Το Χριστόξυλο της Μελισσάνθης
Μπάμπης Στέρτσος
Χριστουγεννιάτικο διήγημα για ένα ξεχασμένο χωριό της Πίνδου
- Διαφήμιση -
Το χωριό που δεν χώραγε στον χάρτη
Αν άνοιγες χάρτη της δεκαετίας του ’50 και κατέβαινες με το δάχτυλο την ραχοκοκαλιά της Πίνδου, θα έβρισκες ονόματα που έλαμπαν: Κόνιτσα, Ζαγόρι, Μέτσοβο. Κι αν ανέβαινες λίγο πιο πάνω, προς τον Αώο, θα έβλεπες και τη Βωβούσα · σαν μια μικρή κουκκίδα, πεισματάρα.
Μα υπήρχε κι ένα χωριουδάκι, πιο μέσα από την κουκκίδα. Ένα «ξεχασμένο»—όχι γιατί δεν είχε ανθρώπους, μα γιατί είχε πολλά βουνά γύρω του. Το χωριό λεγόταν Μελισσάνθη. Άλλοι το ήξεραν ως «Στου δρυμού τη στροφή», άλλοι ως «Πέρα από τ’ αρκουδόρεμα». Οι ταχυδρόμοι δεν ανέβαιναν, οι χωροφύλακες μόνο άμα έπρεπε, κι οι έμποροι—άμα τους έπιανε μεγάλη ανάγκη.
Το χωριό ήταν χτισμένο σε πέτρα και υπομονή. Σπίτια χαμηλά, μαντριά σφιχτά, καλντερίμια που τα ’φτιαξαν χέρια τρεμάμενα από κρύο. Από κάτω, ο Αώος περνούσε με μούτρα σκοτεινά τον χειμώνα, κουβαλώντας κορμούς, καρυδόφυλλα και μυστικά.
Κι εκείνα τα Χριστούγεννα του 1954, το χωριό θα δοκίμαζε αν η πίστη του ήταν απλώς συνήθεια ή αλήθεια.
Ο Λάμπρος ο ξυλοκόπος και το βάρος του χιονιού
Ο Λάμπρος Στεργίου ξυπνούσε πριν λαλήσει ο κόκορας. Όχι από συνήθεια—από ανάγκη. Στον τόπο εκείνον, άμα περίμενες να σε καλοδεχτεί η μέρα, σε έτρωγε το βουνό.
Φόρεσε το γιλέκο του, πέρασε το ζωνάρι σφιχτά, έριξε στο σακούλι λίγη μπομπότα “καλαμποκόψωμο” κι ένα κομμάτι τυρί. Το τσεκούρι—το “μπαλτά” όπως το ’λεγαν οι παλιοί—ήταν ακουμπισμένο στην πόρτα, σαν σκυλί που περιμένει το αφεντικό. Ο μικρός του, ο Νικόλας, δώδεκα χρονών πια, σηκώθηκε στο στρώμα από άχερο.
«Πατέρα… πού πας; Άιντε, ντιπ σκοτάδι είν’ ακόμα.»
Ο Λάμπρος χαμογέλασε με τη μισή του ψυχή.
«Στο δάσος, μωρέ. Να φέρω ξύλα. Χριστούγεννα κοντεύουν. Θέλ’ χριστόξυλο το σπίτι. Να καίει, να μη μας ζώσ’ η κακομοιριά.»
Ο Νικόλας χασμουρήθηκε.
«Να ’ρθω κι εγώ, πατέρα. Δε φοβάμαι.»
«Ε, κάτσε στου σπιτιού. Έχεις τσι δουλειές σ’. Και η θειά σ’ η Σοφία θα ’ρθεί να ζυμώσ’ μ’ τη μάνα σ’—»
Σταμάτησε. Δεν υπήρχε μάνα. Μόνο το κενό. Ο Νικόλας κατέβασε το βλέμμα.
«Καλά…» ψιθύρισε. «Μα θα πεις τση κυρά-Δέσπω να μας πει πάλι για τσι καλικάντζαρους;»
Ο Λάμπρος έκανε πως θυμώνει.
