Κάστρο Χλεμούτσι: Ο φρουρός του Ιονίου και της φραγκοκρατικής κληρονομιάς

 

του Χαρά­λα­μπου Στέρτσου

Στην καρ­διά της Ηλεί­ας, πάνω σε έναν βρα­χώ­δη λόφο με θέα το απέ­ρα­ντο γαλά­ζιο του Ιονί­ου και τις πλα­γιές του Κυλ­λή­νιου όρους, το κάστρο του Χλε­μού­τσι παρα­μέ­νει για οκτώ αιώ­νες ο βου­βός φύλα­κας μιας ένδο­ξης και ταραγ­μέ­νης επο­χής. Ο άλλο­τε στρα­τη­γι­κός πυλώ­νας του Πρι­γκι­πά­του της Αχα­ΐ­ας δεν είναι μόνο ένα εξαι­ρε­τι­κά δια­τη­ρη­μέ­νο μεσαιω­νι­κό οχυ­ρό – είναι ένας ζωντα­νός κρί­κος που ενώ­νει την Πελο­πόν­νη­σο με τη μεσαιω­νι­κή Δύση, τους σταυ­ρο­φό­ρους και την ιστο­ρι­κή κλη­ρο­νο­μιά της φεουδαρχίας.

Το κάστρο των Βιλ­λε­αρ­δουί­νων: Από την άνο­δο έως την πτώση

Χτι­σμέ­νο σε ρεκόρ τριε­τί­ας (1220–1223) από τον ηγε­μό­να Γοδε­φρεί­δο Α΄ Βιλ­λε­αρ­δουί­νο, πρί­γκι­πα της Αχα­ΐ­ας, το Χλε­μού­τσι ήταν το κλει­δί για τον έλεγ­χο της δυτι­κής Πελο­πον­νή­σου. Το κάστρο ονο­μά­στη­κε από τους ιδρυ­τές του Clermont, στα ελλη­νι­κά κατά παρα­φθο­ρά Χλε­μού­τσι, ενώ οι Ενε­τοί αργό­τε­ρα το απο­κα­λού­σας Castel Tornese επει­δή θεω­ρή­θη­κε λαν­θα­σμέ­να πως εδώ βρι­σκό­ταν το φρά­γκι­κο νομι­σμα­το­κο­πείο των τορνεσίων.

Κτι­σμέ­νο σε στρα­τη­γι­κό σημείο προ­στά­τευε την πρω­τεύ­ου­σα του πρι­γκη­πά­του της Ανδρα­βί­δας και το σημα­ντι­κό λιμά­νι της Γλα­ρέ­τζας. Η στρα­τη­γι­κή του θέση – με οπτι­κή επα­φή μέχρι τη Ζάκυν­θο και τα στε­νά της Κεφα­λο­νιάς – το κατέ­στη­σε «απόρ­θη­το» σύμ­βο­λο εξου­σί­ας. Εδώ, οι Φρά­γκοι άρχο­ντες διοι­κού­σαν, συνω­μο­τού­σαν και γιόρ­τα­ζαν, ενώ τα διπλά τεί­χη και οι 13 πύρ­γοι του έδι­ναν ασφά­λεια ακό­μα και στον πιο κρί­σι­μο καιρό.

Το φρού­ριο των συγκρούσεων

Μετά τον θάνα­το του Γου­λιέλ­μου Βιλ­λε­αρ­δουί­νου, ακο­λού­θη­σε μια περί­ο­δος έντο­νων ανα­τα­ρα­χών και δια­μά­χες ξέσπα­σαν σχε­τι­κά με τη δια­δο­χή στην ηγε­μο­νία. Το Πρι­γκι­πά­το άρχι­σε στα­δια­κά να παρακ­μά­ζει και το κάστρο του Χλε­μου­τσί­ου βρέ­θη­κε στο επί­κε­ντρο διεκ­δι­κή­σε­ων από διά­φο­ρους ευγε­νείς. Εκεί φυλα­κί­στη­κε και πέθα­νε η Μαρ­γα­ρί­τα της Άκο­βας, καθώς θεω­ρή­θη­κε υπεύ­θυ­νη για την προ­σπά­θεια του Φερ­δι­νάρ­δου της Μαγιόρ­κας να διεκ­δι­κή­σει τον Μοριά και για την έλευ­ση των Κατα­λα­νών, οι οποί­οι κατέ­λα­βαν το κάστρο το 1315.

