Αρχαία Πασσαρώνα: Η Πρωτεύουσα των Μολοσσών

του Χαρά­λα­μπου Στέρτσου

Η Αρχαία Πασ­σα­ρώ­να (ή Πασ­σα­ρών) υπήρ­ξε μία από τις σημα­ντι­κό­τε­ρες αρχαί­ες πόλεις της Ηπεί­ρου και η πρώ­τη πρω­τεύ­ου­σα του βασι­λεί­ου των Μολοσ­σών. Ιδρύ­θη­κε από τον βασι­λιά των Μολοσ­σών Θαρύ­πα μετα­ξύ 420 και 400 π.Χ. και απο­τέ­λε­σε το διοι­κη­τι­κό και θρη­σκευ­τι­κό κέντρο των Μολοσ­σών, πριν η εξου­σία μετα­φερ­θεί στην Αμβρα­κία και τη Δωδώνη.

Ο Θαρύ­πας συγκέ­ντρω­σε πλη­θυ­σμό, οργά­νω­σε την πόλη και την περι­τεί­χι­σε, ενώ διοι­κού­σε με ένα Συμ­βού­λιο Ευγε­νών, ένα καθε­στώς βασι­λευό­με­νης ολι­γαρ­χί­ας. Αργό­τε­ρα, μετά τον θάνα­το του βασι­λιά Νεο­πτό­λε­μου Β΄, η έδρα των Μολοσ­σών φαί­νε­ται να μετα­φέρ­θη­κε, επί βασι­λεί­ας του Αρρύ­βα (ή Αρύβ­βα), στο Αρχαίο Όρρα­ον (σήμε­ρα Ν. Πρέ­βε­ζας) και την Αρχαία Αμβρα­κία (σήμε­ρα Άρτα), ενώ η Πασ­σα­ρώ­να συνέ­χι­σε να κατοικείται.

1. Τοπο­θε­σία και Γεω­γρα­φι­κό Πλαίσιο

Η Πασ­σα­ρώ­να βρί­σκε­ται στον Νομό Ιωαν­νί­νων, στον Δήμο Ζίτσας, στην κοι­νό­τη­τα Μεγά­λο Γαρ­δί­κι, στο ύψω­μα “Εικο­νί­σμα­τα” (761 μ.). Η στρα­τη­γι­κή της θέση παρεί­χε φυσι­κή οχύ­ρω­ση και έλεγ­χο της ευρύ­τε­ρης περιο­χής. Βορειο­δυ­τι­κά των Ιωαν­νί­νων, στο 11ο χιλιό­με­τρο της εθνι­κής οδού Ιωαν­νί­νων – Ηγου­με­νί­τσας, βρί­σκε­ται η τοπο­θε­σία “Εικο­νί­σμα­τα”, όπου παλαιό­τε­ρα, τη Δευ­τέ­ρα του Αγί­ου Πνεύ­μα­τος, οι κάτοι­κοι της περιο­χής συγκε­ντρώ­νο­νταν στον ναό της Αγί­ας Τριάδος.

Η περιο­χή αυτή, παρα­λί­μνια της Παμ­βώ­τι­δας και της Λαψί­στας, κατοι­κεί­το ήδη από την επο­χή του Χαλ­κού, όπως απο­δει­κνύ­ουν προϊ­στο­ρι­κά όστρα­κα που ανα­κα­λύ­φθη­καν στις ανα­σκα­φές του καθη­γη­τή Ευαγ­γε­λί­δη τη δεκα­ε­τία του 1930. Οι Μολοσ­σοί εγκα­τα­στά­θη­καν στο λεκα­νο­πέ­διο και ζού­σαν σε μικρούς οικι­σμούς. Στους πρώ­τους αιώ­νες, δεν είχαν οχυ­ρω­μέ­νες πόλεις, με απο­τέ­λε­σμα οι κάτοι­κοι να κατα­φεύ­γουν στην ακρό­πο­λη της Πασ­σα­ρώ­νας σε και­ρό κινδύνου.

Η τοπο­θε­σία της αρχαί­ας πόλης απο­τε­λεί αντι­κεί­με­νο διχογνωμίας:

• Πρώ­τη άπο­ψη: Η αρχαία πόλη ταυ­τί­ζε­ται με την ακρό­πο­λη στον λόφο “Καστρί” του Μεγά­λου Γαρ­δι­κί­ου, όπου έχουν εντο­πι­στεί αρχαία τεί­χη μήκους 800 μ.
• Δεύ­τε­ρη άπο­ψη: Σύμ­φω­να με αρχαιο­λο­γι­κά ευρή­μα­τα (γλυ­πτά, νομί­σμα­τα, κίο­νες, επι­γρα­φές) που βρέ­θη­καν στην περιο­χή του Ροδο­το­πί­ου Ιωαν­νί­νων, η Πασ­σα­ρώ­να μπο­ρεί να βρι­σκό­ταν εκεί.

2. Πολι­τι­κή και Κοι­νω­νι­κή Οργάνωση

Η Πασ­σα­ρώ­να ήταν το κέντρο της μολοσ­σι­κής μοναρ­χί­ας και έδρα του βασι­λι­κού οίκου των Αια­κι­δών, από όπου κατα­γό­ταν και ο Πύρ­ρος της Ηπεί­ρου.

