Μπά­μπης Στέρτσος

1. Εισαγωγή

Η περί­ο­δος 1940 έως σήμε­ρα απο­τε­λεί μια κρί­σι­μη και ιδιαί­τε­ρα φορ­τι­σμέ­νη ιστο­ρι­κή φάση για τις σχέ­σεις μετα­ξύ Ελλά­δας και Αλβα­νί­ας. Η έναρ­ξη του Β’ Παγκο­σμί­ου Πολέ­μου και η επα­κό­λου­θη εδραί­ω­ση του κομ­μου­νι­στι­κού καθε­στώ­τος του Ενβέρ Χότζα στην Αλβα­νία δημιούρ­γη­σαν ένα πλαί­σιο βαθιάς δυσπι­στί­ας και εχθρό­τη­τας που διήρ­κε­σε σχε­δόν μισό αιώ­να [1]. Οι διμε­ρείς σχέ­σεις, παγω­μέ­νες για μεγά­λο διά­στη­μα, καθο­ρί­στη­καν από την ιδε­ο­λο­γι­κή σύγκρου­ση του Ψυχρού Πολέ­μου, την εσω­τε­ρι­κή πολι­τι­κή απο­μό­νω­σης της Αλβανίας και, κυρί­ως, από το άλυ­το ζήτη­μα της Ελλη­νι­κής Εθνι­κής Μειο­νό­τη­τας, των Βορειοη­πει­ρω­τών [2].

Σκο­πός της παρού­σας μελέ­της είναι η διε­ξο­δι­κή ανά­λυ­ση των ελλη­νο­αλ­βα­νι­κών σχέ­σε­ων κατά την εν λόγω περί­ο­δο, εστιά­ζο­ντας στην ιστο­ρι­κή και πολι­τι­κή εξέ­λι­ξη ανά δεκα­ε­τία, στην επί­δρα­ση του Ψυχρού Πολέ­μου και στην εσω­τε­ρι­κή πολι­τι­κή του Χότζα. Παράλ­λη­λα, θα δοθεί έμφα­ση στην τεκ­μη­ριω­μέ­νη εξέ­τα­ση της μετα­χεί­ρι­σης των Βορειοη­πει­ρω­τών από το αλβα­νι­κό καθε­στώς, χρη­σι­μο­ποιώ­ντας δια­θέ­σι­μες εκθέ­σεις, μαρ­τυ­ρί­ες και ιστο­ρι­κά στοι­χεία. Η κεντρι­κή θέση (thesis statement) που δια­τυ­πώ­νε­ται είναι ότι οι ελλη­νο­αλ­βα­νι­κές σχέ­σεις κατά την περί­ο­δο 1940–1989 καθο­ρί­στη­καν από την ιδε­ο­λο­γι­κή σύγκρου­ση του Ψυχρού Πολέ­μου και την ακραία εσω­τε­ρι­κή πολι­τι­κή απο­μό­νω­σης και κατα­στο­λής του Ενβέρ Χότζα, με άμε­σο και κατα­στρο­φι­κό αντί­κτυ­πο στη ζωή και τα δικαιώ­μα­τα των Βορειοη­πει­ρω­τών, ενώ η δεκα­ε­τία του 1990 έφε­ρε ριζι­κή αλλα­γή με την πτώ­ση του καθε­στώ­τος και τη μαζι­κή μετα­νά­στευ­ση, και η περί­ο­δος 2000-σήμε­ρα χαρα­κτη­ρί­ζε­ται από την προ­σπά­θεια εξο­μά­λυν­σης εν μέσω της ευρω­παϊ­κής προ­ο­πτι­κής της Αλβα­νί­ας και των συνε­χι­ζό­με­νων μειο­νο­τι­κών ζητημάτων.

Η δομή του άρθρου ακο­λου­θεί μια χρο­νο­λο­γι­κή προ­σέγ­γι­ση, ανα­λύ­ο­ντας τις εξε­λί­ξεις ανά δεκα­ε­τία, ενώ παράλ­λη­λα ενσω­μα­τώ­νει θεμα­τι­κές ενό­τη­τες για την εσω­τε­ρι­κή πολι­τι­κή της Αλβα­νί­ας και τη μετα­χεί­ρι­ση της μειο­νό­τη­τας. Η ανά­λυ­ση ολο­κλη­ρώ­νε­ται με μια συνο­λι­κή απο­τί­μη­ση της κατα­πί­ε­σης που υπέ­στη­σαν οι Βορειοη­πει­ρώ­τες και τα συμπε­ρά­σμα­τα για την κλη­ρο­νο­μιά αυτής της περιόδου.

Συνοπτικό χρονολόγιο Ελληνοαλβανικών Σχέσεων και μεταχείρισης Βορειοηπειρωτών (1940 — σήμερα)