«Εσύ μεγάλωσες, ωρέ. Καλικάντζαρους θες;»
«Ε, να… έτσι… για τ’ έθιμο.»
Κι ήταν αλήθεια: στο χωριό, τα έθιμα δεν ήταν παραμύθια. Ήταν σχοινιά να κρατιέσαι όταν ο χειμώνας σου τραβά τη γη από κάτω.
Η κυρά-Δέσπω, τα μυστικά και το ζύμωμα
Η κυρά-Δέσπω Τζιώτη ήταν πάνω από ογδόντα, μα περπατούσε σαν να ’χε μέσα της ένα μικρό κορίτσι που δεν έλεγε να γεράσει. Την έβρισκες πάντα εκεί που μύριζε ψωμί, θυμίαμα ή φρέσκο γάλα. Εκείνο το πρωί μάζεψε τις γυναίκες στο σπίτι της θειας Σοφίας—αδελφής του Λάμπρου—για το χριστόψωμο.
«Ακούστε με, μωρ’ κορίτσια,» είπε και χτύπησε ελαφρά το τραπέζι. «Του χριστόψωμου το ζύμωμα θέλ’ καρδιά καθαρή. Μη ζυμών’ς με χολή. Γιατί το ψωμί κρατάει.»
Η Σοφία έριξε προζύμι στη σκάφη.
«Κυρά-Δέσπω, αλήθεια είν’ πως την παραμονή θυμιατίζουμε και του μαντρί;»
«Ε, πώς! Και του μαντρί και τς’ στάνης. Τα ζωντανά καταλαβαίν’ μπαρμπουνά. Άμα δε τα θυμιατίσ’, θα σου ρίξ’ αρρώστια ο Δωδεκαήμερος.»
Η μικρή Μαριώ—ορφανή από τον εμφύλιο, που τη φιλοξενούσε το χωριό—ρώτησε διστακτικά:
«Κι οι καλικάντζαρ’;… έρχουν στ’ αλήθεια;»
Η γριά την κοίταξε.
«Έρχουν, μ’ρή. Άμα τους αφήκ’ς. Σαν τσι κακές σκέψεις. Άμα σ’ βρουν ξέγνοιαστο, τρυπών’. Γι’ αυτό θες χριστόξυλο, θες σκόρδο στ’ ανώφλι, θες σταυρό στο ψωμί. Όχι για μαγείες. Για να θυμάσαι ποιος είσαι.»
Κι ύστερα, χαμήλωσε τη φωνή:
«Και για να θυμάσαι και ποιον κρατάς κρυμμένο μέσα σου.»
Η Σοφία σήκωσε κεφάλι.
«Τι λες, κυρά-Δέσπω;»
«Τίποτα. Λόγια γριάς. Μα να… φέτος, μωρέ, κάτι μυρίζει στον αέρα. Σαν ν’ ανασαίνει παλιό κακό.»
Και πράγματι: ο Αώος από κάτω είχε αρχίσει να μουγκρίζει.
Ο ξένος με το κασκόλ και το χαρτί του κράτους
Το μεσημέρι, καθώς ο ήλιος έγερνε πίσω από τις κορφές, ένας άντρας ανέβηκε στο χωριό με μουλάρι. Φορούσε παλτό στρατιωτικό, κασκόλ τυλιγμένο δυο φορές στον λαιμό, και κρατούσε μια δερμάτινη τσάντα. Στάθηκε στην πλατεία—τρεις πέτρες κι ένα πλατάνι. Ο πρόεδρος, ο μπάρμπα-Θανάσης, βγήκε απ’ το καφενείο.
«Καλώς τον. Από πούθε, ωρέ;»
Ο ξένος έδειξε χαρτί.
«Από τη Νομαρχία. Με στείλανε για καταγραφή. Λένε πως εδώ… υπάρχει οικισμός που δεν φαίνεται σωστά στα χαρτιά.»
Το χωριό πάγωσε πιο πολύ κι από το χιόνι.