Στη συνέ­χεια, το Χλε­μού­τσι ανα­κα­τα­λή­φθη­κε από τους Φρά­γκους και παρέ­μει­νε στην κατο­χή τους μέχρι τις αρχές του 15ου αιώ­να, όταν πέρα­σε στα χέρια του Κάρο­λου Τόκ­κου, κόμη της Κεφα­λο­νιάς και Δεσπό­τη της Ηπείρου.

Το 1427 περι­ήλ­θε ειρη­νι­κά στον Κων­στα­ντί­νο Παλαιο­λό­γο, έπει­τα από τον γάμο του με την κόρη του Τόκ­κου. Ο Παλαιο­λό­γος χρη­σι­μο­ποί­η­σε το κάστρο ως στρα­τιω­τι­κό και διοι­κη­τι­κό του κέντρο. Το 1460 κατα­λή­φθη­κε από τους Τούρ­κους και το 1687 πέρα­σε στους Ενε­τούς, οι οποί­οι το δια­τή­ρη­σαν μέχρι το 1715, οπό­τε και επα­νήλ­θε στην κυριαρ­χία των Οθωμανών.

Ήδη όμως από το τέλος της Φρα­γκο­κρα­τί­ας, το Χλε­μού­τσι είχε αρχί­σει να χάνει τη στρα­τη­γι­κή του σημα­σία στην άμυ­να της περιο­χής. Το 1701, ο Grimani πρό­τει­νε την κατε­δά­φι­σή του, καθώς η τοπο­θε­σία του δεν εξυ­πη­ρε­τού­σε τα ναυ­τι­κά συμ­φέ­ρο­ντα των Ενε­τών, ενώ το παλιό κάστρο απαι­τού­σε εκτε­τα­μέ­νες επι­σκευ­ές και εκσυγχρονισμό.

Το κάστρο παρέ­μει­νε υπό οθω­μα­νι­κή κατο­χή μέχρι την Επα­νά­στα­ση του 1821. Το 1826 υπέ­στη σημα­ντι­κές κατα­στρο­φές από τον βομ­βαρ­δι­σμό του Ιμπρα­ήμ, ο οποί­ος κατέ­στρε­ψε έναν πύρ­γο του εσω­τε­ρι­κού περι­βό­λου και το παρα­κεί­με­νο τεί­χος. Το γεγο­νός αυτό φανε­ρώ­νει ότι το Χλε­μού­τσι δια­δρα­μά­τι­σε κάποιο ρόλο και κατά τη διάρ­κεια της Ελλη­νι­κής Επανάστασης.

Η εσω­τε­ρι­κή ζωή του κάστρου

Πίσω από τα τεί­χη. Με την τάφρο και τους πύρ­γους που προ­στά­τευαν τους φρά­γκους κατοί­κους, υπήρ­χαν τρά­πε­ζες, νοσο­κο­μείο και εκκλη­σία. Στο κάστρο αυτό είχα­με τα πρώ­τα εντοι­χι­σμέ­να τζά­κια στον ελλα­δι­κό χώρο.  Αγνω­στα έως τότε στη βυζα­ντι­νή αρχι­τε­κτο­νι­κή, εμφα­νί­ζο­νται ως βορειο­ευ­ρω­παι­κά στοι­χεία για πρώ­τη φορά στο Χλε­μού­τσι, μαρ­τυ­ρώ­ντας την κατα­γω­γή των ιδιο­κτη­τών τους που αντι­γρά­φουν τα μεγά­λα μεσαιω­νι­κά κάστρα της Γαλλίας.Μέχρι τότε τα τζά­κια τα φτιά­χναν στη μέση ενός δωματίου.