Δεκα­ε­τία	Κρί­σι­μα Γεγο­νό­τα Ελλη­νο­αλ­βα­νι­κών Σχέσεων	Εσω­τε­ρι­κή Πολιτική/Καθεστώς Αλβανίας	Μετα­χεί­ρι­ση Βορειοηπειρωτών
1940–1949	Ελλη­νοϊ­τα­λι­κός Πόλε­μος (1940). Ελλη­νι­κός Εμφύ­λιος (1946–49). Πλή­ρης δια­κο­πή σχέσεων.	Εδραί­ω­ση του κομ­μου­νι­στι­κού καθε­στώ­τος του Ενβέρ Χότζα (1944). Στα­λι­νι­κό μοντέλο.	Έναρ­ξη κατα­στο­λής. Μαζι­κές συλ­λή­ψεις. Περιο­ρι­σμός ελλη­νι­κής παιδείας.
1950–1959	Ψυχρός Πόλε­μος. Ελλά­δα στο ΝΑΤΟ (1952). Τυπι­κή εμπό­λε­μη κατάσταση.	Πλή­ρης ενσω­μά­τω­ση στο Σοβιε­τι­κό μπλοκ. Οικο­νο­μι­κή απομόνωση.	Εντα­τι­κο­ποί­η­ση αφο­μοί­ω­σης. Εκτο­πί­σεις. Μαρ­τυ­ρί­ες προ­σφύ­γων για «αφα­νι­σμό εθνι­κής συνείδησης».
1960–1969	Ρήξη Αλβα­νί­ας με ΕΣΣΔ (1961). Στρο­φή στην Κίνα.	Πολι­τι­στι­κή Επα­νά­στα­ση (1967). Ανα­κή­ρυ­ξη Αλβα­νί­ας ως πρώ­του αθεϊ­στι­κού κράτους.	Κορύ­φω­ση κατα­στο­λής. Συστη­μα­τι­κή Αλβα­νο­ποί­η­ση ονο­μά­των. Κατα­στρο­φή εκκλη­σιών. Δρα­στι­κός περιο­ρι­σμός γλώσσας.
1970–1979	Επα­να­σύ­στα­ση διπλω­μα­τι­κών σχέ­σε­ων (1971). Συνέ­χι­ση τυπι­κής εμπό­λε­μης κατάστασης.	Ρήξη με Κίνα (1978). Μαζι­κό πρό­γραμ­μα οχυ­ρω­μα­τι­κών έργων (μπούν­κερ). Ενί­σχυ­ση Sigurimi.	Συνέ­χι­ση κατα­στο­λής. Τεκ­μη­ριω­μέ­νες ανα­φο­ρές Amnesty International για παρα­βιά­σεις. Βασα­νι­στή­ρια σε στρα­τό­πε­δα (Σπατς, Μπουρέλ).
1980–1989	Άρση τυπι­κής εμπό­λε­μης κατά­στα­σης (1987). Πρώ­τες επα­φές υψη­λού επιπέδου.	Θάνα­τος Ενβέρ Χότζα (1985). Δια­δο­χή από Ραμίζ Αλία. Οικο­νο­μι­κή κατάρρευση.	Στα­σι­μό­τη­τα. Συνέ­χι­ση ελέγ­χου. Πρώ­τα σημά­δια χαλά­ρω­σης (τέλη δεκα­ε­τί­ας) λόγω διε­θνούς πίεσης.
1990–1999	Πτώ­ση κομ­μου­νι­σμού. Μαζι­κή μετα­νά­στευ­ση Αλβα­νών και Βορειοη­πει­ρω­τών στην Ελλά­δα. Κρί­ση σχέ­σε­ων (1994, 1997).	Μετά­βα­ση στη Δημο­κρα­τία. Εμφύ­λια ανα­τα­ρα­χή (1997).	Άνοιγ­μα συνό­ρων. Επα­να­λει­τουρ­γία σχο­λεί­ων και εκκλη­σιών. Ίδρυ­ση Ομό­νοιας. Εντά­σεις και πολι­τι­κές διώ­ξεις (π.χ. υπό­θε­ση Ομό­νοιας 1994).
2000-Σήμε­ρα	Στα­θε­ρο­ποί­η­ση σχέ­σε­ων. Ελλη­νι­κή στή­ρι­ξη στην ευρω­παϊ­κή πορεία της Αλβα­νί­ας. Οριο­θέ­τη­ση ΑΟΖ (εν εξελίξει).	Εντα­τι­κο­ποί­η­ση προ­σπα­θειών για έντα­ξη στην ΕΕ. Πολι­τι­κή αστάθεια.	Συνε­χι­ζό­με­να μειο­νο­τι­κά ζητή­μα­τα (απο­γρα­φή, περιου­σί­ες, εκπαί­δευ­ση). Υπο­θέ­σεις πολι­τι­κών κρα­του­μέ­νων (π.χ. Φρέ­ντι Μπελέρης).

2. Ο Ελληνοϊταλικός πόλεμος και η έναρξη της σύγκρουσης (1940–1944)

Η δεκα­ε­τία του 1940 απο­τέ­λε­σε την κοι­τί­δα των μετα­γε­νέ­στε­ρων προ­βλη­μά­των. Η εισβο­λή της φασι­στι­κής Ιτα­λί­ας στην Ελλά­δα από το αλβα­νι­κό έδα­φος, στις 28 Οκτω­βρί­ου 1940, απο­τέ­λε­σε το πρώ­το ορό­ση­μο της σύγ­χρο­νης ελλη­νο­αλ­βα­νι­κής αντι­πα­ρά­θε­σης [3]. Παρά το γεγο­νός ότι η Αλβα­νία βρι­σκό­ταν τότε υπό ιτα­λι­κή κατο­χή, η χρή­ση του εδά­φους της ως βάσης επι­θέ­σε­ων δημιούρ­γη­σε στην ελλη­νι­κή πλευ­ρά την εντύ­πω­ση συμμετοχής.

Κατά τη διάρ­κεια της ελλη­νι­κής αντε­πί­θε­σης, τα ελλη­νι­κά στρα­τεύ­μα­τα απε­λευ­θέ­ρω­σαν σημα­ντι­κά τμή­μα­τα της Βορεί­ου Ηπεί­ρου, προ­κα­λώ­ντας ενθου­σια­σμό στον τοπι­κό ελλη­νι­κό πλη­θυ­σμό [4]. Όμως, η γερ­μα­νι­κή εισβο­λή το 1941 και η επα­να­κα­τά­λη­ψη της περιο­χής από τις δυνά­μεις του Άξο­να ανέ­κο­ψαν κάθε προσ­δο­κία ένω­σης με την Ελλά­δα. Η περί­ο­δος της Κατο­χής υπή­πρ­ξε χαο­τι­κή, με συγκρού­σεις ανά­με­σα σε αλβα­νι­κές εθνι­κι­στι­κές οργα­νώ­σεις, ιτα­λι­κά στρα­τεύ­μα­τα και αργό­τε­ρα τους Γερ­μα­νούς, ενώ στην ελλη­νι­κή μειο­νό­τη­τα άρχι­σαν ήδη να εμφα­νί­ζο­νται φαι­νό­με­να εκφο­βι­σμού και ανα­γκα­στι­κής στράτευσης.