Ο μπάρμπα-Θανάσης πήρε το χαρτί, το διάβασε και γρύλισε:
«Καταγραφή… Καταγραφή για τσι φόρους ή για τσι στρατολόγους;»
Ο ξένος χαμογέλασε κοφτά.
«Για έργα, λένε. Δρόμο. Γέφυρα. Μα πρέπει πρώτα να δηλωθεί.»
Η λέξη «δρόμος» έπεσε σαν πέτρα. Κάποιοι αναστέναξαν. Κάποιοι σταύρωσαν τα χέρια. Ο Λάμπρος, που μόλις είχε γυρίσει απ’ το δάσος με ξύλα στην πλάτη, στάθηκε απέναντί του.
«Κι άμα δηλωθεί;» ρώτησε.
«Τότε θα ’ρθουν κι άλλοι. Μηχανικοί. Χωροφύλακες. Ίσως και εργάτες.»
Ο Λάμπρος κοίταξε τον ουρανό. Στον τόπο αυτόν, κάθε «ίσως» σήμαινε απώλεια.
Κι ο ξένος—ονομάτι Μάρκος Πετρίδης—έμελλε να φέρει μαζί του κάτι χειρότερο από χαρτιά: ένα παλιό μυστικό.
Το μυστικό του Γρηγόρη και το παιδί που δεν μιλούσε
Το βράδυ, στο καφενείο, ο Μάρκος ζήτησε κρασί.
«Δώσ’ μ’ λίγο τσίπουρο, άμα ’χς,» είπε στον καφετζή.
Ο καφετζής, ο Τάκης, τον κοίταξε καχύποπτα.
«Τσίπουρο ’χουμε. Μα δεν είν’ για ξένους άμα δεν τους ξέρ’ η καρδιά μας.»
Ο Μάρκος έβγαλε ένα μικρό σταυρό από την τσέπη.
«Δε σας ήρθα για κακό. Η μάνα μ’ ήτανε από δω κοντά. Από τα μέρια σας. Μόνο… θέλω να βρω ένα όνομα.»
Η σιωπή κόπηκε.
Ο γέρο-Γρηγόρης, ο παλιός αρχιξυλοκόπος, που καθόταν στη γωνιά, σήκωσε τα μάτια. Τα μάτια του ήταν σαν τον Αώο: βαθιά και σκοτεινά.
«Τι όνομα;» ρώτησε.
Ο Μάρκος δίστασε.
«Τον… Στέργιο. Στέργιο Στεργίου.»
Ο Λάμπρος πετάχτηκε.
«Στέργιος ήτανε ο πατέρας μ’. Πέθανε στον πόλεμο.»
Ο Μάρκος κοίταξε τον Λάμπρο σαν να τον αναγνώριζε.
«Τότε… είσαι ο Λάμπρος. Και… έχεις ένα παιδί.»
Ο Λάμπρος έσφιξε τις γροθιές.
«Ποιος είσαι συ, ωρέ; Και πού τα ξέρ’ς;»
Ο Μάρκος κατέβασε το κεφάλι.
«Είμαι… ο γιος της Ελένης.»
Η Ελένη.
Το όνομα χτύπησε σαν καμπάνα. Η Ελένη ήταν η γυναίκα που είχε χαθεί στην Κατοχή—η γυναίκα του Λάμπρου.
Ο Λάμπρος ένιωσε τη γη να γέρνει.
«Μη λες τέτοια…»
Ο Μάρκος άνοιξε την τσάντα και έβγαλε ένα μικρό, τσαλακωμένο μαντίλι με κεντημένα αρχικά: Ε.Σ.
«Αυτό… το ’χω από παιδί. Μου το ’δωσε μια γυναίκα σε μια σπηλιά, πάνω απ’ τη Βοβούσα, και μ’ είπε: ‘Άμα ζήσεις, θα πας στου Αώου το χωριό. Θα βρεις έναν Λάμπρο. Θα του πεις…’»
Σταμάτησε, σαν να φοβόταν τη συνέχεια.
Ο Λάμπρος ψιθύρισε:
«Τι;»
«…‘θα του πεις πως δεν πρόλαβα.’»