Καθώς το Χλε­μού­τσι δεν δια­θέ­τει πηγές  νερού μάζευαν το νερό της βρο­χής  που συλ­λε­γό­ταν από τις στέ­γες των κτι­ριών  και με αγω­γούς διο­χε­τευό­ταν σε υπό­γειες μεγά­λες δεξα­με­νές ( κινστέρνες).

Μια ιστο­ρία πολ­λών προσώπων

Το Χλε­μού­τσι γνώ­ρι­σε όλες τις μεταλ­λά­ξεις της ιστο­ρί­ας: από τους Βυζα­ντι­νούς που το ανα­κα­τέ­λα­βαν το 1427, μέχρι τους Οθω­μα­νούς που το μετέ­τρε­ψαν σε φυλα­κή, και τους Ενε­τούς που το εγκα­τέ­λει­ψαν στον χρό­νο. Πέρα­σμα πολι­τι­σμών, πολέ­μων και κατα­κτή­σε­ων, δια­τή­ρη­σε όμως την αύρα του. Ακό­μα και σήμε­ρα, στα ερεί­πιά του, φαί­νε­ται η μεγα­λο­πρέ­πεια της φρα­γκο­κρα­τι­κής αρχι­τε­κτο­νι­κής: γοτ­θι­κά παρά­θυ­ρα, υπό­γειες δεξα­με­νές και η εντυ­πω­σια­κή τρί­κλι­τη βασι­λι­κή του Αγί­ου Γεωργίου.

Σήμε­ρα: Ένας χώρος ζωντα­νής ιστορίας

• Στις αρχές του 20ού αιώ­να το κάστρο ήταν σχε­δόν εγκα­τα­λε­λειμ­μέ­νο, αλλά πρό­σφα­τα γνώ­ρι­σε μια νέα επο­χή ανά­δει­ξης. Χάρη στην πολύ­χρο­νη προ­σπά­θεια του Υπουρ­γεί­ου Πολι­τι­σμού  τα τελευ­ταία 20χρόνια έχει μετα­τρέ­ψει το Χλε­μού­τσι σε πολι­τι­στι­κό εργα­στή­ριο. Το Χλε­μού­τσι (Clermont) είναι το καλύ­τε­ρα δια­τη­ρη­μέ­νο γοτ­θι­κό φρού­ριο της Ελλά­δας, με θολω­τές αίθου­σες και εξα­γω­νι­κό πύρ­γο. Στο εσω­τε­ρι­κό του λει­τουρ­γεί μου­σείο με ευρή­μα­τα από την επο­χή των Σταυ­ρο­φο­ριών, ενώ το καλο­καί­ρι, οι πύρ­γοι του μετα­μορ­φώ­νο­νται σε σκη­νή για συναυ­λί­ες και θεα­τρι­κές παρα­στά­σεις. Η νυχτε­ρι­νή φωτα­γώ­γη­ση δημιουρ­γεί μια μαγευ­τι­κή ατμό­σφαι­ρα, σαν να ανα­σταί­νει τους ιππό­τες και τις δού­κισ­σες που κάπο­τε περι­φέ­ρο­νταν στα αιχ­μη­ρά του πετρό­κτι­στα δρομάκια.

Τη σχε­δί­α­ση και τη διεύ­θυν­ση του προ­γράμ­μα­τος απο­κα­τά­στα­σης και ανά­δει­ξης του κάστρου αλλά και του θεμα­τι­κού Μου­σεί­ου για τους Σταυ­ρο­φό­ρους και τους Ιππό­τες την έφε­ρε εις πέρας ο δια­κε­κρι­μέ­νος αρχαιο­λό­γος Δημή­τρης Αθανασούλης.

Το Μου­σείο θεμα­τι­κά παρου­σιά­ζει σε μόνι­μη βάση την έκθε­ση με τίτλο ”Η επο­χή των ιππο­τών-Οι σταυ­ρο­φό­ροι στο Μοριά”, περι­λαμ­βά­νει περισ­σό­τε­ρα από 500 αντι­κεί­με­να, που χρο­νο­λο­γού­νται από τον 13ο έως τον 15ο αι μ.Χ.