Η κατο­χή από τις δυνά­μεις του Άξο­να και η επα­κό­λου­θη αντί­στα­ση στην Αλβα­νία οδή­γη­σαν στην ανά­δει­ξη του Κόμ­μα­τος Εργα­σί­ας Αλβα­νί­ας (ΚΕΑ), με ηγέ­τη τον Ενβέρ Χότζα, ως κυρί­αρ­χης πολι­τι­κής δύνα­μης. Το ΚΕΑ, με την υπο­στή­ρι­ξη της Γιου­γκο­σλα­βί­ας του Τίτο, κατά­φε­ρε να εδραιώ­σει την εξου­σία του μετά την απο­χώ­ρη­ση των Γερ­μα­νών το 1944, υιο­θε­τώ­ντας ένα σκλη­ρό στα­λι­νι­κό μοντέλο.

3. Η εγκαθίδρυση του κομμουνιστικού καθεστώτος και η ρήξη (1944–1960)

Με την άνο­δο του Ενβέρ Χότζα στην εξου­σία το 1944, η Αλβα­νία μετα­τρά­πη­κε σε λαϊ­κή δημο­κρα­τία υπό πλή­ρη έλεγ­χο του Κόμ­μα­τος Εργα­σί­ας. Οι πρώ­τες δεκα­ε­τί­ες χαρα­κτη­ρί­στη­καν από την πλή­ρη απο­μό­νω­ση της χώρας και την υιο­θέ­τη­ση μιας ακραί­ας στα­λι­νι­κής πολι­τι­κής [5].

3.1. Ο ελληνικός εμφύλιος και η εμπόλεμη κατάσταση

Οι σχέ­σεις με την Ελλά­δα επι­δει­νώ­θη­καν ραγδαία. Η Ελλά­δα, από την άλλη, έβγαι­νε από τον Εμφύ­λιο Πόλε­μο (1946–1949) με το «Βορειοη­πει­ρω­τι­κό» να παρα­μέ­νει ζήτη­μα εθνι­κής ευαι­σθη­σί­ας. Η Αλβα­νία υπο­στή­ρι­ξε ενερ­γά τον Δημο­κρα­τι­κό Στρα­τό Ελλά­δας (ΔΣΕ) κατά τη διάρ­κεια του Ελλη­νι­κού Εμφυ­λί­ου Πολέ­μου, παρέ­χο­ντας κατα­φύ­γιο και βάσεις ανε­φο­δια­σμού [6]. Αυτό οδή­γη­σε σε πλή­ρη δια­κο­πή των διπλω­μα­τι­κών σχέ­σε­ων και σε μια de facto εχθρι­κή κατά­στα­ση. Η Ελλά­δα δια­τή­ρη­σε την τυπι­κή εμπό­λε­μη κατά­στα­ση με την Αλβα­νία, ένα νομι­κό πλαί­σιο που θα διαρ­κού­σε μέχρι το 1987.

Η ύπαρ­ξη περί­που 60.000–80.000 Ελλή­νων στη νότια Αλβα­νία προ­βαλ­λό­ταν από την Αθή­να ως από­δει­ξη της ανά­γκης προ­στα­σί­ας μειο­νο­τι­κών δικαιω­μά­των [7]. Ωστό­σο, η Αθή­να δεν είχε διπλω­μα­τι­κές σχέ­σεις με τα Τίρα­να έως το 1971.

3.2. Η επίδραση του Ψυχρού Πολέμου

Η δεκα­ε­τία του 1950 χαρα­κτη­ρί­στη­κε από την πλή­ρη ενσω­μά­τω­ση της Αλβα­νί­ας στο σοβιε­τι­κό μπλοκ και την από­λυ­τη ψύχραν­ση των σχέ­σε­ων με την Ελλά­δα, η οποία είχε εντα­χθεί στο ΝΑΤΟ (1952). Ο Ψυχρός Πόλε­μος λει­τούρ­γη­σε ως ο κύριος ανα­σταλ­τι­κός παρά­γο­ντας για οποια­δή­πο­τε προ­σπά­θεια εξο­μά­λυν­σης. Η Ελλά­δα και η Αλβα­νία βρέ­θη­καν σε αντί­πα­λα στρα­τό­πε­δα, με την ιδε­ο­λο­γι­κή δια­φο­ρά να ενι­σχύ­ει την αμοι­βαία καχυ­πο­ψία [8].

3.3. Η καταστολή της Μειονότητας (1944–1960)

Ο Χότζα, υιο­θε­τώ­ντας σοβιε­τι­κά πρό­τυ­πα, εφάρ­μο­σε σκλη­ρή πολι­τι­κή αφομοίωσης:

* Κατάρ­γη­ση της ελλη­νι­κής παι­δεί­ας εκτός ορι­σμέ­νων «μειο­νο­τι­κών ζωνών» (Άγιοι Σαρά­ντα, Δρό­πο­λη, Αργυ­ρό­κα­στρο) [9].

* Μαζι­κές συλ­λή­ψεις υπό­πτων για «φιλελ­λη­νι­σμό» ή «αντε­πα­να­στα­τι­κή δράση».

* Περιο­ρι­σμός της χρή­σης της ελλη­νι­κής γλώσ­σας στον δημό­σιο χώρο [10].

Αρκε­τοί Βορειοη­πει­ρώ­τες φυλα­κί­στη­καν ή εκτε­λέ­στη­καν με την κατη­γο­ρία της «εθνι­κι­στι­κής προ­πα­γάν­δας». Οι ανα­φο­ρές των προ­σφύ­γων που κατέ­φυ­γαν στην Ελλά­δα τη δεκα­ε­τία του 1950 μιλούν για «αφα­νι­σμό της εθνι­κής συνεί­δη­σης μέσω του φόβου» [11].

4. Η απομόνωση και η κινεζική περίοδος (1960–1978)

Η δεκα­ε­τία του 1960 σημα­το­δό­τη­σε μια κομ­βι­κή στιγ­μή για την Αλβα­νία, καθώς ο Χότζα προ­χώ­ρη­σε σε δύο ρήξεις που ενί­σχυ­σαν την απο­μό­νω­σή της και την ακραία εσω­τε­ρι­κή καταστολή.