Την ώρα εκείνη, η πόρτα άνοιξε. Μπήκε μέσα ένα παιδί—άγνωστο, με μάγουλα κομμένα από το κρύο, και μάτια γυάλινα. Δεν μιλούσε. Στο χέρι κρατούσε ένα ξύλινο σταυρουδάκι.
Ο Νικόλας, που ακολούθησε τον πατέρα του στο καφενείο κρυφά, το είδε και είπε:
«Αυτό το σταυρουδάκι… το ’φτιαξα εγώ!»
Και τότε η πλοκή του χωριού έδεσε κόμπο.
Η νύχτα του Αρκουδορέματος
Το παιδί δεν έβγαλε φωνή. Μόνο κοίταζε, σαν να περίμενε να του πεις αν επιτρέπεται να υπάρχει. Η κυρά-Δέσπω έφτασε λαχανιασμένη.
«Ποιον έφερ’ το βουνό;»
Ο μπάρμπα-Θανάσης έκανε τον σταυρό.
«Κάποιος το ’χασε. Ή το ’στειλε ο Θεός.»
Ο Μάρκος πλησίασε το παιδί.
«Πώς σε λένε;»
Καμία απάντηση. Ο Λάμπρος ένιωσε κάτι να τον σπρώχνει από μέσα.
«Νικόλα, φέρε λίγο ψωμί. Και νερό.»
Ο Νικόλας έτρεξε. Η Σοφία άνοιξε το μαντίλι της και έβγαλε ένα κομμάτι χριστόψωμο που είχε κρατήσει για το καλό. Το παιδί το έφαγε αργά. Και τότε, απ’ έξω, ακούστηκε βοή. Το ποτάμι φούσκωνε ξανά. Ο Αώος δεν έλεγε να ησυχάσει. Ο γέρο-Γρηγόρης σηκώθηκε.
«Θα μας πάρ’ το χαμηλό μαντρί, ωρέ. Το ’χω ξαναδεί. Άμα σπάσ’ η παλιογέφυρα… θα κόψ’ το χωριό στα δυο.»
Οι άντρες πετάχτηκαν έξω με φανάρια. Ο Λάμπρος πήρε το σχοινί. Ο Μάρκος, χωρίς να το πολυσκεφτεί, ακολούθησε. Η νύχτα μύριζε λάσπη και φόβο. Στο Αρκουδόρεμα—μια χαράδρα όπου το νερό κατέβαινε σαν λύκος ·είδαν τον κορμό που είχε σφηνώσει στη μικρή γέφυρα. Το νερό χτυπούσε μανιασμένο.
«Άμα φύγ’ αυτός ο κορμός, θα σπάσ’ η γέφυρα!» φώναξε ο Λάμπρος.
Ο Μάρκος έδεσε το σχοινί γύρω από τον κορμό.
«Τράβα!»
Τράβηξαν όλοι μαζί. Το σχοινί τσίριξε. Τα χέρια μάτωσαν. Και τότε, μια φωνή—μια παιδική φωνή—ακούστηκε από πίσω:
«Μηηη! Θ’ ανοίξει!»
Ήταν το άγνωστο παιδί. Ο Λάμπρος γύρισε.
«Μιλάς;»
Το παιδί έτρεμε.
«Αν τράβ’ξ’τε από δω, θ’ ανοίξ’ η πέτρα… Η γέφυρα έχει κούφια. Εγώ… πέρασα πριν λίγο. Άκουσα.»
Ο γέρο-Γρηγόρης έσκυψε, άκουσε το νερό. Κατάλαβε.
«Το παιδί λέει σωστά. Θέλει αλλιώς. Θέλει μοχλό. Θέλει ξύλα στα πλάγια.»
Ο Λάμπρος κοίταξε τον Μάρκο.
«Ωρέ… το παιδί μάς έσωσε.»
Ο Μάρκος, με το πρόσωπο γεμάτο βροχή και χιόνι, ψιθύρισε:
«Σαν να ’ταν σταλμένο.»
