Η μάχη του Λάλα: Μια καθοριστική νίκη της Ελληνικής Επανάστασης

γρά­φει ο Χαρά­λα­μπος Στέρτσος

Στις σελί­δες της ελλη­νι­κής ιστο­ρί­ας, λίγα γεγο­νό­τα έχουν τη σημα­σία και την επιρροή
που είχε η Μάχη του Λάλα, η οποία διε­ξή­χθη από τις 9 έως τις 13 Ιου­νί­ου 1821 στην
ορει­νή Ηλεία. Αυτή η σύγκρου­ση, που απο­τέ­λε­σε μία από τις πρώ­τες μεγά­λες νίκες της
Ελλη­νι­κής Επα­νά­στα­σης του 1821, όχι μόνο άλλα­ξε τον ρου του αγώ­να στην
Πελο­πόν­νη­σο, αλλά και έδω­σε στους επα­να­στά­τες το απα­ραί­τη­το ηθι­κό πλεονέκτημα
για να συνε­χί­σουν τον δρό­μο προς την ελευθερία.
Το Λάλα, ένα χωριό στις πλα­γιές του όρους Φολόη, είχε εξε­λι­χθεί σε ισχυ­ρό οχυ­ρό των
Τουρ­καλ­βα­νών, οι οποί­οι απο­τε­λού­σαν σοβα­ρό εμπό­διο για την επι­τυ­χία της
επα­νά­στα­σης στη δυτι­κή Πελο­πόν­νη­σο. Η εξου­δε­τέ­ρω­σή τους ήταν απα­ραί­τη­τη για την
περαι­τέ­ρω πρό­ο­δο των ελλη­νι­κών δυνά­με­ων προς την καρ­διά της Πελο­πον­νή­σου και
την πολιορ­κία της Τριπολιτσάς.
Η μάχη αυτή δεν ήταν απλώς μια στρα­τιω­τι­κή επι­χεί­ρη­ση· ήταν ένας αγώ­νας που
συμ­βό­λι­ζε τη σύγκρου­ση μετα­ξύ της επα­να­στα­τι­κής φλό­γας των Ελλή­νων και της
αντί­στα­σης των συμ­μά­χων της Οθω­μα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρί­ας στην Πελο­πόν­νη­σο. Η νίκη
στο Λάλα άνοι­ξε τον δρό­μο για μεγα­λύ­τε­ρες επι­τυ­χί­ες και απέ­δει­ξε ότι οι Έλληνες
επα­να­στά­τες μπο­ρού­σαν να αντι­με­τω­πί­σουν και να νική­σουν ακό­μη και τους πιο
φοβε­ρούς αντι­πά­λους τους.

Το ιστο­ρι­κό πλαί­σιο: Η κατά­στα­ση στην Πελο­πόν­νη­σο το 1821
Για να κατα­νο­ή­σου­με πλή­ρως τη σημα­σία της Μάχης του Λάλα, πρέ­πει πρώ­τα να
εξε­τά­σου­με το ιστο­ρι­κό πλαί­σιο που οδή­γη­σε σε αυτή τη σύγκρου­ση. Η Ελληνική
Επα­νά­στα­ση του 1821 ξεκί­νη­σε με μεγά­λες ελπί­δες, αλλά και με σημα­ντι­κές προκλήσεις.
Στην Πελο­πόν­νη­σο, οι επα­να­στά­τες αντι­με­τώ­πι­ζαν όχι μόνο τις τουρ­κι­κές δυνάμεις,
αλλά και διά­φο­ρες ομά­δες που είχαν συμ­φέ­ρο­ντα στη δια­τή­ρη­ση του status quo.
Μετα­ξύ αυτών των ομά­δων, οι Λαλαί­οι κατεί­χαν ιδιαί­τε­ρη θέση. Πρό­κει­ται για Αλβανούς
μου­σουλ­μά­νους που είχαν εγκα­τα­στα­θεί στην περιο­χή του Λάλα μετά τα γεγο­νό­τα της
“Αρβα­νι­τιάς” — της μεγά­λης τιμω­ρη­τι­κής εκστρα­τεί­ας που ακο­λού­θη­σε τα Ορλω­φι­κά το
1770 . Αυτοί οι Αλβα­νοί ήταν υπο­λείμ­μα­τα των επι­δρο­μέ­ων που είχαν στα­λεί για να
κατα­πνί­ξουν το κίνη­μα των Ορλω­φι­κών και είχαν παρα­μεί­νει στην περιοχή,
δημιουρ­γώ­ντας έναν ισχυ­ρό οικι­σμό με χιλιά­δες κατοίκους.
Οι Λαλαί­οι δεν ήταν απλώς κάτοι­κοι της περιο­χής· ήταν φημι­σμέ­νοι για την
μαχη­τι­κό­τη­τα  και την ανδρεία τους, και είχαν εξε­λι­χθεί σε μια ημιαυ­τό­νο­μη δύνα­μη που
έλεγ­χε μεγά­λο μέρος της δυτι­κής Πελο­πον­νή­σου. Με ορμη­τή­ριο το χωριό τους στις
πλα­γιές του όρους Φολόη, επι­χει­ρού­σαν συνε­χείς επι­δρο­μές στους κάμπους της
Γαστού­νης και του Πύρ­γου Ηλεί­ας, λεη­λα­τώ­ντας Έλλη­νες και Τούρ­κους εξίσου.
Η δρα­στη­ριό­τη­τά τους δεν περιο­ρι­ζό­ταν στη λεη­λα­σία. Κατέ­στρε­φαν χωριά, έκαιγαν
γεν­νή­μα­τα, συνέ­λε­γαν ζώα και διέ­σχι­ζαν τον Αλφειό προς την Αγουλινίτσα,
επε­κτεί­νο­ντας την επιρ­ροή τους σε όλο και μεγα­λύ­τε­ρη περιο­χή. Με αυτόν τον τρό­πο, οι
Λαλαί­οι είχαν κατα­στεί οι πραγ­μα­τι­κοί κυρί­αρ­χοι της Ηλεί­ας και της Ολυ­μπί­ας, και ακόμη
και ισχυ­ροί βαλή­δες της Πελο­πον­νή­σου, όπως ο Βελή Πασάς, είχαν απο­τύ­χει στις
προ­σπά­θειές τους να τους υποτάξουν .
Όταν ξέσπα­σε η Ελλη­νι­κή Επα­νά­στα­ση τον Μάρ­τιο του 1821, οι Λαλαί­οι τάχθηκαν
αμέ­σως με το μέρος των Τούρ­κων. Αυτή η επι­λο­γή δεν ήταν απλώς θέμα θρη­σκευ­τι­κής ή
εθνι­κής ταύ­τι­σης· ήταν και θέμα επι­βί­ω­σης. Οι Λαλαί­οι γνώ­ρι­ζαν ότι μια επιτυχημένη
ελλη­νι­κή επα­νά­στα­ση θα σήμαι­νε το τέλος του τρό­που ζωής τους και της ημιαυτόνομης
θέσης που είχαν κατα­κτή­σει στην περιοχή.
Η πρώ­τη ήττα: Το Χλε­μού­τσι και οι συνέ­πειές της.
Η πρώ­τη σημα­ντι­κή παρέμ­βα­ση των Λαλαί­ων στην Ελλη­νι­κή Επα­νά­στα­ση έγι­νε τον
Απρί­λιο του 1821 και απο­τέ­λε­σε μια από τις πιο πικρές στιγ­μές για τους επα­να­στά­τες. Το
κάστρο του Χλε­μου­τσί­ου (το φραγ­γι­κό Clermont) βρι­σκό­ταν υπό πολιορ­κία από τους
Έλλη­νες της Γαστού­νης υπό τον Γεώρ­γιο Σισί­νη και του Πύρ­γου Ηλεί­ας υπό τον
Χαρά­λα­μπο Βιλα­έ­τη από τις 27 Μαρ­τί­ου [4].
Η πολιορ­κία αυτή είχε στρα­τη­γι­κή σημα­σία, καθώς στό­χος ήταν να μην επι­τρα­πεί στην
απο­κλει­σμέ­νη στο κάστρο τουρ­κι­κή φρου­ρά να δια­φύ­γει προς την Πάτρα και να
ενι­σχύ­σει τους εκεί πολιορ­κη­μέ­νους Τούρ­κους. Ο Παλαιών Πατρών Γερ­μα­νός είχε δώσει
σαφείς οδη­γί­ες για αυτό το σκο­πό, αντι­λαμ­βα­νό­με­νος τη στρα­τη­γι­κή σημα­σία της
κίνησης.
Όμως, στα τέλη Μαρ­τί­ου με αρχές Απρι­λί­ου, ένα σώμα 400 Λαλαί­ων υπό τον Ραΐπ αγά
πλη­σί­α­σε το παλιό κάστρο. Η εμφά­νι­σή τους προ­κά­λε­σε πανι­κό στους Έλληνες
πολιορ­κη­τές, οι οποί­οι σκόρ­πι­σαν χωρίς να προ­βά­λουν σοβα­ρή αντί­στα­ση. Αυτή η
αντί­δρα­ση απο­κα­λύ­πτει τον τρό­μο που προ­κα­λού­σαν οι Λαλαί­οι στους κατοί­κους της
περιο­χής, αλλά και την έλλει­ψη οργά­νω­σης και συντο­νι­σμού που χαρα­κτή­ρι­ζε τις
ελλη­νι­κές δυνά­μεις στα πρώ­τα στά­δια της επανάστασης.
Οι Λαλαί­οι δεν περιο­ρί­στη­καν στη διά­λυ­ση της πολιορ­κί­ας. Έκα­ψαν και λεη­λά­τη­σαν όλη
την περιο­χή, ανα­γκά­ζο­ντας τους ντό­πιους να κατα­φύ­γουν στη Ζάκυν­θο για να σωθούν.
Η κατα­στρο­φή ήταν τόσο μεγά­λη που η περιο­χή χρειά­στη­κε μήνες για να ανακάμψει.
Ακό­μη χει­ρό­τε­ρα, οι Τούρ­κοι της Γαστού­νης κατά­φε­ραν να φτά­σουν ανε­νό­χλη­τοι στην
Πάτρα, ενι­σχύ­ο­ντας τη φρου­ρά της πόλης ακρι­βώς όπως είχε προ­βλέ­ψει ο Παλαιών
Πατρών Γερμανός .
Η διά­λυ­ση της πολιορ­κί­ας του Χλε­μου­τσί­ου ήταν η πρώ­τη σημα­ντι­κή ήττα των Ελλήνων
μετά την έναρ­ξη της επα­νά­στα­σης. Αυτή η ήττα είχε πολ­λα­πλές συνέπειες.