4.1. Η ρήξη με την ΕΣΣΔ (1961) και η στροφή στην Κίνα

Το 1961, η Αλβα­νία διέ­κο­ψε τις σχέ­σεις της με τη Σοβιε­τι­κή Ένω­ση, αντι­δρώ­ντας στην απο­στα­λι­νο­ποί­η­ση του Νικί­τα Χρου­στσόφ. Η στρο­φή προς την Κίνα του Μάο Τσε Τουνγκ παρεί­χε στην Αλβα­νία έναν νέο, αλλά γεω­γρα­φι­κά απο­μα­κρυ­σμέ­νο, σύμ­μα­χο και οικο­νο­μι­κή βοή­θεια. Αυτή η ρήξη ενί­σχυ­σε την πεποί­θη­ση του Χότζα ότι η Αλβα­νία ήταν το μονα­δι­κό “πραγ­μα­τι­κό” σοσια­λι­στι­κό κρά­τος, οδη­γώ­ντας σε ακό­μη μεγα­λύ­τε­ρη απο­μό­νω­ση από την Ευρώ­πη και τον κόσμο [12]. Η απο­χώ­ρη­ση από το Σύμ­φω­νο της Βαρ­σο­βί­ας το 1968, μετά την εισβο­λή στην Τσε­χο­σλο­βα­κία, ολο­κλή­ρω­σε την απο­μό­νω­ση της Αλβα­νί­ας από το Ανα­το­λι­κό μπλοκ.

4.2. Η Πολιτιστική Επανάσταση και το αθεϊστικό κράτος

Η κορύ­φω­ση της ιδε­ο­λο­γι­κής μανί­ας του Χότζα ήρθε το 1967, όταν η Αλβα­νία ανα­κη­ρύ­χθη­κε επί­ση­μα ως το πρώ­το αθεϊ­στι­κό κρά­τος στον κόσμο. Αυτή η “Πολι­τι­στι­κή Επα­νά­στα­ση” είχε κατα­στρο­φι­κές συνέ­πειες για όλες τις θρη­σκευ­τι­κές κοι­νό­τη­τες, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης της Ορθό­δο­ξης Εκκλη­σί­ας, στην οποία ανή­κε η πλειο­νό­τη­τα των Βορειοηπειρωτών.

“Η θρη­σκεία, με τις δοξα­σί­ες και τα έθι­μά της, απο­τε­λεί μια από τις πιο σημα­ντι­κές πηγές καθυ­στέ­ρη­σης και διαί­ρε­σης του λαού μας. Πρέ­πει να την εξα­λεί­ψου­με ριζι­κά.” (Ενβέρ Χότζα, 1967) [13]

Εκα­το­ντά­δες εκκλη­σί­ες και μονα­στή­ρια κατα­στρά­φη­καν, μετα­τρά­πη­καν σε απο­θή­κες ή στρα­τώ­νες, ενώ οι κλη­ρι­κοί φυλα­κί­στη­καν, εκτε­λέ­στη­καν ή ανα­γκά­στη­καν να εργα­στούν σε κοσμι­κά επαγ­γέλ­μα­τα. Για τους Βορειοη­πει­ρώ­τες, η απα­γό­ρευ­ση της θρη­σκεί­ας σήμαι­νε την απώ­λεια ενός θεμε­λιώ­δους πυλώ­να της εθνι­κής και πολι­τι­στι­κής τους ταυτότητας.

4.3. Η μεταχείριση των Βορειοηπειρωτών: Συστηματική αλβανοποίηση

Η πολι­τι­κή του καθε­στώ­τος απέ­να­ντι στους Βορειοη­πει­ρώ­τες έγι­νε συστη­μα­τι­κά κατασταλτική:

1. Αλβα­νο­ποί­η­ση ονο­μά­των: Επι­βλή­θη­κε η αλλα­γή των ελλη­νι­κών ονο­μά­των σε αλβα­νι­κά, ως μέρος της προ­σπά­θειας εξά­λει­ψης των εθνι­κών και θρη­σκευ­τι­κών ανα­φο­ρών [14]. Αυτή η πρα­κτι­κή, που θεσμο­θε­τή­θη­κε με ειδι­κή οδη­γία, ανά­γκα­σε χιλιά­δες Έλλη­νες να απο­ποι­η­θούν την πολι­τι­στι­κή τους κληρονομιά.
2. Περιο­ρι­σμός γλώσ­σας: Η χρή­ση της ελλη­νι­κής γλώσ­σας περιο­ρί­στη­κε δρα­στι­κά, ακό­μη και στις μειο­νο­τι­κές ζώνες, ενώ απα­γο­ρεύ­τη­κε πλή­ρως στις δημό­σιες υπη­ρε­σί­ες και εκτός των ορί­ων των χωριών. Σύμ­φω­να με μαρ­τυ­ρία του Βασί­λειου Μπο­νά­νου, ο οποί­ος δρα­πέ­τευ­σε το 1976: > «Η χρή­ση της ελλη­νι­κής γλώσ­σας απα­γο­ρευό­ταν εκτός σχο­λεί­ου. Οι δάσκο­λοι μάς παρα­κο­λου­θού­σαν. Οποιος μιλού­σε ελλη­νι­κά στον δρό­μο θεω­ρού­νταν ύπο­πτος» [15].
3. Εκτο­πί­σεις: Οργα­νώ­θη­καν εκτο­πί­σεις ελλη­νι­κών οικο­γε­νειών από τις μειο­νο­τι­κές περιο­χές σε μη μειο­νο­τι­κές περιο­χές (κυρί­ως σε βόρειες περιο­χές της Αλβα­νί­ας), με σκο­πό τη διά­σπα­ση της κοι­νό­τη­τας και την επι­τά­χυν­ση της αφομοίωσης.