1. Η Ιππο­τι­κή Ταυ­τό­τη­τα του Πριγκιπάτου

• Οι Φρά­γκι­κες Οικο­γέ­νειες:
  Οι de la Roche, Villehardouin και Zaccaria κυβέρ­νη­σαν με φεου­δαρ­χι­κό σύστη­μα, εγκα­θι­στώ­ντας πύρ­γους σε στρα­τη­γι­κά σημεία (π.χ. το Μυστρά, το Πασσαβάς).Το Χλε­μού­τσι ήταν μια από τις επι­λο­γές τους.

Το Πρι­γκι­πά­το της Αχα­ΐ­ας (1205–1432) ήταν ένα από τα πιο ισχυ­ρά κρά­τη της Φρα­γκο­κρα­τί­ας στην Ελλά­δα, με βαθιά ιππο­τι­κές παρα­δό­σεις. Οι Φρά­γκοι άρχο­ντες υιο­θέ­τη­σαν έθι­μα όπως:

• Οι Τουρ­νουά και οι Τάξεις Ιππο­τών:
  Ο Γου­λιέλ­μος Β΄ Βιλ­λαρ­δουί­νος (1246–1278) διορ­γά­νω­νε τελε­τές χρί­σμα­τος ιππο­τών στο Άργος και την Ανδρού­σα, ενώ τα Assizes of Romania (ο κώδι­κας νόμων του Πρι­γκι­πά­του) ρύθ­μι­ζαν τις ιεραρ­χί­ες των ευγενών.

Το Μου­σείο του Πρι­γκι­πά­του της Αχαΐας

Το μου­σείο φιλο­ξε­νεί πέντε θεμα­τι­κές ενό­τη­τες, που παρου­σιά­ζουν μια ζωντα­νή εικό­να της ιστο­ρί­ας και του πολι­τι­σμού του Πρι­γκι­πά­του. Μετα­ξύ των εκθε­μά­των ξεχω­ρί­ζουν γλυ­πτά, αρχι­τε­κτο­νι­κά θραύ­σμα­τα, αγγεία, νομί­σμα­τα, τοι­χο­γρα­φί­ες και άλλες σημα­ντι­κές αρχαιο­λο­γι­κές ευρή­σεις. Ιδιαί­τε­ρα αξιο­ση­μεί­ω­τη είναι η συλ­λο­γή μεσαιω­νι­κής κερα­μι­κής, η οποία θεω­ρεί­ται η πλη­ρέ­στε­ρη και πιο σημα­ντι­κή στην Ελλά­δα.

Οι Ενό­τη­τες του Μουσείου

1. Αρχι­τε­κτο­νι­κή και Αμυ­ντι­κά Συστήματα
   Εστιά­ζει στο κάστρο του Χλε­μού­τσι, στο δίκτυο των μεσαιω­νι­κών κάστρων και οικι­σμών, καθώς και στην Γλα­ρέν­τζα, την πρω­τεύ­ου­σα του Πρι­γκι­πά­του. Επί­σης, εξε­τά­ζει τη γοτ­θι­κή μονα­στη­ρια­κή αρχι­τε­κτο­νι­κή και την επί­δρα­ση της Δύσης στην ορθό­δο­ξη ναοδομία.
2. Ιστο­ρία και Ιππο­τι­κή Παράδοση
   Παρου­σιά­ζει την έλευ­ση των Λατί­νων, την ίδρυ­ση του Πρι­γκι­πά­του, τις ιππο­τι­κές αξί­ες και τη ζωή της ευγενείας.
3. Θρη­σκεία και Λατρεία
   Εξε­τά­ζει τη θρη­σκευ­τι­κή πίστη, τη λει­τουρ­γία και τη δια­κό­σμη­ση των ναών, με έμφα­ση στη συμ­βί­ω­ση της δυτι­κής και βυζα­ντι­νής παράδοσης.
4. Καθη­με­ρι­νή Ζωή
   Ανα­δεί­χνει πτυ­χές της καθη­με­ρι­νό­τη­τας των κατοί­κων, από τη δια­βί­ω­ση έως τις κοι­νω­νι­κές πρακτικές.
5. Οικο­νο­μία και Διε­θνείς Σχέσεις
   Επι­κε­ντρώ­νε­ται στο εμπό­ριο, την οικο­νο­μία και τη στρα­τη­γι­κή θέση του Μοριά στη μεσαιω­νι­κή Μεσό­γειο. Στο νομι­σμα­τι­κό τους  σύστη­μα οι Φρά­γκοι χρη­σι­μο­ποιού­σαν άργυ­ρα τρα­χή με λατι­νι­κές επι­γρα­φές και το έμβλη­μα του Πριγκιπάτου.