Κι εκείνη τη στιγμή, ο Νικόλας—που είχε ακολουθήσει—γλίστρησε στο χιόνι. Ένα κύμα νερού τον άρπαξε στο πλάι.
«ΝΙΚΟΛΑ!» ούρλιαξε ο Λάμπρος.
Χωρίς να σκεφτεί, βούτηξε. Το νερό πάγωσε τα κόκαλα. Έπιασε τον γιο του από το μανίκι—μα το ρεύμα τους έσπρωχνε. Ο Μάρκος πέταξε το σώμα του μπροστά, έπιασε το σχοινί και τέντωσε.
«Κρατήσου, Λάμπρο! Μη σ’ πάρ’!»
Μα ο Λάμπρος ένιωθε πως το βουνό ζητούσε το αντίτιμό του. Και τότε, το άγνωστο παιδί έπεσε στα γόνατα, άρπαξε μια πέτρα και την έσπρωξε κάτω απ’ το σχοινί, σαν σφήνα. Το σχοινί σταθεροποιήθηκε. Οι άντρες τράβηξαν. Ο Λάμπρος βγήκε με τον Νικόλα στα χέρια, σαν να ’βγαλε από το ποτάμι την ίδια του την καρδιά. Ο Νικόλας έβηξε.
«Πατέρα…»
Ο Λάμπρος τον έσφιξε.
«Μη μ’ το ξανακάν’ς αυτό, ωρέ… Μη μ’ πεθαίν’ς ζωντανό.»
Ο Μάρκος στάθηκε δίπλα τους. Για πρώτη φορά, ο Λάμπρος τον κοίταξε όχι σαν εχθρό—μα σαν άνθρωπο.
Η ιστορία της Ελένης, ειπωμένη με φωτιά
Εκείνο το βράδυ, στο σπίτι του Λάμπρου, άναψαν το χριστόξυλο—ένα μεγάλο κούτσουρο από οξιά, που έπρεπε να καίει όλο το Δωδεκαήμερο. Η κυρά-Δέσπω θυμίασε. Πέρασε το λιβάνι από τα δωμάτια, από το κατώι, από το μαντρί. Έβαλε σκόρδο στο ανώφλι.
«Να, έτσι. Να μη μας πατήσ’ τ’ άσκημο.»
Ο Μάρκος κάθισε κοντά στη φωτιά. Ο Νικόλας δίπλα του, τυλιγμένος με κουβέρτα. Το άγνωστο παιδί· που είπαν να το φωνάζουν προσωρινά «Μήτσο»—κάθισε λίγο πιο πέρα, σιωπηλό πάλι. Ο Λάμπρος δεν άντεξε.
«Πες μ’. Τι ξέρ’ς για την Ελένη; Πού την είδες;»
Ο Μάρκος πήρε ανάσα.
«Δε την είδα σαν άντρας. Την έζησα σαν παιδί. Ήμουνα… τεσσάρων. Μας κυνηγούσαν τότε—Κατοχή, μπλόκα, πείνα. Μια γυναίκα μ’ πήρε από μια αυλή. Μ’ έκρυψε σε μια σπηλιά. Μου ’δινε γάλα, μου ’λεγε παραμύθια. Μια νύχτα, ήρθε άλλος ένας τραυματισμένος. Η γυναίκα τον έλεγε ‘Λάμπρο’. Δεν ήξερα. Μα θυμάμαι τη φωνή της: ‘Φύγε. Θα σε σκοτώσουν.’
Μετά… έγινε φασαρία. Πυροβολισμοί. Κι η γυναίκα μ’ έσπρωξε έξω απ’ τη σπηλιά. Μ’ είπε: ‘Τρέχα. Μη γυρίσεις.’
Και… δεν γύρισα. Με μάζεψαν αντάρτες, μετά με πήγαν σε ορφανοτροφείο στα Γιάννενα. Το μαντίλι αυτό το κράτησα. Κι όταν μεγάλωσα… έψαξα. Μέχρι που βρήκα υπηρεσιακό φάκελο: μια Ελένη Στεργίου, εξαφανισμένη. Μια φωτογραφία που έμοιαζε με τη μάνα μ’ απ’ τις διηγήσεις. Και… ένα σημείωμα: ‘Πιθανή καταγωγή από χωριό κοντά στη Βοβούσα.’»