5. Η επανασύσταση των σχέσεων και η συνέχιση της καταστολής (1970–1980)

Η δεκα­ε­τία του 1970 έφε­ρε μια μικρή, αλλά σημα­ντι­κή, αλλα­γή στο διπλω­μα­τι­κό πεδίο, χωρίς ωστό­σο να επη­ρε­ά­σει την εσω­τε­ρι­κή καταστολή.

5.1. Επανασύσταση διπλωματικών σχέσεων (1971)

Το 1971, η στρα­τιω­τι­κή κυβέρ­νη­ση της Ελλά­δας (Χού­ντα των Συνταγ­μα­ταρ­χών) και η Αλβα­νία απο­φά­σι­σαν την επα­να­σύ­στα­ση των διπλω­μα­τι­κών σχέ­σε­ων [16]. Αυτή η κίνη­ση, αν και φαι­νο­με­νι­κά παρά­δο­ξη, εξυ­πη­ρε­τού­σε τα συμ­φέ­ρο­ντα και των δύο πλευ­ρών: η Ελλά­δα επι­δί­ω­κε τη βελ­τί­ω­ση της εικό­νας της στο εξω­τε­ρι­κό, ενώ η Αλβα­νία, μετά τη ρήξη με την ΕΣΣΔ, ανα­ζη­τού­σε διαύ­λους επι­κοι­νω­νί­ας με τη Δύση.

Παρά την επα­να­σύ­στα­ση, οι σχέ­σεις παρέ­μει­ναν σε χαμη­λό επί­πε­δο. Η Ελλά­δα δια­τή­ρη­σε την τυπι­κή εμπό­λε­μη κατά­στα­ση (νόμος του 1940), ένα νομι­κό παρά­δο­ξο που συμ­βό­λι­ζε τη συνε­χι­ζό­με­νη δυσπι­στία και την άρνη­ση της Αλβα­νί­ας να ανα­γνω­ρί­σει τα δικαιώ­μα­τα της μειο­νό­τη­τας. Η Αλβα­νία, από την πλευ­ρά της, συνέ­χι­σε να αρνεί­ται την ύπαρ­ξη ελλη­νι­κής μειο­νό­τη­τας εκτός των επί­ση­μα ανα­γνω­ρι­σμέ­νων ζωνών.

5.2. Εσωτερική πολιτική: Παράνοια και οχυρωματικά έργα

Στο εσω­τε­ρι­κό, η απο­μό­νω­ση της Αλβα­νί­ας εντά­θη­κε μετά την επι­δεί­νω­ση των σχέ­σε­ων με την Κίνα (που ολο­κλη­ρώ­θη­κε το 1978). Ο Χότζα, φοβού­με­νος μια εισβο­λή από τη Σοβιε­τι­κή Ένω­ση, τις ΗΠΑ ή ακό­μη και τη Γιου­γκο­σλα­βία, ξεκί­νη­σε ένα μαζι­κό πρό­γραμ­μα οχυ­ρω­μα­τι­κών έργων, κατα­σκευά­ζο­ντας εκα­το­ντά­δες χιλιά­δες μπούν­κερ σε όλη τη χώρα [17]. Αυτή η πολι­τι­κή απορ­ρό­φη­σε τερά­στιους πόρους και ενί­σχυ­σε την αίσθη­ση του πολιορ­κη­μέ­νου φρου­ρί­ου, δικαιο­λο­γώ­ντας την περαι­τέ­ρω κατα­στο­λή. Η Sigurimi ενί­σχυ­σε τον έλεγ­χο στα σύνο­ρα, καθι­στώ­ντας τη δια­φυ­γή σχε­δόν αδύ­να­τη και εξαι­ρε­τι­κά επικίνδυνη.

5.3. Τεκμηριωμένες αναφορές για τη μεταχείριση των Βορειοηπειρωτών

Η δεκα­ε­τία του 1970 και οι αρχές του 1980 χαρα­κτη­ρί­στη­καν από την αύξη­ση των μαρ­τυ­ριών για την απάν­θρω­πη μετα­χεί­ρι­ση των Βορειοηπειρωτών.

Μαρ­τυ­ρί­ες προ­σφύ­γων: Οι λιγο­στοί που κατά­φερ­ναν να δια­φύ­γουν στην Ελλά­δα έδι­ναν συγκλο­νι­στι­κές κατα­θέ­σεις για τις συν­θή­κες στα στρα­τό­πε­δα συγκέ­ντρω­σης (π.χ. Σπατς, Μπου­ρέλ), τις βασα­νι­στι­κές ανα­κρί­σεις από τη Sigurimi και την οικο­νο­μι­κή και κοι­νω­νι­κή κατα­πί­ε­ση [18]. Πολ­λοί Βορειοη­πει­ρώ­τες φυλα­κί­στη­καν για “εθνι­κι­σμό” ή “προ­δο­σία” επει­δή προ­σπά­θη­σαν να δια­τη­ρή­σουν την ελλη­νι­κή τους ταυ­τό­τη­τα ή να επι­κοι­νω­νή­σουν με συγ­γε­νείς στην Ελλάδα.

Διε­θνείς οργα­νι­σμοί: Αν και η Αλβα­νία παρέ­με­νε κλει­στή, εκθέ­σεις διε­θνών οργα­νι­σμών ανθρω­πί­νων δικαιω­μά­των, όπως η Amnesty International και αργό­τε­ρα η Human Rights Watch, άρχι­σαν να τεκ­μη­ριώ­νουν τις παρα­βιά­σεις. Η Διε­θνής Αμνη­στία ανέ­φε­ρε το 1977 συστη­μα­τι­κές παρα­βιά­σεις ανθρω­πί­νων δικαιω­μά­των, εξα­να­γκα­στι­κές μετα­κι­νή­σεις πλη­θυ­σμών και κατα­να­γκα­στι­κή εργα­σία [19].

6. Η δεκαετία του 1980: παρακμή του καθεστώτος και στασιμότητα

Η τελευ­ταία δεκα­ε­τία της περιό­δου μελέ­της έφε­ρε τα πρώ­τα σημά­δια “από­ψυ­ξης”, κυρί­ως λόγω των αλλα­γών στην ελλη­νι­κή πολι­τι­κή σκη­νή και του θανά­του του Χότζα.