Το οικο­νο­μι­κό- νομι­σμα­τι­κό τμή­μα του Μου­σεί­ου λει­τούρ­γη­σε πριν ένα χρόνο

 

Ερευ­νη­τι­κή και Συντη­ρη­τι­κή Υποδομή

Εκτός από τις εκθέ­σεις, το μου­σείο διαθέτει:

• Αρχαιο­λο­γι­κό γρα­φείο με χώρο μελέτης
• Σύγ­χρο­να εργα­στή­ρια συντή­ρη­σης (κερα­μι­κής, νομι­σμά­των, λίθου, τοι­χο­γρα­φιών, μεταλ­λι­κών και γυά­λι­νων αντικειμένων)
• Εξει­δι­κευ­μέ­νη απο­θή­κη για τη φύλα­ξη αρχαιοτήτων

Μέσα από μια δια­δρα­στι­κή και ευχά­ρι­στη εμπει­ρία, οι επι­σκέ­πτες μπο­ρούν να ανα­κα­λύ­ψουν τη πολυ­φω­νία του μεσαιω­νι­κού Μοριά.

 

Για­τί να το επισκεφτείτε;

• Η θέα: Το πανό­ρα­μα προς το Ιόνιο και τις Ηλεια­κές πεδιά­δες είναι εικο­νο­γρα­φη­μέ­νη ιστορία.
• Η αρχι­τε­κτο­νι­κή: Ένα σπά­νιο δείγ­μα φρα­γκο­κρα­τι­κού οχυ­ρού με στοι­χεία γοτ­θι­κού ρυθμού.
• Η δια­δρο­μή: Συν­δυά­στε την επί­σκε­ψή σας με ένα δρο­σε­ρό μπά­νιο στις γει­το­νι­κές παρα­λί­ες της Κυλ­λή­νης ή μια βόλ­τα στο παρα­δο­σια­κό χωριό Κάστρο.

📍 Πρα­κτι­κές πλη­ρο­φο­ρί­ες:

• Τοπο­θε­σία: 6 χλμ. από το λιμά­νι της Κυλλήνης.
• Ώρες λει­τουρ­γί­ας: Επο­χι­κές – ελέγ­ξτε τον ιστο­χώ­ρο του ΥΠΠΟΑ.
• Συμ­βου­λή: Επι­λέξ­τε ηλιο­βα­σί­λε­μα για αξέ­χα­στες φωτογραφίες.

Το Χλε­μού­τσι δεν είναι απλώς ένα ερεί­πιο – είναι μια χρο­νι­κή κάψου­λα. Εδώ, η ιστο­ρία δεν είναι μου­σεια­κή εκθε­μα­το­θή­κη, αλλά μια ζωντα­νή ανά­μνη­ση που ψιθυ­ρί­ζει ακό­μα στα πέτρι­να τεί­χη της.