Η Σοφία σταυροκοπήθηκε.
«Παναΐα μ’…»
Ο Λάμπρος είχε δάκρυα, μα δεν έτρεχαν. Έμεναν μέσα, σαν πάγος.
«Δηλαδή… ήτανε ζωντανή; Μέχρι τότε;»
Ο Μάρκος κούνησε το κεφάλι.
«Ήτανε. Και μ’ έσωσε. Μα δεν ξέρω το τέλος.»
Η κυρά-Δέσπω μίλησε χαμηλά:
«Το τέλος το ξέρ’ το βουνό. Μα καμιά φορά… το βουνό αφήνει σημάδια.»
Κοίταξε το άγνωστο παιδί.
«Εσύ από πούθε ’ρθες, μωρ’ Μήτσο;»
Το παιδί κατέβασε το βλέμμα.
«Από… το δάσος. Από κάτω. Από μια καλύβα. Μ’ είχε ένας…»
Σταμάτησε.
- Διαφήμιση -
«Ποιος;» ρώτησε ο Λάμπρος.
Το παιδί έσφιξε το ξύλινο σταυρουδάκι.
«Ένας άντρας. Με μαύρα γένια. Μ’ έλεγε να μη μιλάω. Μ’ είπε… άμα δω χωριό, να ζητήσω ‘το σπίτι του Λάμπρου’.»
Ο Λάμπρος ανατρίχιασε.
«Ποιος το ξέρ’ αυτό;»
Η κυρά-Δέσπω ψιθύρισε σαν να προσευχόταν:
«Ο Γρηγόρης…»
Ο γέρο-Γρηγόρης και η αμαρτία
Το άλλο πρωί, ο Λάμπρος πήγε να βρει τον γέρο-Γρηγόρη. Ο γέρος καθόταν στο κατώι του, ακονίζοντας ένα παλιό πριόνι.
«Μπάρμπα-Γρηγόρη, θέλω να μιλήσουμε.»
Ο γέρος δεν σήκωσε μάτια.
«Ξέρω.»
«Ξέρ’ς για το παιδί.»
«Ξέρω.»
Ο Λάμπρος χτύπησε το χέρι στο δοκάρι.
«Τι ξέρ’ς; Ποιος το ’χε;»
Ο γέρος αναστέναξε.
«Τον είχε ο Κώστας ο Καλιακούδας.»
Ο Κώστας ήταν ξυλοκόπος που ζούσε μόνος σε καλύβα μέσα στο δάσος. Τον έλεγαν «Καλάκουδα» γιατί είχε βλέμμα μαύρο, κι έφερνε πάντα φήμες.
Ο Λάμπρος έσφιξε τα δόντια.
«Και γιατί;»
Ο γέρο-Γρηγόρης επιτέλους σήκωσε μάτια. Ήταν μάτια γεμάτα ενοχή.
«Γιατί… το παιδί αυτό… δεν είν’ ξένο.»
Ο Λάμπρος πάγωσε.
«Τι λες;»
«Είν’… αίμα από δω. Κι είν’ δεμένο με την Ελένη σου.»
Ο Λάμπρος ένιωσε τη φωτιά στο στήθος.
«Πες μ’!»
Ο γέρος μίλησε με δυσκολία.
«Τη νύχτα που χάθηκε η Ελένη… δεν την πήραν μόνο οι Γερμανοί. Ήτανε κι άνθρωποι δικοί μας. Φόβος. Μίσος. Εμφύλιος που ’ρχότανε.
Η Ελένη έκρυβε παιδί—όχι μόνο τον Μάρκο. Έκρυβε κι άλλο. Ένα μωρό που βρήκε στο δρόμο. Το πήρε, το ’σωσε.
Ο Κώστας τότε… την ακολούθησε. Την πρόδωσε. Και πήρε το μωρό για να το ’χει… σαν ασπίδα. Για να μην τον πιάσουν.