πρώ­τον: ενί­σχυ­σε το ηθι­κό των αντι­πά­λων της επα­νά­στα­σης και έδει­ξε ότι οι Έλλη­νες δεν ήταν
ανίκητοι·

δεύ­τε­ρον: απέ­δει­ξε τη στρα­τη­γι­κή σημα­σία του Λάλα ως βάσης επιχειρήσεων·

και τρί­τον: έκα­νε φανε­ρό ότι η εξου­δε­τέ­ρω­ση των Λαλαί­ων ήταν απα­ραί­τη­τη για την επι­τυ­χία της επα­νά­στα­σης στην Πελοπόννησο.

Μετά την επι­τυ­χία τους στο Χλε­μού­τσι, οι Λαλαί­οι συνέ­χι­σαν τις επι­δρο­μές τους με
ακό­μη μεγα­λύ­τε­ρη έντα­ση. Τον Απρί­λιο του 1821, επι­χει­ρού­σαν συνε­χείς επιθέσεις
ενα­ντί­ον του Πύρ­γου και της Αγου­λι­νί­τσας, σπέρ­νο­ντας τον φόβο και προκαλώντας
μεγά­λες κατα­στρο­φές στους Έλλη­νες της περιο­χής. Η κατά­στα­ση είχε γίνει αφό­ρη­τη και
απο­τε­λού­σε ανοι­χτή πλη­γή στα νώτα των επα­να­στα­τη­μέ­νων Ελλήνων .
Το σχέ­διο απο­κλει­σμού: Η στρα­τη­γι­κή του Βιλαέτη
Η κατά­στα­ση που είχε δημιουρ­γη­θεί μετά την ήττα στο Χλε­μού­τσι ήταν απα­ρά­δε­κτη για
τους επα­να­στά­τες. Ο Χαρά­λα­μπος Βιλα­έ­της, ένας από τους πιο ικα­νούς στρατιωτικούς
ηγέ­τες της περιο­χής, κατά­λα­βε ότι η παρου­σία των Λαλαί­ων θα μπο­ρού­σε να είχε
ολέ­θριες συνέ­πειες για ολό­κλη­ρο τον αγώ­να. Ο Βιλα­έ­της δεν ήταν ένας συνηθισμένος
οπλαρ­χη­γός· είχε εκπαι­δευ­τεί στον αγγλι­κό στρα­τό της Επτα­νή­σου και διέ­θε­τε τις
γνώ­σεις και την εμπει­ρία που απαι­τού­νταν για να αντι­με­τω­πί­σει μια τόσο σύνθετη
στρα­τιω­τι­κή πρόκληση.
Η στρα­τη­γι­κή ανά­λυ­ση του Βιλα­έ­τη ήταν σαφής: οι Λαλαί­οι δεν απο­τε­λού­σαν απλώς μια
ομά­δα λεη­λα­τών, αλλά ένα οργα­νω­μέ­νο στρα­τιω­τι­κό σώμα που θα μπο­ρού­σε να
απο­τε­λέ­σει το πολε­μι­κό στή­ριγ­μα των ομο­θρή­σκων Τούρ­κων της περιο­χής. Η θέση τους
στο Λάλα τους έδι­νε στρα­τη­γι­κό πλε­ο­νέ­κτη­μα, καθώς μπο­ρού­σαν να ελέγ­χουν τις
κινή­σεις των ελλη­νι­κών δυνά­με­ων και να παρεμ­βαί­νουν σε κρί­σι­μες στιγ­μές, όπως είχε
συμ­βεί στο Χλεμούτσι.
Γι’ αυτό το λόγο, ο Βιλα­έ­της προ­χώ­ρη­σε στην εκτέ­λε­ση ενός τολ­μη­ρού σχε­δί­ου: τον
πλή­ρη απο­κλει­σμό των Λαλαί­ων στο χωριό τους. Αυτή η επι­χεί­ρη­ση απαιτούσε
προ­σε­κτι­κό σχε­δια­σμό και συντο­νι­σμό πολ­λών δυνά­με­ων. Ο Βιλα­έ­της προ­σκά­λε­σε σε
βοή­θεια άλλους οπλαρ­χη­γούς της περιο­χής, μετα­ξύ των οποί­ων και τους φημισμένους
Πλα­που­ταί­ους από τη Γορτυνία.
Το σχέ­διο που εκπο­νή­θη­κε ήταν στρα­τιω­τι­κά ορθό: οι Έλλη­νες κάτοι­κοι της Ηλεί­ας θα
στή­σουν στρα­τό­πε­δο σε από­στα­ση τριών ωρών από το Λάλα, στο χωριό Στρέ­φι, ενώ 100
άνδρες θα στα­λούν ως προ­φυ­λα­κή στο χωριό Λαν­τζόι, στην πεδιά­δα του Λάλα. Αυτή η
διά­τα­ξη θα επέ­τρε­πε τον έλεγ­χο των κινή­σε­ων των Λαλαί­ων και θα τους εμπό­δι­ζε να
επι­χει­ρή­σουν νέες επι­δρο­μές στην περιοχή.
Η αντί­δρα­ση των Λαλαί­ων ήταν άμε­ση και βίαιη. Γεμά­τοι έκπλη­ξη από την τολμηρή
πρά­ξη των Ελλή­νων, που για πρώ­τη φορά τολ­μού­σαν να τους προ­κα­λέ­σουν άμεσα,
επι­τέ­θη­καν με σώμα 1.000 ανδρών ενα­ντί­ον της ελλη­νι­κής προ­φυ­λα­κής στις 10 Μαΐου
1821. Αυτός ο αριθ­μός απο­κα­λύ­πτει το μέγε­θος της δύνα­μης που διέ­θε­ταν οι Λαλαί­οι και
εξη­γεί για­τί απο­τε­λού­σαν τόσο σοβα­ρή απει­λή για την επανάσταση .
Ο Βιλα­έ­της, αντι­λαμ­βα­νό­με­νος τον κίν­δυ­νο που αντι­με­τώ­πι­ζε η προ­φυ­λα­κή του, έτρεξε
να τη βοη­θή­σει με 100 άνδρες. Η μάχη που ακο­λού­θη­σε στον μύλο του Σμί­λα ήταν
σκλη­ρή και αμφίρ­ρο­πη. Οι Ηλεί­οι αντι­στά­θη­καν πει­σμα­τι­κά, απο­δει­κνύ­ο­ντας ότι είχαν
βρει το κου­ρά­γιο να αντι­με­τω­πί­σουν τους φοβε­ρούς αντι­πά­λους τους. Όμως, το ιππικό
των Λαλαί­ων, που ήταν ιδιαί­τε­ρα απο­τε­λε­σμα­τι­κό στις συν­θή­κες του πεδί­ου, κατάφερε
να απο­κό­ψει τον Βιλα­έ­τη από το κύριο σώμα των δυνά­με­ών του.
Ο ηρω­ι­κός θάνα­τος του Βιλα­έ­τη: Μια τρα­γι­κή απώλεια
Η μάχη στον μύλο του Σμί­λα στις 10 Μαΐ­ου 1821 απο­τέ­λε­σε μια από τις πιο τραγικές
στιγ­μές της προ­ε­τοι­μα­σί­ας για την κύρια σύγκρου­ση στο Λάλα. Ο Χαρά­λα­μπος Βιλαέτης,
απο­κομ­μέ­νος από το κύριο σώμα των δυνά­με­ών του από το ιππι­κό των Λαλαίων,
βρέ­θη­κε να πολε­μά­ει με μόλις 15 άνδρες ενα­ντί­ον πολυά­ριθ­μων εχθρών.
Αυτή η στιγ­μή απο­κα­λύ­πτει τον χαρα­κτή­ρα και την αξιο­πρέ­πεια του Βιλα­έ­τη. Παρότι
αντι­με­τώ­πι­ζε σίγου­ρο θάνα­το, δεν παρα­δό­θη­κε ούτε προ­σπά­θη­σε να διαφύγει.
Συνέ­χι­σε να πολε­μά­ει ηρω­ι­κά μέχρι το τέλος, δίνο­ντας στους άνδρες του το παράδειγμα
του αλη­θι­νού πολε­μι­στή που προ­τι­μά­ει τον θάνα­το από την ατι­μία. Η στά­ση του αυτή
δεν ήταν απλώς θέμα προ­σω­πι­κού κώδι­κα τιμής· ήταν και συμ­βο­λι­κή, καθώς έδειχνε
στους επα­να­στά­τες ότι η ελευ­θε­ρία άξι­ζε κάθε θυσία .
Ο θάνα­τος του Βιλα­έ­τη χαι­ρε­τί­στη­κε με κραυ­γές χαράς από τους Λαλαί­ους, οι οποίοι
αντι­λή­φθη­καν τη σημα­σία της νίκης τους. Δεν είχαν απλώς νική­σει έναν αντίπαλο·
είχαν εξα­λεί­ψει έναν από τους πιο ικα­νούς και επι­κίν­δυ­νους ηγέ­τες των επαναστατών
στην περιο­χή. Η απώ­λεια του Βιλα­έ­τη ήταν ένα σοβα­ρό πλήγ­μα για την ελληνική
πλευ­ρά, καθώς χάνο­νταν όχι μόνο ένας έμπει­ρος στρα­τιω­τι­κός, αλλά και ένας ηγέτης
που είχε την ικα­νό­τη­τα να οργα­νώ­νει και να συντο­νί­ζει σύν­θε­τες επιχειρήσεις.
Η είδη­ση του θανά­του του Βιλα­έ­τη έφτα­σε γρή­γο­ρα στα άλλα κέντρα της επανάστασης
και προ­κά­λε­σε μεγά­λη θλί­ψη, αλλά και απο­φα­σι­στι­κό­τη­τα. Οι επα­να­στά­τες κατάλαβαν
ότι η εκδί­κη­ση για τον θάνα­το του ήρωα και η εξου­δε­τέ­ρω­ση των Λαλαί­ων ήταν πλέον
θέμα τιμής, αλλά και στρα­τη­γι­κής ανά­γκης. Ο θάνα­τος του Βιλα­έ­τη δεν θα έμενε
χωρίς εκδίκηση.
Παρά την τρα­γι­κή απώ­λεια, το σχέ­διο που είχε εκπο­νή­σει ο Βιλα­έ­της δεν
εγκα­τα­λεί­φθη­κε. Αντί­θε­τα, άλλοι ηγέ­τες ανέ­λα­βαν να το συνε­χί­σουν και να το εξελίξουν.
Στις 13 Μαΐ­ου, σώμα Γορ­τυ­νί­ων υπό τον Γεωρ­γά­κη Πλα­πού­τα και Φανα­ρι­τών υπό τους
Λιμπέ­ριο Ζαρι­φό­που­λο και Τζα­νέ­το Χρι­στό­που­λο κατέ­λα­βε ορει­νή θέση σε απόσταση
δύο ωρών από το Λάλα. Αυτή η κίνη­ση έδει­χνε ότι οι Έλλη­νες δεν είχαν απογοητευτεί
από την απώ­λεια του Βιλα­έ­τη, αλλά αντί­θε­τα ήταν απο­φα­σι­σμέ­νοι να συνε­χί­σουν τον
αγώνα .
Ωστό­σο, το εγχεί­ρη­μα ήταν πιθα­νά κατα­δι­κα­σμέ­νο σε απο­τυ­χία, αν δεν κατέφθαναν
εκεί­νη τη στιγ­μή ενι­σχύ­σεις που θα άλλα­ζαν ριζι­κά την ισορ­ρο­πία δυνά­με­ων. Η άφιξη
αυτών των ενι­σχύ­σε­ων θα απο­τε­λού­σε την κλει­δα­ρό­τρυ­πα που θα άνοι­γε τον δρό­μο για
την τελι­κή νίκη στο Λάλα.
Η στιγ­μή που θα καθό­ρι­ζε την έκβα­ση της σύγκρου­σης στο Λάλα ήρθε με την άφι­ξη μιας
δύνα­μης που θα άλλα­ζε ριζι­κά την ισορ­ρο­πία στο πεδίο της μάχης.