Κύρια όργα­να εξουσίας:

• Βασι­λέ­ας των Μολοσ­σών, ο οποί­ος είχε από­λυ­τη εξου­σία αλλά συμ­βου­λευό­ταν τοπι­κά όργανα.
• Συνεκ­κλη­σία των Μολοσ­σών, όπου συμ­με­τεί­χαν αντι­πρό­σω­ποι των φυλών.
• Προ­στά­τες (Άρχο­ντες), που είχαν διοι­κη­τι­κά καθήκοντα.

Ο Πλού­ταρ­χος ανα­φέ­ρει («Πύρ­ρος» 5) ότι οι βασι­λιά­δες των Μολοσ­σών θυσί­α­ζαν στον Άρειο Δία και ορκί­ζο­νταν ενώ­πιον του λαού να κυβερ­νή­σουν σύμ­φω­να με τους νόμους, ενώ οι πολί­τες ορκί­ζο­νταν να δια­φυ­λά­ξουν τη βασι­λεία. Η δομή αυτή θυμί­ζει το σύστη­μα δια­κυ­βέρ­νη­σης της αρχαί­ας Σπάρτης.

3. Αρχαιο­λο­γι­κά Ευρήματα

Οι ανα­σκα­φές απο­κά­λυ­ψαν σημα­ντι­κά μνη­μεία της αρχαί­ας πόλης:

• Τα τεί­χη της ακρό­πο­λης, πολυ­γω­νι­κής κατα­σκευ­ής, με ισχυ­ρούς ορθο­γώ­νιους πύργους.
• Το βασι­λι­κό ανά­κτο­ρο, πιθα­νώς έδρα της βασι­λι­κής οικογένειας.
• Ιερό του Αρεί­ου Διός, το θρη­σκευ­τι­κό κέντρο όπου ο βασι­λιάς και ο λαός των Μολοσ­σών έδι­ναν όρκους.
• Αρχαίο θέα­τρο, που χρη­σι­μο­ποιού­νταν για συνε­λεύ­σεις και τελετές.

Ο Ναός του Αρεί­ου Διός στο Ροδο­τό­πι, κατα­σκευα­σμέ­νος στα τέλη του 4ου αιώ­να π.Χ., ήταν το επί­ση­μο ιερό των Μολοσ­σών. Εκεί γίνο­νταν οι γενι­κές συνε­λεύ­σεις, όπου οι βασι­λείς και οι πολί­τες ανα­νέ­ω­ναν τους όρκους τους.

4. Η Πτώ­ση της Πασσαρώνας

Η Πασ­σα­ρώ­να κατα­στρά­φη­κε το 167 π.Χ. από τους Ρωμαί­ους, όταν ο ύπα­τος Αιμί­λιος Παύ­λος εισέ­βα­λε στην Ήπει­ρο και κατέ­στρε­ψε δεκά­δες ηπει­ρω­τι­κές πόλεις. Ο Αιμί­λιος Παύ­λος λεη­λά­τη­σε την πόλη, γκρέ­μι­σε τα τεί­χη και πυρ­πό­λη­σε τον Ναό του Αρεί­ου Διός.

Σήμε­ρα σώζε­ται το πολυ­γω­νι­κό τεί­χος στην κορυ­φή του λόφου Γαρ­δι­κί­ου, καθώς και ερεί­πια του ναού του Αρεί­ου Διός στο Ροδοτόπι.

5. Ιστο­ρι­κή και Πολι­τι­στι­κή Σημασία

Η Πασ­σα­ρώ­να ήταν η πρώ­τη οργα­νω­μέ­νη πρω­τεύ­ου­σα των Μολοσ­σών και ένα από τα σημα­ντι­κό­τε­ρα πολι­τι­κά και θρη­σκευ­τι­κά κέντρα της Ηπείρου.

Το 421 π.Χ., στην Πασ­σα­ρώ­να ο Ευρι­πί­δης δίδα­ξε για πρώ­τη φορά την τρα­γω­δία του Ανδρο­μά­χη, γεγο­νός που δεί­χνει τη σημα­σία της πόλης στον αρχαίο ελλη­νι­κό κόσμο.

Παρό­τι η κατα­στρο­φή της από τους Ρωμαί­ους οδή­γη­σε στην παρακ­μή της, η ιστο­ρι­κή της σημα­σία δια­τη­ρεί­ται μέσα από τις αρχαιο­λο­γι­κές έρευ­νες και τις ανα­φο­ρές αρχαί­ων συγγραφέων.

Βιβλιο­γρα­φία

• Hammond, N.G.L. (1967). Epirus: The Geography, the Ancient Remains, the History and Topography of Epirus and Adjacent Areas. Oxford: Clarendon Press.
• Πολύ­βιος. Ιστο­ρί­αι.
• Στρά­βων. Γεω­γρα­φι­κά.
• Βλα­χο­πού­λου — Οικο­νό­μου, Α. (2003). Επι­σκό­πη­ση της τοπο­γρα­φί­ας της αρχαί­ας Ηπεί­ρου.
• Δάκα­ρης, Σ. (1987). Οργά­νω­ση, πολι­τι­κή και πολε­ο­δο­μία στην αρχαία Ήπει­ρο.
• Ευαγ­γε­λί­δης, Δ. (1935). Η ανα­σκα­φή εις Ροδο­τό­πι.
• Wikipedia: “Αρχαία Πασ­σα­ρώ­να” (πρό­σβα­ση: 2025).

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο facebook: Η Ηπει­ρος σήμε­ρα Epirus today