Εγώ… το ’ξερα. Και σώπαινα.»
Ο Λάμπρος έτρεμε.
«Δηλαδή… αυτό το παιδί… είναι εκείνο το μωρό;»
«Δε ξέρω αν είν’ εκείνο. Μα είν’ παιδί που μεγάλωσε στην κρυψώνα. Κι ο Κώστας το κρατούσε σαν φυλαχτό και σαν κατάρα.»
Ο Λάμπρος σηκώθηκε.
«Θα πάω να τον βρω.»
Ο γέρος άρπαξε το μανίκι του.
«Μη πας μόνος, ωρέ! Θα χυθεί αίμα.»
Ο Λάμπρος τον κοίταξε.
«Αίμα χύθηκε ήδη. Χρόνια. Και πνίγηκε μέσα στον Αώο.»
Παραμονή Χριστουγέννων: κάλαντα, τσίπουρο και φόβος
Η παραμονή ήρθε με καθαρό ουρανό και κοφτερό κρύο. Το χωριό ντύθηκε όπως μπορούσε: με μυρωδιές, με ψωμιά, με τραγούδια.
Τα παιδιά βγήκαν για κάλαντα. Δεν είχαν τρίγωνα κανονικά—είχαν κονσερβοκούτια, σύρματα και επιμονή.
«Καλήν εσπέραν άρχοντες…»
Ο Νικόλας τραγουδούσε δυνατά. Ο Μάρκος τους ακολουθούσε λίγο πιο πίσω, σαν να ήθελε να θυμηθεί πώς είναι να ανήκεις.
Η Σοφία μοίραζε καρύδια, ξερά σύκα, λίγη ζάχαρη · σπάνιο πράγμα. Στο καφενείο έβραζε τσίπουρο. Οι άντρες έλεγαν ιστορίες για λύκους, για χιόνια που σκέπαζαν τις στέγες, για χρόνια που δεν είχαν ψωμί. Και μέσα σε όλα, υπήρχε ο φόβος: ο Κώστας.
Το άγνωστο παιδί—ο «Μήτσος»—δεν ήθελε να βγει έξω.
«Θα μ’ βρει…» ψιθύρισε.
Ο Λάμπρος έσκυψε.
«Εδώ δε σ’ παίρν’ κανείς. Εδώ είσαι στου χωριού μας. Και στου Χριστού τις μέρες, δεν αφήνουμε παιδί στο σκοτάδι.»
Η κυρά-Δέσπω έδωσε στο παιδί ένα μικρό φυλαχτό.
«Κράτα. Δε κάνει θαύματα. Μα κάνει κουράγιο.»
Κι όταν έπεσε η νύχτα, άκουσαν από μακριά σκυλιά να γαβγίζουν.
Ο μπάρμπα-Θανάσης βγήκε στην πόρτα.
«Κάποιος έρχεται από του δάσους…»
Ο Λάμπρος έπιασε τον μπαλτά.
Ο Μάρκος έσφιξε τη δερμάτινη τσάντα του, σαν να ’ταν όπλο.
Και το χωριό κράτησε την ανάσα του.
Η καλύβα, η εξομολόγηση και το δώρο που δεν εξαγοράζεται
Ο Κώστας εμφανίστηκε στην άκρη του χωριού, μισοθαμμένος στο χιόνι. Τα μαύρα γένια του είχαν άσπρες κηλίδες. Τα μάτια του έτρεχαν.
«Δώστε μ’ το παιδί!» φώναξε. «Μου ανήκ’!»
Ο Λάμπρος στάθηκε μπροστά.
«Σε ποιον ανήκ’ παιδί, ωρέ; Σε κανέναν. Στον Θεό ανήκ’ και στη ζωή.»
Ο Κώστας έκανε να προχωρήσει, μα οι άντρες τον κύκλωσαν.
Η κυρά-Δέσπω βγήκε μπροστά, με το μαντήλι δεμένο σφιχτά.
«Κώστα, άκουσέ μ’. Τα Χριστούγεννα δεν κάν’ς κακό. Γιατί θα σ’ γυρίσ’ πίσω διπλό.»