Οι Επτα­νή­σιοι εθε­λο­ντές: Η καθο­ρι­στι­κή ενίσχυση

Περί­που 500 Επτα­νή­σιοι εθε­λο­ντές, καθ’ υπό­δει­ξη του Παλαιών Πατρών Γερ­μα­νού, έφτα­σαν στην
περιο­χή φέρ­νο­ντας μαζί τους όχι μόνο ανθρώ­πι­νο δυνα­μι­κό, αλλά και κάτι εξίσου
σημα­ντι­κό: τέσ­σε­ρα κανόνια .
Η σύν­θε­ση αυτής της δύνα­μης ήταν ιδιαί­τε­ρα σημα­ντι­κή. Οι Κεφα­λο­νί­τες, υπό τους
Ανδρέα και Κων­στα­ντί­νο Μετα­ξά, Βαγ­γέ­λη Πανά απο­τε­λού­σαν τον κορ­μό της δύνα­μης. Οι αδελφοί
Μετα­ξά ήταν γνω­στοί για την οργα­νω­τι­κή τους ικα­νό­τη­τα και την στρα­τιω­τι­κή τους
εμπει­ρία. Μαζί τους ήρθαν Ζακυν­θι­νοί υπό τον Διο­νύ­σιο Σεμπρι­κό και άλλους αξιωματικούς,
που είχαν ήδη δια­κρι­θεί σε άλλες μάχες της επανάστασης.
Η σημα­σία των κανο­νιών δεν μπο­ρεί να υπο­τι­μη­θεί. Στις αρχές του 19ου αιώ­να, το
πυρο­βο­λι­κό απο­τε­λού­σε καθο­ρι­στι­κό παρά­γο­ντα στις πολιορ­κί­ες και τις μάχες θέσεων.
Οι Λαλαί­οι, παρά την πολε­μι­κή τους εμπει­ρία και την ανδρεία τους, δεν διέθεταν
παρό­μοιο οπλι­σμό. Η παρου­σία των κανο­νιών σήμαι­νε ότι οι Έλλη­νες θα μπο­ρού­σαν να
βομ­βαρ­δί­σουν τις θέσεις των Λαλαί­ων από από­στα­ση, ανα­γκά­ζο­ντάς τους να
εγκα­τα­λεί­ψουν τα οχυ­ρά τους ή να αντι­με­τω­πί­σουν κατα­στρο­φι­κές απώλειες.
Οι Επτα­νή­σιοι εθε­λο­ντές έφερ­ναν μαζί τους και κάτι άλλο εξί­σου σημαντικό:
δια­φο­ρε­τι­κή νοο­τρο­πία και προ­σέγ­γι­ση στον πόλε­μο. Ως κάτοι­κοι των Ιονί­ων Νήσων,
που βρί­σκο­νταν υπό βρε­τα­νι­κή προ­στα­σία, είχαν έρθει σε επα­φή με ευρωπαϊκές
στρα­τιω­τι­κές τεχνι­κές και τακτι­κές. Αυτή η εμπει­ρία θα απο­δει­χθεί καθο­ρι­στι­κή στις
επό­με­νες φάσεις της σύγκρουσης.
Η άφι­ξη των Επτα­νη­σί­ων δεν πέρα­σε απα­ρα­τή­ρη­τη από τους Λαλαί­ους. Αντιλήφθηκαν
αμέ­σως ότι η κατά­στα­ση είχε αλλά­ξει δρα­μα­τι­κά και ότι πλέ­ον αντι­με­τώ­πι­ζαν μια πολύ
πιο σοβα­ρή απει­λή από ό,τι είχαν φαντα­στεί. Η παρου­σία των κανο­νιών, ιδιαί­τε­ρα, τους
προ­κά­λε­σε ανη­συ­χία, καθώς γνώ­ρι­ζαν ότι οι οχυ­ρώ­σεις τους δεν θα μπο­ρού­σαν να
αντέ­ξουν σε συστη­μα­τι­κό βομβαρδισμό.
Στις 30 Μαΐ­ου, η δύνα­μη των Επτα­νη­σί­ων, που είχε εν τω μετα­ξύ μεγα­λώ­σει λόγω της
προ­σέ­λευ­σης αγω­νι­στών από την Ηλεία και τα Καλά­βρυ­τα, κύκλω­σε το Λάλα,
κατα­λαμ­βά­νο­ντας οχυ­ρές θέσεις γύρω από το χωριό. Μια τέτοια ήταν το βου­νό Πούσι,
μόλις μισή ώρα μακριά από το κέντρο του οικι­σμού. Οι Λαλαί­οι συνει­δη­το­ποί­η­σαν για
πρώ­τη φορά τη δυσκο­λία της θέσης στην οποία βρί­σκο­νταν, όταν είδαν την
αριθ­μη­τι­κή δύνα­μη του αντι­πά­λου και τη στρα­τη­γι­κή οργά­νω­ση των Επτανησίων .
Η ψυχο­λο­γι­κή επί­δρα­ση αυτής της εξέ­λι­ξης ήταν τερά­στια. Για πρώ­τη φορά από την
έναρ­ξη της επα­νά­στα­σης, οι Λαλαί­οι βρί­σκο­νταν σε αμυ­ντι­κή θέση, απο­κλει­σμέ­νοι και
αντι­μέ­τω­ποι με έναν αντί­πα­λο που διέ­θε­τε τόσο την αριθ­μη­τι­κή υπε­ρο­χή όσο και την
τεχνολογική.
Η κύρια μάχη: Τακτι­κή, στρα­τη­γι­κή και ηρωισμός
Με την ολο­κλή­ρω­ση του απο­κλει­σμού στις 30 Μαΐ­ου 1821, άρχι­σε η κύρια φάση της
σύγκρου­σης που θα κρί­νει την τύχη του Λάλα και, κατ’ επέ­κτα­ση, της επα­νά­στα­σης στη
δυτι­κή Πελο­πόν­νη­σο. Η κατά­στα­ση που είχε δια­μορ­φω­θεί ήταν σύν­θε­τη και απαιτούσε
από τους Έλλη­νες όχι μόνο στρα­τιω­τι­κή ικα­νό­τη­τα, αλλά και διπλω­μα­τι­κή σύνεση.
Μετα­ξύ των Ελλή­νων υπήρ­χε αντι­πα­ρά­θε­ση σχε­τι­κά με την τακτι­κή που θα έπρε­πε να
ακο­λου­θη­θεί. Οι Επτα­νή­σιοι, με την εμπει­ρία τους από τις ευρω­παϊ­κές στρατιωτικές
μεθό­δους, ήθε­λαν να επι­τε­θούν αμέ­σως, εκμε­ταλ­λευό­με­νοι την υπε­ρο­χή τους σε
οπλι­σμό και οργά­νω­ση. Η λογι­κή τους ήταν ότι μια γρή­γο­ρη και απο­φα­σι­στι­κή επίθεση
θα μπο­ρού­σε να τερ­μα­τί­σει τη σύγκρου­ση με τις λιγό­τε­ρες δυνα­τές απώ­λειες και θα
εμπό­δι­ζε τους Λαλαί­ους να οργα­νώ­σουν απο­τε­λε­σμα­τι­κή άμυνα .
Από την άλλη πλευ­ρά, οι Πελο­πον­νή­σιοι προ­τι­μού­σαν να περι­μέ­νουν την κατάλληλη
ευκαι­ρία. Η δική τους λογι­κή βασι­ζό­ταν στη γνώ­ση του τοπι­κού εδά­φους και των
συνη­θειών των Λαλαί­ων. Πίστευαν ότι ένας παρα­τε­τα­μέ­νος απο­κλει­σμός θα εξαντλούσε
τους αμυ­νό­με­νους και θα τους ανά­γκα­ζε τελι­κά να παρα­δο­θούν ή να επι­χει­ρή­σουν μια
απελ­πι­σμέ­νη έξο­δο που θα μπο­ρού­σε να αντι­με­τω­πι­στεί με μεγα­λύ­τε­ρη επιτυχία.
Αυτή η δια­φω­νία απο­κα­λύ­πτει τις δια­φο­ρε­τι­κές στρα­τιω­τι­κές κουλ­τού­ρες και
προ­σεγ­γί­σεις που συνυ­πήρ­χαν στον ελλη­νι­κό στρα­τό. Οι Επτα­νή­σιοι, επη­ρε­α­σμέ­νοι από
τις ναπο­λε­ό­ντειες πολε­μι­κές τεχνι­κές, πίστευαν στη δύνα­μη της συγκεντρωμένης
επί­θε­σης και της ταχεί­ας από­φα­σης. Οι Πελο­πον­νή­σιοι, από την άλλη, είχαν μάθει να
πολε­μούν με τρό­πους που ταί­ρια­ζαν στις τοπι­κές συν­θή­κες και στις δικές τους
δυνατότητες.
Η κατά­στα­ση περι­πλέ­χθη­κε όταν κυκλο­φό­ρη­σε η φήμη ότι οι Λαλαί­οι σκέ­πτο­νταν να
παρα­δο­θούν στους Κεφα­λο­νί­τες. Αυτή η φήμη προ­κά­λε­σε ανα­τα­ρα­χή στο στρατόπεδο