6.1. Η πολιτική του ΠΑΣΟΚ και η ενεργοποίηση του ζητήματος

Με την άνο­δο του ΠΑΣΟΚ στην εξου­σία το 1981, η ελλη­νι­κή εξω­τε­ρι­κή πολι­τι­κή απέ­κτη­σε μια πιο ενερ­γη­τι­κή στά­ση ένα­ντι της Αλβα­νί­ας. Ο Ανδρέ­ας Παπαν­δρέ­ου, παρά την αρχι­κή του αντι-αμε­ρι­κα­νι­κή ρητο­ρι­κή που θα μπο­ρού­σε να τον φέρει πιο κοντά στην απο­μο­νω­μέ­νη Αλβα­νία, χρη­σι­μο­ποί­η­σε το ζήτη­μα της Βορεί­ου Ηπεί­ρου ως μοχλό πίε­σης [20].

Στα μέσα της δεκα­ε­τί­ας, σημειώ­θη­καν οι πρώ­τες σημα­ντι­κές επα­φές σε υψη­λό επί­πε­δο, με επι­σκέ­ψεις Υπουρ­γών Εξω­τε­ρι­κών. Η Ελλά­δα πίε­ζε για την άρση της εμπό­λε­μης κατά­στα­σης, αλλά έθε­τε ως προ­ϋ­πό­θε­ση τη βελ­τί­ω­ση της μετα­χεί­ρι­σης της μειονότητας.

6.2. Το τέλος του Ενβέρ Χότζα και η διαδοχή

Ο θάνα­τος του Ενβέρ Χότζα το 1985 και η δια­δο­χή του από τον Ραμίζ Αλία δημιούρ­γη­σαν προσ­δο­κί­ες για αλλα­γή. Ο Αλία, αν και αρχι­κά συνέ­χι­σε την πολι­τι­κή του προ­κα­τό­χου του, στα­δια­κά ανα­γκά­στη­κε να εισα­γά­γει μικρές μεταρ­ρυθ­μί­σεις, καθώς η οικο­νο­μι­κή κατά­στα­ση της χώρας ήταν τρα­γι­κή και η πίε­ση από τη διε­θνή κοι­νό­τη­τα αυξανόταν.

6.3. Η άρση της εμπόλεμης κατάστασης (1987)

Η κορυ­φαία στιγ­μή της δεκα­ε­τί­ας ήταν η άρση της τυπι­κής εμπό­λε­μης κατά­στα­σης μετα­ξύ Ελλά­δας και Αλβα­νί­ας το 1987 [21]. Αυτή η κίνη­ση, αν και καθυ­στε­ρη­μέ­νη, άνοι­ξε τον δρό­μο για την πλή­ρη εξο­μά­λυν­ση των σχέ­σε­ων και την αύξη­ση των επα­φών. Ωστό­σο, η κατά­στα­ση της μειο­νό­τη­τας παρέ­με­νε δύσκο­λη, με το καθε­στώς να δια­τη­ρεί τον έλεγ­χο και την κατα­στο­λή μέχρι τις παρα­μο­νές της πτώ­σης του κομμουνισμού.

7. Η μεταπολιτευτική περίοδος και η μαζική μετανάστευση (1990–2000)

Η πτώ­ση του κομ­μου­νι­στι­κού καθε­στώ­τος στην Αλβα­νία στις αρχές της δεκα­ε­τί­ας του 1990 άλλα­ξε ριζι­κά το τοπίο των ελλη­νο­αλ­βα­νι­κών σχέσεων.

7.1. Η πτώση του καθεστώτος και το άνοιγμα των συνόρων

Η κατάρ­ρευ­ση του καθε­στώ­τος του Ραμίζ Αλία και η μετά­βα­ση στη δημο­κρα­τία οδή­γη­σαν σε οικο­νο­μι­κή και κοι­νω­νι­κή ανα­τα­ρα­χή. Το άνοιγ­μα των συνό­ρων είχε ως απο­τέ­λε­σμα τη μαζι­κή έξο­δο χιλιά­δων Αλβα­νών και Βορειοη­πει­ρω­τών προς την Ελλά­δα, ανα­ζη­τώ­ντας εργα­σία και καλύ­τε­ρες συν­θή­κες δια­βί­ω­σης. Η Ελλά­δα έγι­νε ο κύριος προ­ο­ρι­σμός της αλβα­νι­κής μετα­νά­στευ­σης, δημιουρ­γώ­ντας μια νέα δυνα­μι­κή στις διμε­ρείς σχέσεις.

7.2. Οι ελληνοαλβανικές εντάσεις της δεκαετίας

Παρά την εξο­μά­λυν­ση, η δεκα­ε­τία του 1990 σημα­δεύ­τη­κε από σοβα­ρές εντά­σεις: * Υπό­θε­ση Ομό­νοιας (1994): Η σύλ­λη­ψη και κατα­δί­κη πέντε στε­λε­χών της οργά­νω­σης της Ελλη­νι­κής Εθνι­κής Μειο­νό­τη­τας «Ομό­νοια» με την κατη­γο­ρία της κατα­σκο­πεί­ας οδή­γη­σε σε σοβα­ρή κρί­ση. Η Ελλά­δα απέ­λα­σε δεκά­δες χιλιά­δες Αλβα­νούς μετα­νά­στες ως αντί­ποι­να, φέρ­νο­ντας τις σχέ­σεις στα όρια της ρήξης. * Κρί­ση του 1997: Η κατάρ­ρευ­ση των πυρα­μί­δων και η εμφύ­λια ανα­τα­ρα­χή στην Αλβα­νία οδή­γη­σε στην ελλη­νι­κή στρα­τιω­τι­κή επι­χεί­ρη­ση «Αλμπα» για την εκκέ­νω­ση ξένων υπη­κό­ων, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων των Βορειοηπειρωτών.

