύρω από την εξου­σία και την οικο­νο­μία αλλά και γύρω από την επικοινωνία.

Οι άνθρω­ποι μπο­ρούν να επι­λύ­ουν συγκρού­σεις όχι μόνο μέσα από τη δύνα­μη αλλά και μέσα από τον διάλογο.

Η δημο­κρα­τία, επο­μέ­νως, δεν είναι απλώς ένας θεσμός. Είναι μια δια­δι­κα­σία συλ­λο­γι­κής κατανόησης.

---

Ο Χάμπερμας και το ευρωπαϊκό εγχείρημα

Ο Χάμπερ­μας υπήρ­ξε ένθερ­μος υπο­στη­ρι­κτής της ευρω­παϊ­κής ολο­κλή­ρω­σης. Πίστευε ότι μόνο μια δημο­κρα­τι­κά οργα­νω­μέ­νη Ευρώ­πη θα μπο­ρού­σε να αντι­με­τω­πί­σει την επι­στρο­φή του εθνικισμού.

Στο δοκί­μιό του «Για ένα Σύνταγ­μα της Ευρώ­πης» τόνι­σε ότι η Ευρω­παϊ­κή Ένω­ση δημιουρ­γή­θη­κε ως νομι­σμα­τι­κή ένω­ση χωρίς αντί­στοι­χη πολι­τι­κή ένωση.

Η ελλη­νι­κή κρί­ση χρέ­ους απο­τέ­λε­σε για τον ίδιο χαρα­κτη­ρι­στι­κό παρά­δειγ­μα αυτού του προβλήματος.

Η παρακαταθήκη του Γιούργκεν

Σήμε­ρα, σε έναν κόσμο όπου η δημο­κρα­τία φαί­νε­ται να δοκι­μά­ζε­ται από παντού –από τις οικο­νο­μι­κές ανι­σό­τη­τες, την τεχνο­κρα­τι­κή δια­κυ­βέρ­νη­ση, την άνο­δο του λαϊ­κι­σμού και την εξά­πλω­ση της παρα­πλη­ρο­φό­ρη­σης– το έργο του Χάμπερ­μας απο­κτά μια ιδιαί­τε­ρη σημασία.

Οι ιδέ­ες του δεν ήταν απλώς ακα­δη­μαϊ­κές θεω­ρί­ες. Ήταν μια υπεν­θύ­μι­ση ότι η δημο­κρα­τία δεν μπο­ρεί να επι­βιώ­σει χωρίς έναν ζωντα­νό δημό­σιο χώρο όπου οι πολί­τες μπο­ρούν να συζη­τούν, να δια­φω­νούν και να δια­μορ­φώ­νουν συλ­λο­γι­κά τη βού­λη­σή τους.

Στην επο­χή των κοι­νω­νι­κών δικτύ­ων, των αλγο­ρίθ­μων και της ταχύ­τη­τας της πλη­ρο­φο­ρί­ας, η δημό­σια σφαί­ρα μετα­σχη­μα­τί­ζε­ται ριζι­κά. Ο δημό­σιος λόγος συχνά κατα­κερ­μα­τί­ζε­ται σε κλει­στές ψηφια­κές κοι­νό­τη­τες, ενώ η πολι­τι­κή συζή­τη­ση μετα­τρέ­πε­ται εύκο­λα σε ανταλ­λα­γή συνθημάτων.

Ακρι­βώς γι’ αυτό το έργο του Χάμπερ­μας παρα­μέ­νει επί­και­ρο. Υπεν­θυ­μί­ζει ότι η δημο­κρα­τία δεν είναι απλώς μια δια­δι­κα­σία εκλο­γών ή ένας μηχα­νι­σμός δια­κυ­βέρ­νη­σης. Είναι μια πολι­τι­κή κουλ­τού­ρα που βασί­ζε­ται στον διά­λο­γο, στην επι­χει­ρη­μα­το­λο­γία και στην αμοι­βαία ανα­γνώ­ρι­ση των πολι­τών ως ισό­τι­μων συμ­με­τε­χό­ντων στη δημό­σια ζωή.

Ο Χάμπερ­μας πίστευε βαθιά ότι η δύνα­μη του λόγου μπο­ρεί να αντι­στα­θεί στην αυθαι­ρε­σία της εξου­σί­ας. Πίστευε ότι οι άνθρω­ποι μπο­ρούν να κατα­νο­ή­σουν ο ένας τον άλλον μέσα από την επι­χει­ρη­μα­το­λο­γία και να δημιουρ­γή­σουν δημο­κρα­τι­κούς θεσμούς που θα στη­ρί­ζο­νται στη συναί­νε­ση και όχι στον καταναγκασμό.

Ίσως αυτή να είναι και η μεγα­λύ­τε­ρη παρα­κα­τα­θή­κη του. Σε έναν κόσμο που μοιά­ζει συχνά να χάνει την πίστη του στη δημο­κρα­τία, η σκέ­ψη του Χάμπερ­μας υπεν­θυ­μί­ζει ότι η δημο­κρα­τία είναι πριν απ’ όλα μια μορ­φή επικοινωνίας.

Και ότι χωρίς τον διά­λο­γο, χωρίς τον δημό­σιο λόγο, χωρίς τη δυνα­τό­τη­τα των πολι­τών να συζη­τούν ελεύ­θε­ρα για το κοι­νό τους μέλ­λον, η δημο­κρα­τία δεν μπο­ρεί να υπάρξει.

Γι’ αυτό, ίσως το πιο απλό αλλά και πιο δύσκο­λο μήνυ­μα που μας αφή­νει ο Γιούρ­γκεν Χάμπερ­μας είναι το εξής: η δημο­κρα­τία δεν σώζε­ται με λιγό­τε­ρο διά­λο­γο. Σώζε­ται μόνο με περισσότερο.

Βιβλιογραφία

Habermas, J. (1962). Strukturwandel der Öffentlichkeit. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

Habermas, J. (1981). Theorie des kommunikativen Handelns. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

Habermas, J. (1996). Between Facts and Norms. MIT Press.

Habermas, J. (1998). The Postnational Constellation. MIT Press.

Habermas, J. (2012). The Crisis of the European Union. Polity Press.

Calhoun, C. (1992). Habermas and the Public Sphere. MIT Press.

McCarthy, T. (1978). The Critical Theory of Jürgen Habermas. MIT Press.

Honneth, A. (2009). Pathologies of Reason. Columbia University Press.

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Η Φιλο­σο­φία σήμερα