των Ελλή­νων, καθώς διά­φο­ρες ομά­δες ήθε­λαν να δια­σφα­λί­σουν ότι θα είχαν τον έλεγχο
της κατά­στα­σης και θα καρ­πω­θούν τα οφέ­λη της νίκης. Η αντι­πα­λό­τη­τα μετα­ξύ των
δια­φό­ρων ομά­δων απει­λού­σε να υπο­νο­μεύ­σει την ενό­τη­τα που ήταν απα­ραί­τη­τη για
την επι­τυ­χία της επιχείρησης .
Για να απο­φύ­γουν περαι­τέ­ρω εντά­σεις και να διε­ρευ­νή­σουν τις προ­θέ­σεις των Λαλαίων,
οι Επτα­νή­σιοι αρχη­γοί απο­φά­σι­σαν να στεί­λουν επι­στο­λή στους αμυ­νό­με­νους. Αυτή η
κίνη­ση έδει­χνε ότι, παρά τις δια­φο­ρές τους, οι Έλλη­νες ήταν δια­τε­θει­μέ­νοι να δώσουν
στους Λαλαί­ους την ευκαι­ρία να απο­φύ­γουν περαι­τέ­ρω αιμα­το­χυ­σία μέσω
διαπραγμάτευσης.
Η απά­ντη­ση των Λαλαί­ων ήταν χαρα­κτη­ρι­στι­κή της νοο­τρο­πί­ας τους και της
απο­φα­σι­στι­κό­τη­τάς τους να συνε­χί­σουν τον αγώ­να. Έστει­λαν ως απά­ντη­ση “ολί­γα
κερά­σια του Λάλα και δύο ραβα­νιά δι’ αγά­πην” — μια περι­παι­χτι­κή χει­ρο­νο­μία που
έδει­χνε την περι­φρό­νη­σή τους για τις προ­τά­σεις των Ελλή­νων και την
απο­φα­σι­στι­κό­τη­τά τους να πολε­μή­σουν μέχρι τέλους .
Αυτή η απά­ντη­ση έβα­λε τέλος σε κάθε ελπί­δα για ειρη­νι­κή επί­λυ­ση της κρί­σης. Οι
Έλλη­νες κατά­λα­βαν ότι η μόνη λύση ήταν η στρα­τιω­τι­κή, και απο­φά­σι­σαν να
προ­χω­ρή­σουν σε γενι­κή επί­θε­ση από τρία σημεία ταυ­τό­χρο­να. Αυτή η τακτι­κή στόχευε
να δια­σπά­σει τις δυνά­μεις των Λαλαί­ων και να τους εμπο­δί­σει να συγκε­ντρώ­σουν την
άμυ­νά τους σε ένα σημείο.
Οι σκλη­ρές μάχες: Θάνα­τος και δόξα στις πλα­γιές του Λάλα
Η γενι­κή επί­θε­ση που ξεκί­νη­σε μετά την περι­παι­χτι­κή απά­ντη­ση των Λαλαί­ων εξελίχθηκε
σε μια σει­ρά σκλη­ρών και αμφίρ­ρο­πων μαχών που θα διαρ­κού­σαν για ημέ­ρες. Οι μάχες
αυτές διε­ξή­χθη­σαν κάτω από τον καυ­τό ήλιο του Ιου­νί­ου, σε συν­θή­κες που δοκίμαζαν
στο έπα­κρο την αντο­χή και την απο­φα­σι­στι­κό­τη­τα και των δύο πλευρών.
Οι Λαλαί­οι, αντι­λαμ­βα­νό­με­νοι τη στρα­τη­γι­κή σημα­σία της θέσης Μπαστηρά,
συγκέ­ντρω­σαν εκεί τις κύριες δυνά­μεις τους και εξα­πέ­λυ­σαν σφο­δρή αντεπίθεση
ενα­ντί­ον των επι­τι­θέ­με­νων Ελλή­νων. Η θέση αυτή κυριαρ­χού­σε στην περιο­χή και ο
έλεγ­χός της θα καθό­ρι­ζε την έκβα­ση της μάχης. Οι Λαλαί­οι, με την πολε­μι­κή τους
εμπει­ρία και τη γνώ­ση του εδά­φους, αντι­στά­θη­καν με σθέ­νος στις επι­θέ­σεις των
Ελλήνων.
Η έντα­ση των μαχών ήταν τέτοια που προ­κά­λε­σε απώ­λειες και στις δύο πλευ­ρές. Οι τουρκαλαβανοί
είδαν πολ­λούς από τους πιο έμπει­ρους πολε­μι­στές τους να πέφτουν στο πεδίο
της τιμής, αλλά και οι απώ­λειες των Ελλή­νων ήταν σημα­ντι­κές. Ανά­με­σα σε αυτές, η πιο
τρα­γι­κή ήταν ο θάνα­τος του Γεωρ­γά­κη Πλα­πού­τα, ενός από τους πιο σεβα­στούς και
έμπει­ρους οπλαρ­χη­γούς της Γορτυνίας.
Ο θάνα­τος του Πλα­πού­τα δεν ήταν απο­τέ­λε­σμα εχθρι­κής σφαί­ρας ή σπα­θιού, αλλά της
έντα­σης της μάχης και των αντί­ξο­ων συν­θη­κών. Πέθα­νε από εγκε­φα­λι­κή συμφόρηση,
που προ­κλή­θη­κε από τη συν­δυα­σμέ­νη επί­δρα­ση της ζέστης, της έντα­σης του πολέμου
και της ψυχι­κής πίε­σης που ασκού­σε η ευθύ­νη της ηγε­σί­ας. Αυτός ο τρό­πος θανάτου
απο­κα­λύ­πτει τις σκλη­ρές συν­θή­κες κάτω από τις οποί­ες διε­ξά­γο­νταν οι μάχες και την
τερά­στια πίε­ση που αντι­με­τώ­πι­ζαν οι ηγέτες .
Η απώ­λεια του Πλα­πού­τα ήταν ένα σοβα­ρό πλήγ­μα για το ηθι­κό των Ελλή­νων. Ο
Πλα­πού­τας δεν ήταν απλώς ένας οπλαρ­χη­γός· ήταν ένα σύμ­βο­λο της αντί­στα­σης και
της απο­φα­σι­στι­κό­τη­τας των Πελο­πον­νη­σί­ων. Η παρου­σία του στο πεδίο της μάχης έδινε
κου­ρά­γιο στους άνδρες του και εμπνέε σεβα­σμό ακό­μη και στους αντι­πά­λους του. Ο
θάνα­τός του άφη­σε ένα κενό που ήταν δύσκο­λο να καλυφθεί.
Παρά τις απώ­λειες, οι Έλλη­νες συνέ­χι­σαν τις επι­θέ­σεις τους με αμείωτη
απο­φα­σι­στι­κό­τη­τα. Η παρου­σία των κανο­νιών άρχι­σε να κάνει αισθη­τή τη διαφορά,
καθώς οι Επτα­νή­σιοι πυρο­βο­λη­τές κατά­φε­ραν να βομ­βαρ­δί­σουν τις θέσεις των
Λαλαί­ων, προ­κα­λώ­ντας σημα­ντι­κές ζημιές στις οχυ­ρώ­σεις τους. Ο συστηματικός
βομ­βαρ­δι­σμός άρχι­σε να υπο­νο­μεύ­ει την αντί­στα­ση των αμυ­νό­με­νων και να δημιουργεί
ρωγ­μές στην άμυ­νά τους.
Ωστό­σο, η κατά­στα­ση περι­πλέ­χθη­κε με την άφι­ξη ενι­σχύ­σε­ων για τους Λαλαί­ους. Ο
Γιου­σούφ μπέ­ης από την Πάτρα έφτα­σε με 1.000 Τουρ­καλ­βα­νούς, αυξάνοντας
σημα­ντι­κά τη δύνα­μη των αμυ­νό­με­νων και δίνο­ντάς τους νέες ελπί­δες για επιτυχή
αντί­στα­ση. Αυτή η εξέ­λι­ξη άλλα­ξε ξανά την ισορ­ρο­πία δυνά­με­ων και ανά­γκα­σε τους
Έλλη­νες να επα­νε­ξε­τά­σουν τη στρα­τη­γι­κή τους [18].
Ο Γιου­σούφ, έμπει­ρος στρα­τιω­τι­κός, αντι­λή­φθη­κε αμέ­σως την κρι­σι­μό­τη­τα της
κατά­στα­σης. Απο­φά­σι­σε να επι­τε­θεί ενα­ντί­ον των πυρο­βο­λαρ­χιών των Επτανησίων,
καθώς κατά­λα­βε ότι τα κανό­νια απο­τε­λού­σαν τον κύριο παρά­γο­ντα που έδινε
πλε­ο­νέ­κτη­μα στους Έλλη­νες. Η επί­θε­σή του ήταν σφο­δρή και καλά οργα­νω­μέ­νη, και για