 

Βιβλιο­γρα­φία & Πηγές

Γενι­κά για το Πρι­γκι­πά­το της Αχα­ΐ­ας και τον Μεσαιω­νι­κό Μοριά

1. Bon, Antoine (1969). La Morée franque. Recherches historiques, topographiques et archéologiques sur la principauté d’Achaïe (1205–1430). Paris: De Boccard. (Κλα­σι­κή μελέ­τη για τη Φρα­γκο­κρα­τία στον Μοριά)
2. Jacoby, David (2009). «The Assizes of Romania and the History of Frankish Greece» (στα Crusades, τόμ. 8).
3. Κοτζα­μπά­ση-Συριο­πού­λου, Χρύ­σα (2005). Το Πρι­γκι­πά­το της Αχα­ΐ­ας (1205–1432): Πολι­τι­κή εξου­σία, οικο­νο­μία και κοι­νω­νία. Αθή­να: Εθνι­κό Ίδρυ­μα Ερευ­νών. (Σύγ­χρο­νη ελλη­νι­κή έρευ­να για την ιστο­ρία του Πριγκιπάτου)

4. Κοτζα­μπά­ση-Συριο­πού­λου, Χ. (2020). «Η Γλα­ρέν­τζα: Πρω­τεύ­ου­σα και λιμά­νι του Πρι­γκι­πά­του», Πελο­πον­νη­σια­κά, 35.
5. Lock, Peter(1995). The Franks in the Aegean, 1204–1500. London: Longman. (Επι­κε­ντρώ­νε­ται στη Φρα­γκο­κρα­τία στην Ελλά­δα, με ανα­φο­ρές στην Αχαΐα)
6. Metcalf, D.M. (1995). Coinage of the Crusades and the Latin East
7. Nicol, Donald M.(1984). The Despotate of Epiros and the Last Years of Byzantium. (Για τις σχέ­σεις Αχαΐας-Βυζαντίου)

 

Για το Χλε­μού­τσι και τα μεσαιω­νι­κά κάστρα

1. Κοτζα­μπά­ση-Συριο­πού­λου, Χρύ­σα (2010). «Το Χλε­μού­τσι: Το τελευ­ταίο οχυ­ρό των Φρά­γκων στον Μοριά», στο: Βυζα­ντι­νά Σύμ­μει­κτα, 20, σσ. 217–240. (Ανα­λυ­τι­κή μελέ­τη για το κάστρο)
2. Gerstel, Sharon E.J. (2013). Rural Lives and Landscapes in Late Byzantium: Art, Archaeology, and Ethnography. Cambridge University Press. (Περι­λαμ­βά­νει ανα­φο­ρές σε οχυ­ρώ­σεις και καθη­με­ρι­νή ζωή)

Για την κερα­μι­κή, τη θρη­σκεία και την καθη­με­ρι­νή ζωή

1. Vroom, Joanita (2003). After Antiquity: Ceramics and Society in the Aegean from the 7^th to the 20^th Century A.C.. Leiden: Brill. (Σημα­ντι­κή πηγή για μεσαιω­νι­κή κεραμική)
2. Καρα­μπα­τζιά, Φωτει­νή (2018). «Θρη­σκευ­τι­κή τέχνη και λατρευ­τι­κές πρα­κτι­κές στη Φρα­γκο­κρα­τού­με­νη Πελο­πόν­νη­σο», στο: Δελ­τί­ον της Χρι­στια­νι­κής Αρχαιο­λο­γι­κής Εται­ρεί­ας, 39, σσ. 45–62. (Για τις θρη­σκευ­τι­κές επιδράσεις)

Επί­ση­μες αρχαιο­λο­γι­κές και μου­σεια­κές πηγές

1. Υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού – Διαρ­κής Κατά­λο­γος Αρχαιο­λο­γι­κών Μουσείων
   🔗 https://www.culture.gov.gr (Επί­ση­μη πηγή για τα εκθέ­μα­τα του μουσείου)
2. Ινστι­τού­το Μεσαιω­νι­κών Ερευ­νών (ΕΙΕ/ΙΜΕ)
   🔗 https://www.byzantineathens.eie.gr (Για εικό­νες και αρχεια­κό υλικό)

 

Δεί­τε και σχε­τι­κό video στον παρα­κά­τω σύνδεσμο

Μουσείο Κάστρου Χλεμούτσι, Ηλεία / Museum of Chlemoutsi Castle, Ilia Greece

 

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Ανδρα­βί­δα — Κυλ­λή­νη σήμερα