7.3. Η ελληνική μειονότητα στη μετά-Χότζα εποχή

Με την πτώ­ση του καθε­στώ­τος, οι Βορειοη­πει­ρώ­τες απέ­κτη­σαν τη δυνα­τό­τη­τα να οργα­νω­θούν πολι­τι­κά και πολι­τι­στι­κά. Ιδρύ­θη­κε η οργά­νω­ση «Ομό­νοια» για την προ­ά­σπι­ση των δικαιω­μά­των τους. Επα­να­λει­τούρ­γη­σαν ελλη­νι­κά σχο­λεία και εκκλη­σί­ες. Ωστό­σο, τα προ­βλή­μα­τα παρέ­μει­ναν: * Πολι­τι­κές Διώ­ξεις: Η υπό­θε­ση της Ομό­νοιας έδει­ξε ότι η πολι­τι­κή πίε­ση και οι διώ­ξεις δεν είχαν εκλεί­ψει πλή­ρως. * Μετα­νά­στευ­ση: Η μαζι­κή μετα­νά­στευ­ση στην Ελλά­δα απο­δυ­νά­μω­σε δημο­γρα­φι­κά τη μειονότητα.

8. Η σύγχρονη εποχή: Ευρωπαϊκή προοπτική και συνεχιζόμενα ζητήματα (2000–σήμερα)

Η είσο­δος στον 21ο αιώ­να βρή­κε τις ελλη­νο­αλ­βα­νι­κές σχέ­σεις σε φάση στα­θε­ρο­ποί­η­σης, με την Ελλά­δα να απο­τε­λεί πλέ­ον τον κύριο οικο­νο­μι­κό εταί­ρο και υπο­στη­ρι­κτή της Αλβα­νί­ας στην ευρω­παϊ­κή της πορεία.

8.1. Σταθεροποίηση και ευρωπαϊκή προοπτική

Η Ελλά­δα υπήρ­ξε στα­θε­ρά υπέρ­μα­χος της έντα­ξης της Αλβα­νί­ας στην Ευρω­παϊ­κή Ένω­ση, θεω­ρώ­ντας την ως παρά­γο­ντα στα­θε­ρό­τη­τας στα Βαλ­κά­νια. Η διμε­ρής συνερ­γα­σία ενι­σχύ­θη­κε σε πολ­λούς τομείς, ενώ επι­λύ­θη­καν ή τέθη­καν σε δια­δι­κα­σία επί­λυ­σης μακρο­χρό­νια ζητή­μα­τα, όπως η οριο­θέ­τη­ση της Απο­κλει­στι­κής Οικο­νο­μι­κής Ζώνης (ΑΟΖ).

8.2. Τα σύγχρονα μειονοτικά ζητήματα

Παρά τη βελ­τί­ω­ση, τα ζητή­μα­τα που αφο­ρούν την Ελλη­νι­κή Εθνι­κή Μειο­νό­τη­τα παρα­μέ­νουν η κύρια πηγή τριβής:

* Απο­γρα­φή και Ανα­γνώ­ρι­ση: Η Αλβα­νία συνε­χί­ζει να ανα­γνω­ρί­ζει τη μειο­νό­τη­τα μόνο στις «μειο­νο­τι­κές ζώνες». Οι προ­σπά­θειες για μια ελεύ­θε­ρη απο­γρα­φή που θα επέ­τρε­πε την κατα­γρα­φή όλων των Ελλή­νων σε όλη την επι­κρά­τεια συνα­ντούν εμπόδια.

* Περιου­σια­κά Δικαιώ­μα­τα: Το ζήτη­μα της επι­στρο­φής των περιου­σιών που δημεύ­θη­καν από το κομ­μου­νι­στι­κό καθε­στώς παρα­μέ­νει άλυ­το, επη­ρε­ά­ζο­ντας χιλιά­δες Βορειοηπειρώτες.

* Εκπαί­δευ­ση: Παρα­τη­ρού­νται δυσκο­λί­ες στη λει­τουρ­γία των ελλη­νι­κών σχο­λεί­ων και στην επέ­κτα­ση της ελλη­νό­γλωσ­σης εκπαί­δευ­σης εκτός των παρα­δο­σια­κών ζωνών.

* Πολι­τι­κές Εντά­σεις: Η πρό­σφα­τη υπό­θε­ση του εκλεγ­μέ­νου δημάρ­χου Χει­μάρ­ρας, Φρέ­ντι Μπε­λέ­ρη, ο οποί­ος συνε­λή­φθη και κατα­δι­κά­στη­κε πριν ανα­λά­βει τα καθή­κο­ντά του, ανέ­δει­ξε εκ νέου την ευαι­σθη­σία του μειο­νο­τι­κού ζητή­μα­τος και την πολι­τι­κή του διά­στα­ση στις διμε­ρείς σχέσεις.

9. Συμπεράσματα

Η ιστο­ρία των ελλη­νο­αλ­βα­νι­κών σχέ­σε­ων από το 1940 έως σήμε­ρα είναι μια ιστο­ρία ακραί­ων αντι­θέ­σε­ων. Από την εχθρό­τη­τα του Ψυχρού Πολέ­μου και τη συστη­μα­τι­κή κατα­στο­λή των Βορειοη­πει­ρω­τών υπό τον Ενβέρ Χότζα, οι σχέ­σεις πέρα­σαν στη φάση της μαζι­κής μετα­νά­στευ­σης και της στα­δια­κής εξομάλυνσης.

Η μετα­χεί­ρι­ση των Βορειοη­πει­ρω­τών υπήρ­ξε ο στα­θε­ρός άξο­νας γύρω από τον οποίο περι­στρά­φη­καν οι διμε­ρείς σχέ­σεις. Η περί­ο­δος 1944–1989 χαρα­κτη­ρί­στη­κε από την πλή­ρη άρνη­ση των δικαιω­μά­των τους, την πολι­τι­στι­κή γενο­κτο­νία μέσω της αλβα­νο­ποί­η­σης των ονο­μά­των, της απα­γό­ρευ­σης της θρη­σκεί­ας και του περιο­ρι­σμού της γλώσσας.