ώρες η έκβα­ση της μάχης παρέ­μει­νε αβέβαιη.
Η Στρο­φή της Μάχης: Απο­χώ­ρη­ση και Νίκη
Η μάχη για τον έλεγ­χο των πυρο­βο­λαρ­χιών των Επτα­νη­σί­ων διήρ­κε­σε πολ­λές ώρες και
χαρα­κτη­ρί­στη­κε από εξαι­ρε­τι­κή σκλη­ρό­τη­τα από τις δύο πλευ­ρές. Ο Γιου­σούφ και οι
άνδρες του πολέ­μη­σαν με απελ­πι­σία, αντι­λαμ­βα­νό­με­νοι ότι η επι­τυ­χία αυτής της
επί­θε­σης θα μπο­ρού­σε να αλλά­ξει ριζι­κά την πορεία της σύγκρου­σης. Οι Επτανήσιοι,
από την πλευ­ρά τους, υπε­ρα­σπί­στη­καν τα κανό­νια τους με την ίδια αποφασιστικότητα,
γνω­ρί­ζο­ντας ότι η απώ­λειά τους θα σήμαι­νε την κατάρ­ρευ­ση του κύριου
πλε­ο­νε­κτή­μα­τός τους.
Μετά από πολύ­ω­ρη μάχη με μεγά­λη φθο­ρά και από τις δύο πλευ­ρές, ο Γιουσούφ
απο­σύρ­θη­κε χωρίς να έχει κατα­φέ­ρει να κατα­λά­βει τις πυρο­βο­λαρ­χί­ες. Αυτή η αποτυχία
ήταν καθο­ρι­στι­κή για την πορεία της σύγκρου­σης, αλλά οι λόγοι της απο­χώ­ρη­σής του
ήταν πιο σύν­θε­τοι από μια απλή στρα­τιω­τι­κή ήττα. Ο Γιου­σούφ είχε έρθει στο Λάλα με
συγκε­κρι­μέ­νο στό­χο: να δια­λύ­σει το σώμα των επα­να­στα­τών που απει­λού­σε τη θέση.
Όμως, αντί να αντι­με­τω­πί­σει μια απο­σπα­σμέ­νη ομά­δα επα­να­στα­τών, βρέθηκε
αντι­μέ­τω­πος με έναν καλά οργα­νω­μέ­νο και απο­φα­σι­σμέ­νο στρα­τό που τον είχε
εγκλω­βί­σει σε μια παρα­τε­τα­μέ­νη πολιορκία .
Η κατά­στα­ση στην Πάτρα επι­δει­νω­νό­ταν και η παρου­σία του Γιου­σούφ εκεί ήταν
απα­ραί­τη­τη. Η πόλη βρι­σκό­ταν υπό πίε­ση από τους επα­να­στά­τες και χρεια­ζό­ταν κάθε
δια­θέ­σι­μη δύνα­μη για την άμυ­νά της. Επι­πλέ­ον, οι ειδή­σεις που έφτα­ναν από τη Στερεά
Ελλά­δα για τις μάχες του Αλα­μά­νας και των Γρα­βιών, όπου ο Ομέρ Βρυώνης
αντι­με­τώ­πι­ζε σοβα­ρές δυσκο­λί­ες, έκα­ναν φανε­ρό ότι η κατά­στα­ση για την οθωμανική
πλευ­ρά δεν ήταν ευνοϊ­κή σε όλα τα μέτωπα.
Η απο­χώ­ρη­ση του Γιου­σούφ είχε κατα­στρο­φι­κές συνέ­πειες για το ηθι­κό των Λαλαί­ων. Η
παρου­σία του τους είχε δώσει νέες ελπί­δες και την αίσθη­ση ότι δεν ήταν μόνοι στον
αγώ­να τους. Η ανα­χώ­ρη­σή του τους άφη­σε ξανά απο­κλει­σμέ­νους και αντι­μέ­τω­πους με
έναν αντί­πα­λο που διέ­θε­τε όλα τα πλε­ο­νε­κτή­μα­τα. Η ψυχο­λο­γι­κή επί­δρα­ση αυτής της
εξέ­λι­ξης ήταν τερά­στια και άρχι­σε να υπο­νο­μεύ­ει την απο­φα­σι­στι­κό­τη­τά τους να
συνε­χί­σουν την αντίσταση.
Παράλ­λη­λα, η σκλη­ρό­τη­τα των μαχών και το πεί­σμα των Ελλή­νων είχαν αρχί­σει να
επη­ρε­ά­ζουν τη στά­ση των Λαλαί­ων. Για πρώ­τη φορά από την εγκα­τά­στα­σή τους στην
περιο­χή, αντι­με­τώ­πι­ζαν έναν αντί­πα­λο που δεν υπο­χω­ρού­σε παρά τις απώ­λειες και τις
δυσκο­λί­ες. Η απο­φα­σι­στι­κό­τη­τα των Ελλή­νων να συνε­χί­σουν τον αγώ­να παρά τον
θάνα­το ηγε­τών όπως ο Βιλα­έ­της και ο Πλα­πού­τας έδει­χνε ότι αυτή η φορά
αντι­με­τώ­πι­ζαν κάτι δια­φο­ρε­τι­κό από τις συνή­θεις επι­δρο­μές και συγκρούσεις.
Επι­πλέ­ον, η καθυ­στέ­ρη­ση του Ομέρ Βρυώ­νη στη Βοιω­τία, όπου οι μάχες του Αλαμάνας
και των Γρα­βιών είχαν απο­δει­χθεί πιο δύσκο­λες από το ανα­με­νό­με­νο, σήμαι­νε ότι δεν θα
ερχό­ταν άμε­ση βοή­θεια από τις κεντρι­κές οθω­μα­νι­κές δυνά­μεις. Οι Λαλαί­οι κατάλαβαν
ότι θα έπρε­πε να αντι­με­τω­πί­σουν τη σύγκρου­ση με τις δικές τους δυνά­μεις, χωρίς την
προ­ο­πτι­κή σημα­ντι­κών ενισχύσεων .
Όλοι αυτοί οι παρά­γο­ντες συνέ­βα­λαν στο να κλί­νει η πλά­στιγ­γα υπέρ των Ελλή­νων. Η
συνε­χής πίε­ση από τα κανό­νια, οι απώ­λειες από τις επι­θέ­σεις, η απο­χώ­ρη­ση του
Γιου­σούφ και η αίσθη­ση της απο­μό­νω­σης άρχι­σαν να υπο­νο­μεύ­ουν την αντί­στα­ση των
Λαλαί­ων. Η κατά­στα­ση έγι­νε ακό­μη πιο δύσκο­λη όταν άρχι­σαν να τελειώ­νουν τα εφόδια
και το νερό, καθώς ο απο­κλει­σμός είχε κόψει όλες τις γραμ­μές εφοδιασμού.
Η εκκέ­νω­ση του Λάλα: Το τέλος μιας εποχής
Η από­φα­ση των Λαλαί­ων να εγκα­τα­λεί­ψουν το χωριό τους δεν ήταν απο­τέ­λε­σμα μιας
στιγ­μιαί­ας παρόρ­μη­σης, αλλά η κατά­λη­ξη μιας σει­ράς παρα­γό­ντων που είχαν
κατα­στή­σει την παρα­μο­νή τους αδύ­να­τη. Η συνει­δη­το­ποί­η­ση ότι δεν θα ερχόταν
περαι­τέ­ρω βοή­θεια, σε συν­δυα­σμό με τις συνε­χείς απώ­λειες και την εξά­ντλη­ση των
εφο­δί­ων, τους οδή­γη­σε στο συμπέ­ρα­σμα ότι η συνέ­χι­ση της αντί­στα­σης θα οδηγούσε
μόνο σε περαι­τέ­ρω καταστροφή.
Η εκκέ­νω­ση του Λάλα δεν ήταν μια απλή στρα­τιω­τι­κή υπο­χώ­ρη­ση· ήταν η εγκατάλειψη
ενός τρό­που ζωής που είχε διαρ­κέ­σει για πάνω από μισό αιώ­να. Οι Λαλαί­οι δεν
εγκα­τέ­λει­παν απλώς ένα χωριό· εγκα­τέ­λει­παν την έδρα της δύνα­μής τους, τον τόπο
που τους είχε επι­τρέ­ψει να κυριαρ­χή­σουν στη δυτι­κή Πελο­πόν­νη­σο για δεκα­ε­τί­ες. Αυτή
η από­φα­ση αντι­προ­σώ­πευε το τέλος μιας ολό­κλη­ρης επο­χής στην ιστο­ρία της περιοχής.
Η δια­δι­κα­σία της εκκέ­νω­σης ήταν οργα­νω­μέ­νη και μεθο­δι­κή, γεγο­νός που δεί­χνει ότι οι
Λαλαί­οι, παρά την ήττα τους, δια­τή­ρη­σαν την πει­θαρ­χία και την οργά­νω­σή τους μέχρι το
τέλος. Απο­χώ­ρη­σαν με τις οικο­γέ­νειές τους και όσα από τα υπάρ­χο­ντά τους μπόρεσαν
να μετα­φέ­ρουν, κατευ­θυ­νό­με­νοι προς την Πάτρα. Από εκεί, πολ­λοί από αυτούς θα
συνέ­χι­ζαν το ταξί­δι τους προς την Ανα­το­λή, ανα­ζη­τώ­ντας νέα κατα­φύ­για μακριά από
την επα­να­στα­τη­μέ­νη Πελοπόννησο.
Η απο­χώ­ρη­ση των Λαλαί­ων προς την Πάτρα δεν ήταν τυχαία. Η πόλη παρέ­με­νε υπό
οθω­μα­νι­κό έλεγ­χο και απο­τε­λού­σε το κύριο προ­πύρ­γιο της αυτο­κρα­το­ρί­ας στη δυτική
Πελο­πόν­νη­σο. Εκεί, οι Λαλαί­οι θα μπο­ρού­σαν να βρουν προ­σω­ρι­νή ασφά­λεια και να
οργα­νώ­σουν την περαι­τέ­ρω απο­χώ­ρη­σή τους. Πολ­λοί από αυτούς θα επι­βι­βά­ζο­νταν σε
πλοία που θα τους μετέ­φε­ραν στις ακτές της Μικράς Ασί­ας ή σε άλλες περιο­χές της
Οθω­μα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρί­ας όπου θα μπο­ρού­σαν να ξεκι­νή­σουν μια νέα ζωή.
Μόλις οι Λαλαί­οι εγκα­τέ­λει­ψαν το χωριό, οι Έλλη­νες επα­να­στά­τες το κατέ­λα­βαν και το
πυρ­πό­λη­σαν. Αυτή η πρά­ξη δεν ήταν απλώς μια στρα­τιω­τι­κή ενέρ­γεια· ήταν ένα
συμ­βο­λι­κό μήνυ­μα που έδει­χνε ότι η παλιά τάξη πραγ­μά­των είχε τελειώ­σει ορι­στι­κά. Η
κατα­στρο­φή του Λάλα σήμαι­νε ότι δεν θα υπήρ­χε δυνα­τό­τη­τα επι­στρο­φής για τους
Λαλαί­ους και ότι η περιο­χή θα ενσω­μα­τω­νό­ταν πλή­ρως στον ελλη­νι­κό χώρο .
Η πυρ­πό­λη­ση του χωριού είχε και πρα­κτι­κό σκο­πό: εξα­σφά­λι­ζε ότι το Λάλα δεν θα
μπο­ρού­σε να χρη­σι­μο­ποι­η­θεί ξανά ως βάση επι­χει­ρή­σε­ων από εχθρι­κές δυνά­μεις. Οι
Έλλη­νες είχαν μάθει από την εμπει­ρία τους ότι τα οχυ­ρω­μέ­να χωριά μπο­ρού­σαν να
απο­τε­λέ­σουν σοβα­ρό πρό­βλη­μα αν έπε­φταν στα χέρια των αντι­πά­λων τους. Η
κατα­στρο­φή του Λάλα εξά­λει­φε αυτόν τον κίν­δυ­νο μια για πάντα.
Η νίκη στο Λάλα είχε άμε­σες και μακρο­πρό­θε­σμες συνέ­πειες για την πορεία της
Ελλη­νι­κής Επα­νά­στα­σης. Αμέ­σως, εξά­λει­ψε έναν από τους πιο σοβα­ρούς εχθρούς των
επα­να­στα­τών στην Πελο­πόν­νη­σο και απε­λευ­θέ­ρω­σε σημα­ντι­κές δυνά­μεις που
μπο­ρού­σαν να χρη­σι­μο­ποι­η­θούν σε άλλα μέτω­πα. Μακρο­πρό­θε­σμα, άνοι­ξε τον δρόμο
για την πολιορ­κία και την τελι­κή κατά­λη­ψη της Τρι­πο­λι­τσάς, που θα απο­τε­λού­σε την
κορυ­φαία στιγ­μή της επα­νά­στα­σης στην Πελοπόννησο.
Οι συνέ­πειες της νίκης: Στρα­τη­γι­κές και ψυχολογικές
επι­πτώ­σεις
Η νίκη στο Λάλα είχε πολ­λα­πλές και σημα­ντι­κές συνέ­πειες που επη­ρέ­α­σαν την πορεία
της Ελλη­νι­κής Επα­νά­στα­σης τόσο στην Πελο­πόν­νη­σο όσο και σε ολό­κλη­ρη την
επα­να­στα­τη­μέ­νη Ελλά­δα. Η σημα­σία αυτής της νίκης δεν περιο­ρι­ζό­ταν στην εξάλειψη
μιας τοπι­κής απει­λής, αλλά εκτει­νό­ταν σε στρα­τη­γι­κό, ψυχο­λο­γι­κό και συμβολικό
επίπεδο.
Από στρα­τη­γι­κή άπο­ψη, η εξου­δε­τέ­ρω­ση των Λαλαί­ων άλλα­ξε ριζι­κά την ισορροπία
δυνά­με­ων στη δυτι­κή Πελο­πόν­νη­σο. Για πρώ­τη φορά από την έναρ­ξη της επανάστασης,
οι Έλλη­νες είχαν καθα­ρό πεδίο δρά­σης στην περιο­χή, χωρίς να χρειά­ζε­ται να ανησυχούν
για επι­δρο­μές στα νώτα τους. Αυτό τους επέ­τρε­ψε να συγκε­ντρώ­σουν τις δυνά­μεις τους
και να τις κατευ­θύ­νουν προς άλλους στό­χους, κυρί­ως την Τρι­πο­λι­τσά, που αποτελούσε
την καρ­διά της οθω­μα­νι­κής εξου­σί­ας στην Πελοπόννησο.
Η απε­λευ­θέ­ρω­ση δυνά­με­ων που είχαν δεσμευ­τεί στον απο­κλει­σμό του Λάλα ήταν
ιδιαί­τε­ρα σημα­ντι­κή. Οι εμπει­ρο­πό­λε­μοι Επτα­νή­σιοι, με τα πολύ­τι­μα κανό­νια τους,
μπο­ρού­σαν τώρα να συμ­με­τά­σχουν σε άλλες επι­χει­ρή­σεις. Οι Πλα­που­ταί­οι, παρά την
απώ­λεια του ηγέ­τη τους, παρέ­μει­ναν μια ισχυ­ρή δύνα­μη που θα διαδραματίσει
σημα­ντι­κό ρόλο στις επό­με­νες μάχες. Η συνο­λι­κή στρα­τιω­τι­κή ικα­νό­τη­τα των
επα­να­στα­τών είχε ενι­σχυ­θεί όχι μόνο αριθ­μη­τι­κά, αλλά και ποιο­τι­κά, καθώς οι μαχητές
είχαν απο­κτή­σει πολύ­τι­μη εμπει­ρία από μια δύσκο­λη και παρα­τε­τα­μέ­νη σύγκρουση.
Οι ψυχο­λο­γι­κές επι­πτώ­σεις της νίκης ήταν εξί­σου σημα­ντι­κές. Η ήττα στο Χλε­μού­τσι είχε
δημιουρ­γή­σει αμφι­βο­λί­ες για την ικα­νό­τη­τα των Ελλή­νων να αντιμετωπίσουν
οργα­νω­μέ­νους και έμπει­ρους αντι­πά­λους. Η νίκη στο Λάλα απέ­δει­ξε ότι οι επαναστάτες
μπο­ρού­σαν όχι μόνο να αντι­με­τω­πί­σουν τους πιο φοβε­ρούς εχθρούς τους, αλλά και να
τους νική­σουν σε μια παρα­τε­τα­μέ­νη και δύσκο­λη σύγκρου­ση. Αυτό ενί­σχυ­σε σημαντικά
το ηθι­κό τους και την αυτο­πε­ποί­θη­σή τους για τις επό­με­νες προκλήσεις.
Η νίκη είχε επί­σης σημα­ντι­κό αντί­κτυ­πο στη στά­ση των τοπι­κών πλη­θυ­σμών. Πολλοί
κάτοι­κοι της Ηλεί­ας και των γύρω περιο­χών που είχαν διστά­σει να ταχθούν ανοι­χτά με
την επα­νά­στα­ση, φοβού­με­νοι τις αντεκ­δι­κή­σεις των Λαλαί­ων, τώρα ένιω­θαν ασφαλείς
να εκφρά­σουν την υπο­στή­ρι­ξή τους στον αγώ­να. Αυτό οδή­γη­σε σε αύξη­ση των
εθε­λο­ντών και βελ­τί­ω­ση του εφο­δια­σμού και της πλη­ρο­φό­ρη­σης των επαναστατικών
δυνάμεων.
Από συμ­βο­λι­κή άπο­ψη, η νίκη στο Λάλα αντι­προ­σώ­πευε κάτι περισ­σό­τε­ρο από μια
στρα­τιω­τι­κή επι­τυ­χία. Ήταν η από­δει­ξη ότι η παλιά τάξη πραγ­μά­των, που είχε επιτρέψει