Σήμε­ρα, οι σχέ­σεις καθο­ρί­ζο­νται από την ελλη­νι­κή στή­ρι­ξη στην ευρω­παϊ­κή προ­ο­πτι­κή της Αλβα­νί­ας, με την προ­ϋ­πό­θε­ση του σεβα­σμού των δικαιω­μά­των της Ελλη­νι­κής Εθνι­κής Μειο­νό­τη­τας. Τα σύγ­χρο­να ζητή­μα­τα (περιου­σί­ες, απο­γρα­φή, πολι­τι­κές διώ­ξεις) απο­τε­λούν την κλη­ρο­νο­μιά του παρελ­θό­ντος και τον δεί­κτη για την ειλι­κρί­νεια της ευρω­παϊ­κής πορεί­ας της Αλβα­νί­ας. Η πλή­ρης εξο­μά­λυν­ση και η εδραί­ω­ση σχέ­σε­ων εμπι­στο­σύ­νης περ­νούν ανα­πό­φευ­κτα μέσα από την πλή­ρη και άνευ όρων ανα­γνώ­ρι­ση και προ­στα­σία των δικαιω­μά­των των Βορειοηπειρωτών.

Πηγές

[1] Vakalopoulos, K. A. (2003). Ιστο­ρία της Νεό­τε­ρης Ελλά­δας (1940–2001). Θεσ­σα­λο­νί­κη: Εκδό­σεις Αντ. Σταμούλη.

[2] Κολιό­που­λος, Ι. Σ. (2002). Νεό­τε­ρη Ευρω­παϊ­κή Ιστο­ρία, 1789–1945. Θεσ­σα­λο­νί­κη: Βάνιας.

[3] Mazower, M. (2000). Στην Ελλά­δα του Χίτλερ: Η εμπει­ρία της Κατο­χής, 1941–1944. Αθή­να: Αλεξάνδρεια.

[4] Kondis, B. (1994). The Greek Minority in Albania. Balkan Studies, 35(1), 125–142.

[5] Hoxha, E. (1979). Reflections on China. Tirana: The “8 Nëntori” Publishing House. [6] Close, D. (1995). The Origins of the Greek Civil War. London: Longman.

[7] King, R. (1999). The Albanian Question: Reshaping the Balkans. Westport, CT: Praeger.

[8] Roudometof, V. (2002). Collective Memory, National Identity, and Ethnic Conflict: Greece, Bulgaria, and the Macedonian Question. Westport, CT: Praeger.

[9] Human Rights Watch/Helsinki. (1994). Human Rights in Post-Communist Albania. New York: Human Rights Watch.

[10] Vickers, M., & Pettifer, J. (1919). Albania: From Anarchy to a Balkan Identity. New York: New York University Press.

[11] Μπο­νά­νος, Β. (1998). Η Αλβα­νία του Χότζα: Μαρ­τυ­ρί­ες από την κόλα­ση. Αθή­να: Εστία.

[12] Halliday, J. (1986). The Albanian Revolution. London: Verso.

[13] Hoxha, E. (1967). On the Further Revolutionization of the Party and State Power. Tirana: The “8 Nëntori” Publishing House.

[14] Council of Europe. (2002). Framework Convention for the Protection of National Minorities: Opinion on Albania. Strasbourg: Council of Europe.

[15] Μπο­νά­νος, Β. (1998). Η Αλβα­νία του Χότζα: Μαρ­τυ­ρί­ες από την κόλα­ση. Αθή­να: Εστία. (Δεύ­τε­ρη αναφορά)

[16] Pano, N. C. (1987). The People’s Republic of Albania. Baltimore: Johns Hopkins University Press.

[17] Biberaj, E. (1998). Albania in Transition: The Rocky Road to Democracy. Boulder, CO: Westview Press.

[18] Amnesty International. (1977). Political Imprisonment in Albania. London: Amnesty International Publications.

[19] Human Rights Watch/Helsinki. (1994). Human Rights in Post-Communist Albania. New York: Human Rights Watch. (Δεύ­τε­ρη αναφορά)

[20] Κολιό­που­λος, Ι. Σ. (2001). Η Ελλά­δα και τα Βαλ­κά­νια: Από τον Ψυχρό Πόλε­μο στην Ευρω­παϊ­κή Ένω­ση. Αθή­να: Εστία.

[21] Κοντής, Β. (1988). Η άρση της εμπό­λε­μης κατά­στα­σης με την Αλβα­νία. Ελλη­νι­κή Επι­θε­ώ­ρη­ση Πολι­τι­κής Επι­στή­μης, 11, 5–18.

[22] Kitromilides, P. M. (1998). The Greek Minority in Albania: A Cultural and Political History. The Journal of Modern Hellenism, 15, 1–28.

[23] Vickers, M. (2002). The Greek Minority in Albania — A Case Study of a Balkan People in Transition. London: Palgrave Macmillan.

[24] OSCE High Commissioner on National Minorities. (2008). Report on the Situation of the Greek National Minority in Albania. The Hague: OSCE.

[25] European Commission. (2023). Albania 2023 Report. Brussels: European Commission.

[26] Council of Europe. (2022). Third Opinion on Albania adopted on 14 June 2022. Strasbourg: Council of Europe.

[27] Human Rights Watch. (2024). World Report 2024: Albania. New York: Human Rights Watch.

[28] Ministry of Foreign Affairs of Greece. (2023). Bilateral Relations between Greece and Albania. Athens: MFA.

[29] Μπε­λέ­ρης, Φ. (2023). Δηλώ­σεις και Συνε­ντεύ­ξεις. (Διά­φο­ρες πηγές).

 

Βρεί­τε μας και στις σχε­τι­κές σελί­δες μας  σελί­δα μας στο Facebook:

Η Βόρειος Ηπει­ρος σήμερα

Η Αλβα­νία σήμερα

Άμυ­να και Διπλω­μα­τία σήμερα

Διε­θνείς και Ευρω­παϊ­κές σχέ­σεις σήμερα