σε ομά­δες όπως οι Λαλαί­οι να τυραν­νούν τους τοπι­κούς πλη­θυ­σμούς για δεκα­ε­τί­ες, είχε
τελειώ­σει ορι­στι­κά. Η επα­νά­στα­ση δεν στό­χευε μόνο στην εθνι­κή ανε­ξαρ­τη­σία, αλλά και
στη δημιουρ­γία μιας νέας κοι­νω­νι­κής τάξης που θα βασι­ζό­ταν στη δικαιο­σύ­νη και την
ισότητα.
Η επι­τυ­χία στο Λάλα έδει­ξε επί­σης τη σημα­σία της συνερ­γα­σί­ας μετα­ξύ διαφορετικών
ομά­δων και περιο­χών. Οι Επτα­νή­σιοι, οι Πελο­πον­νή­σιοι, οι Γορ­τύ­νιοι και οι Φαναριτές
είχαν κατα­φέ­ρει να ξεπε­ρά­σουν τις δια­φο­ρές τους και να συνεργαστούν
απο­τε­λε­σμα­τι­κά για έναν κοι­νό στό­χο. Αυτή η εμπει­ρία θα απο­δει­χθεί πολύ­τι­μη στις
επό­με­νες φάσεις της επα­νά­στα­σης, όπου η ενό­τη­τα και ο συντο­νι­σμός θα ήταν
απα­ραί­τη­τα για την επιτυχία.
Τέλος, η νίκη στο Λάλα είχε σημα­ντι­κές επι­πτώ­σεις και για τους αντι­πά­λους της
επα­νά­στα­σης. Η εξά­λει­ψη των Λαλαί­ων σήμαι­νε ότι οι Τούρ­κοι έχα­ναν έναν από τους πιο
αξιό­πι­στους και απο­τε­λε­σμα­τι­κούς συμ­μά­χους τους στην Πελο­πόν­νη­σο. Όπως
χαρα­κτη­ρι­στι­κά σημειώ­νει μια πηγή, “τα του­φέ­κια των Λαλαί­ων έλλει­ψαν από τη μάχη
της Τρι­πο­λι­τσάς που θα ακο­λου­θού­σε” — μια φρά­ση που απο­κα­λύ­πτει τη στρατιωτική
σημα­σία που είχε η εξου­δε­τέ­ρω­σή τους [25].
Η ιστο­ρι­κή σημασία: Μια νίκη που άλλα­ξε την πορεία της Επανάστασης
Η Μάχη του Λάλα κατέ­χει ιδιαί­τε­ρη θέση στην ιστο­ρία της Ελλη­νι­κής Επα­νά­στα­σης του
1821, όχι μόνο λόγω του άμε­σου αντι­κτύ­που της, αλλά και λόγω των μακροπρόθεσμων
συνε­πειών που είχε για την πορεία του αγώ­να. Αυτή η σύγκρου­ση απο­τέ­λε­σε ένα
κομ­βι­κό σημείο που δια­χώ­ρι­σε την πρώ­ι­μη, αβέ­βαιη φάση της επα­νά­στα­σης από την
περί­ο­δο των μεγά­λων επι­τυ­χιών που θα ακολουθούσε.
Πρώ­τον, η νίκη στο Λάλα ήταν η πρώ­τη μεγά­λη τακτι­κή νίκη των Ελλή­νων ενα­ντί­ον ενός
οργα­νω­μέ­νου και έμπει­ρου αντι­πά­λου. Μέχρι εκεί­νη τη στιγ­μή, οι επι­τυ­χί­ες των
επα­να­στα­τών είχαν επι­τευ­χθεί κυρί­ως ενα­ντί­ον απο­κλει­σμέ­νων φρου­ρών ή μέσω
αιφ­νι­δια­στι­κών επι­θέ­σε­ων. Η σύγκρου­ση στο Λάλα ήταν δια­φο­ρε­τι­κή: ήταν μια
παρα­τε­τα­μέ­νη πολιορ­κία που απαι­τού­σε στρα­τη­γι­κό σχε­δια­σμό, τακτι­κό συντονισμό
και αντο­χή σε δύσκο­λες συν­θή­κες. Η επι­τυ­χία σε αυτόν τον τύπο σύγκρου­σης απέδειξε
ότι οι Έλλη­νες είχαν εξε­λι­χθεί από μια συλ­λο­γή απο­σπα­σμέ­νων ομά­δων σε έναν
οργα­νω­μέ­νο στρα­τό ικα­νό για σύν­θε­τες επιχειρήσεις .
Δεύ­τε­ρον, η μάχη έδει­ξε τη σημα­σία της διε­θνούς υπο­στή­ρι­ξης και της συνεργασίας
μετα­ξύ δια­φο­ρε­τι­κών ελλη­νι­κών περιο­χών. Οι Επτα­νή­σιοι εθε­λο­ντές, που ήρθαν από
περιο­χές υπό βρε­τα­νι­κή προ­στα­σία, έφε­ραν μαζί τους όχι μόνο ανθρώ­πι­νο δυνα­μι­κό και
οπλι­σμό, αλλά και γνώ­σεις και τεχνι­κές που απο­δεί­χθη­καν καθο­ρι­στι­κές. Αυτή η
συνερ­γα­σία προ­μή­νυε τη σημα­σία που θα είχε η διε­θνής υπο­στή­ρι­ξη για την τελική
επι­τυ­χία της επανάστασης.
Τρί­τον, η νίκη στο Λάλα άλλα­ξε τη γεω­πο­λι­τι­κή κατά­στα­ση στην Πελο­πόν­νη­σο. Η
εξά­λει­ψη των Λαλαί­ων δεν σήμαι­νε απλώς την εξου­δε­τέ­ρω­ση μιας τοπι­κής απειλής·
σήμαι­νε την κατάρ­ρευ­ση ενός ολό­κλη­ρου συστή­μα­τος ελέγ­χου που είχε βασι­στεί στη
συνερ­γα­σία μετα­ξύ της οθω­μα­νι­κής εξου­σί­ας και τοπι­κών ημιαυ­τό­νο­μων δυνάμεων.
Αυτή η αλλα­γή άνοι­ξε τον δρό­μο για την ενο­ποί­η­ση της Πελο­πον­νή­σου υπό ελληνικό
έλεγχο.
Τέταρ­τον, η μάχη απο­κά­λυ­ψε τις δυνα­τό­τη­τες και τις αδυ­να­μί­ες και των δύο πλευρών.
Οι Έλλη­νες έδει­ξαν ότι μπο­ρού­σαν να οργα­νώ­σουν και να διε­ξά­γουν σύνθετες
στρα­τιω­τι­κές επι­χει­ρή­σεις, αλλά και ότι εξαρ­τώ­νταν σε μεγά­λο βαθ­μό από εξωτερική
βοή­θεια για κρί­σι­μα στοι­χεία όπως το πυρο­βο­λι­κό. Οι Λαλαί­οι, από την πλευ­ρά τους,
απέ­δει­ξαν την πολε­μι­κή τους αξία, αλλά και την εξάρ­τη­σή τους από τη στρα­τη­γι­κή θέση
του Λάλα και την υπο­στή­ρι­ξη των οθω­μα­νι­κών δυνάμεων.
Πέμ­πτον, η σύγκρου­ση είχε σημα­ντι­κές κοι­νω­νι­κές και πολι­τι­σμι­κές δια­στά­σεις. Η νίκη
των Ελλή­νων δεν ήταν απλώς μια στρα­τιω­τι­κή επι­τυ­χία· ήταν και μια συμ­βο­λι­κή νίκη
του “νέου” πάνω στο “παλιό”, της οργα­νω­μέ­νης κοι­νω­νί­ας πάνω στη λεη­λα­σία, της
εθνι­κής ενό­τη­τας πάνω στον τοπι­κι­σμό. Αυτές οι δια­στά­σεις έδω­σαν στη νίκη μια
σημα­σία που ξεπερ­νού­σε τα στε­νά στρα­τιω­τι­κά όρια [2
Έκτον, η μάχη του Λάλα απο­τέ­λε­σε ένα σημα­ντι­κό μάθη­μα για τις επό­με­νες φάσεις της
επα­νά­στα­σης. Έδει­ξε τη σημα­σία του συντο­νι­σμού μετα­ξύ δια­φο­ρε­τι­κών δυνά­με­ων, την
αξία της υπο­μο­νής και της επι­μο­νής σε δύσκο­λες συν­θή­κες, και την ανά­γκη για
στρα­τη­γι­κό σχε­δια­σμό που να λαμ­βά­νει υπό­ψη όχι μόνο τις άμε­σες στρατιωτικές
ανά­γκες, αλλά και τις ευρύ­τε­ρες πολι­τι­κές και κοι­νω­νι­κές συνέ­πειες των ενεργειών.
Τέλος, η νίκη στο Λάλα έγι­νε μέρος της εθνι­κής μυθο­λο­γί­ας και της συλ­λο­γι­κής μνήμης
του ελλη­νι­κού λαού. Οι ιστο­ρί­ες για τον ηρω­ι­σμό των μαχη­τών, τις θυσί­ες των ηγετών
όπως ο Βιλα­έ­της και ο Πλα­πού­τας, και την τελι­κή νίκη κατά των φοβε­ρών Λαλαίων,
έγι­ναν μέρος του εθνι­κού αφη­γή­μα­τος που ενί­σχυ­σε την εθνι­κή ταυ­τό­τη­τα και την
αίσθη­ση της ιστο­ρι­κής συνέχειας.
Επί­λο­γος: Η κλη­ρο­νο­μιά μιας νίκης
Καθώς ολο­κλη­ρώ­νου­με την εξέ­τα­ση της Μάχης του Λάλα, γίνε­ται σαφές ότι αυτή η
σύγκρου­ση αντι­προ­σω­πεύ­ει πολύ περισ­σό­τε­ρα από μια απλή στρα­τιω­τι­κή επιχείρηση
της Ελλη­νι­κής Επα­νά­στα­σης του 1821. Ήταν ένας καθο­ρι­στι­κός αγώ­νας που άλλα­ξε την
πορεία της ιστο­ρί­ας και άφη­σε ανε­ξί­τη­λα ίχνη στη συλ­λο­γι­κή μνή­μη του ελλη­νι­κού λαού.
Η σημα­σία αυτής της νίκης δεν περιο­ρί­ζε­ται στις άμε­σες στρα­τιω­τι­κές της συνέπειες,
όσο σημα­ντι­κές κι αν ήταν αυτές. Η εξου­δε­τέ­ρω­ση των Λαλαί­ων άνοι­ξε πράγ­μα­τι τον
δρό­μο για την κατά­λη­ψη της Τρι­πο­λι­τσάς και τις μεγά­λες επι­τυ­χί­ες που θα
ακο­λου­θού­σαν. Όμως, η πραγ­μα­τι­κή κλη­ρο­νο­μιά της μάχης βρί­σκε­ται στα μαθήματα
που έδω­σε και στις αξί­ες που ενσάρκωσε.
Πρώ­τα από όλα, η Μάχη του Λάλα έδει­ξε τη δύνα­μη της ενό­τη­τας και της συνεργασίας.
Επτα­νή­σιοι και Πελο­πον­νή­σιοι, Γορ­τύ­νιοι και Φανα­ρι­τές, άνθρω­ποι από διαφορετικές
περιο­χές και με δια­φο­ρε­τι­κές παρα­δό­σεις, κατά­φε­ραν να ενώ­σουν τις δυνά­μεις τους για
έναν κοι­νό στό­χο. Αυτή η συνερ­γα­σία δεν ήταν πάντα εύκο­λη — είδα­με τις διαφωνίες
σχε­τι­κά με την τακτι­κή και τις εντά­σεις που προ­έ­κυ­ψαν — αλλά τελι­κά υπε­ρί­σχυ­σε η
κοι­νή απο­φα­σι­στι­κό­τη­τα για την επι­τυ­χία του αγώνα.
Δεύ­τε­ρον, η μάχη απο­κά­λυ­ψε τη σημα­σία της επι­μο­νής και της αντο­χής στις δυσκολίες.
Οι επα­να­στά­τες αντι­με­τώ­πι­σαν σοβα­ρές απώ­λειες, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νου του θανάτου
σημα­ντι­κών ηγε­τών όπως ο Βιλα­έ­της και ο Πλα­πού­τας. Παρά αυτές τις απώ­λειες, δεν
απο­γοη­τεύ­τη­καν ούτε εγκα­τέ­λει­ψαν τον αγώ­να. Αντί­θε­τα, βρή­καν τη δύνα­μη να
συνε­χί­σουν και να επι­τύ­χουν τον στό­χο τους. Αυτή η στά­ση απο­τε­λεί παρά­δειγ­μα για
κάθε γενιά που αντι­με­τω­πί­ζει δυσκο­λί­ες και προκλήσεις.
Τρί­τον, η νίκη στο Λάλα έδει­ξε ότι η δικαιο­σύ­νη και η αλή­θεια μπο­ρούν να υπερισχύσουν
της βίας και της κατα­πί­ε­σης. Οι Λαλαί­οι, παρά την πολε­μι­κή τους ικα­νό­τη­τα και τη φήμη
τους, αντι­προ­σώ­πευαν ένα σύστη­μα που βασι­ζό­ταν στη λεη­λα­σία και την τρομοκρατία
των αμά­χων. Η ήττα τους σήμαι­νε το τέλος αυτού του συστή­μα­τος και την αρχή μιας
νέας επο­χής που θα βασι­ζό­ταν σε δια­φο­ρε­τι­κές αξίες.
Τέταρ­τον, η μάχη υπο­γράμ­μι­σε τη σημα­σία της προ­ε­τοι­μα­σί­ας και του στρατηγικού
σχε­δια­σμού. Η επι­τυ­χία δεν ήρθε τυχαία ούτε εύκο­λα. Ήταν απο­τέ­λε­σμα προσεκτικού
σχε­δια­σμού, οργά­νω­σης και συντο­νι­σμού. Ο Βιλα­έ­της, παρά τον τρα­γι­κό θάνα­τό του,
είχε θέσει τις βάσεις για την τελι­κή επι­τυ­χία με το σχέ­διο απο­κλει­σμού που εκπό­νη­σε. Οι
Επτα­νή­σιοι έφε­ραν την τεχνι­κή γνώ­ση και τον οπλι­σμό που χρεια­ζό­ταν. Όλα αυτά μαζί
δημιούρ­γη­σαν τις προ­ϋ­πο­θέ­σεις για τη νίκη.
Πέμ­πτον, η Μάχη του Λάλα έδει­ξε ότι οι μικρές, φαι­νο­με­νι­κά τοπι­κές συγκρούσεις
μπο­ρούν να έχουν τερά­στιες συνέ­πειες για την πορεία της ιστο­ρί­ας. Αυτό που ξεκίνησε
ως μια επι­χεί­ρη­ση για την εξου­δε­τέ­ρω­ση μιας τοπι­κής απει­λής, εξε­λί­χθη­κε σε μια νίκη
που άλλα­ξε την ισορ­ρο­πία δυνά­με­ων σε ολό­κλη­ρη την Πελο­πόν­νη­σο και συνέβαλε
καθο­ρι­στι­κά στην επι­τυ­χία της Ελλη­νι­κής Επανάστασης.
Σήμε­ρα, σχε­δόν δύο αιώ­νες μετά τη Μάχη του Λάλα, τα μαθή­μα­τα που προσφέρει
παρα­μέ­νουν επί­και­ρα. Σε μια επο­χή που οι προ­κλή­σεις είναι δια­φο­ρε­τι­κές αλλά εξίσου
σοβα­ρές, η ιστο­ρία αυτής της νίκης μας υπεν­θυ­μί­ζει τη σημα­σία της ενό­τη­τας, της
επι­μο­νής, της δικαιο­σύ­νης και του στρα­τη­γι­κού σχε­δια­σμού. Μας δεί­χνει ότι ακό­μη και
οι πιο δύσκο­λες προ­κλή­σεις μπο­ρούν να αντι­με­τω­πι­στούν όταν υπάρχει
απο­φα­σι­στι­κό­τη­τα, οργά­νω­ση και κοι­νός στόχος.
Η Μάχη του Λάλα δεν ήταν απλώς μια νίκη του παρελ­θό­ντος· είναι ένα παρά­δειγ­μα για
το παρόν και μια έμπνευ­ση για το μέλ­λον. Η κλη­ρο­νο­μιά της συνε­χί­ζει να ζει στις αξίες
και τα ιδα­νι­κά που ενσάρ­κω­σε, και στη μνή­μη εκεί­νων που θυσιά­στη­καν για την
ελευ­θε­ρία και τη δικαιοσύνη.

Βιβλιο­γρα­φία: 

• Ιστο­ρία του Ελλη­νι­κού Έθνους, Εκδο­τι­κή Αθη­νών, τ. ΙΒ’, 1975
• Από­στο­λος Βακα­λό­που­λος, Ιστο­ρία της Ελλη­νι­κής Επα­να­στά­σε­ως του 1821, Αθή­ναι 1971, σελ. 152–153
• Μεγά­λη Ελλη­νι­κή Εγκυ­κλο­παί­δεια Δραν­δά­κη, 1939, τ. ΙΕ’, λήμμα ?
• Νικό­λα­ος Πολί­της (1914), Δημο­τι­κά τρα­γού­δια, Εκδό­σεις Καλο­κά­θη, Αθή­να, 2001, σελ. 39–40: «Οι Λαλιώ­τισ­σαις (1821

Βρεί­τε μας και στη σχε­τι­κή σελί­δα μας στο Facebook: Η Ιστο­ρία σήμερα

- Δια­φή­μι­ση -

- Δια­φή­μι­ση -

- Δια­φή­μι­ση -