Ο Κώστας γέλασε πικρά.
«Εμένα το κακό μ’ γύρισε χίλιες φορές. Και μ’ έφαγε. Δώστε μ’ το παιδί να φύγω.»
Ο Μάρκος, ήρεμος, έκανε ένα βήμα.
«Εσύ ήσουν. Εσύ ήσουν που την πρόδωσες, την Ελένη. Εσύ την έστειλες στον θάνατο.»
Ο Κώστας κοίταξε τον Μάρκο.
«Ποιος είσαι συ;»
«Είμαι ένα παιδί που έζησε επειδή εκείνη δε φοβήθηκε. Κι εσύ… φοβήθηκες πιο πολύ απ’ όλους.»
Ο Κώστας λύγισε. Κι αυτό ήταν χειρότερο από τη βία.
«Εγώ…» ψέλλισε. «Εγώ ήμουνα πεινασμένος. Μ’ είπανε πως άμα μιλήσω, θα μ’ αφήσουν. Μ’ είπανε πως θα σωθώ.
Την είδα να μπαίνει στη σπηλιά. Είδα και το μωρό… κι ένα παιδί πιο μεγάλο. Κι τον Λάμπρο…
Κι έπειτα… ήρθαν. Και… και…
Την ακούσα να λέει: ‘Μη! Έχει παιδιά!’
Κι ύστερα… σιωπή.
Το μωρό έμεινε. Το πήρα. Όχι να το σώσω—να σωθώ εγώ.
Κι από τότε, μ’ τρώει. Μ’ τρώει σαν λύκος. Δεν κοιμάμαι.
Το παιδί μεγάλωσε κι έγινε… φόβος. Κι εγώ… έγινα σκιά.»
Το άγνωστο παιδί βγήκε από πίσω απ’ τη Σοφία.
«Εσύ μ’ έλεγες να μη μιλάω…» είπε.
Ο Κώστας έπεσε στα γόνατα.
«Συγχώρα μ’, μωρέ…»
Η λέξη «συγχώρα» κρεμάστηκε στον αέρα. Κανείς δεν ήξερε αν υπάρχει συγχώρεση για τέτοια.
Ο Λάμπρος πλησίασε. Το χέρι του έτρεμε πάνω στον μπαλτά.
Μα αντί να χτυπήσει, άφησε τον μπαλτά να πέσει στο χιόνι.
«Δε θα γίνω σαν κι εσένα,» είπε χαμηλά. «Δε θα πληρώσ’ το παιδί για τα δικά σ’.
Θα πληρώσ’ς εσύ… με την αλήθεια.»
Ο μπάρμπα-Θανάσης έγνεψε.
«Θα πας κάτω, στην Κόνιτσα, να παραδοθείς. Κι εμείς… θα πούμε τ’ αληθινό. Όσο κι αν πονάει.»
Ο Κώστας έκλαιγε.
Κι εκεί, στην παραμονή των Χριστουγέννων, το χωριό διάλεξε κάτι σπάνιο: όχι εκδίκηση—αλήθεια.
Η λειτουργία: όταν το χωριό έγινε μια φωνή
Τα χαράματα των Χριστουγέννων, το χιόνι έλαμπε σαν αλεύρι πάνω στην πέτρα. Η καμπάνα του Αγίου Αθανασίου χτύπησε—βαριά, σαν να ’θελε να ξυπνήσει όχι μόνο ανθρώπους, μα και τις μνήμες τους. Όλοι ανέβηκαν στην εκκλησία. Με μάλλινες κάπες, με τσαρούχια, με μαντήλες δεμένες σφιχτά. Ο παπάς διάβαζε, κι ο αχνός από τις ανάσες ανέβαινε σαν θυμίαμα. Όταν έφτασαν στο «Χριστός γεννάται», κάποιος πίσω έκλαψε. Έπειτα κι άλλος. Ο Λάμπρος στάθηκε δίπλα στον Νικόλα. Δίπλα τους ο Μάρκος. Και λίγο πιο πέρα ο «Μήτσος», που τώρα κρατούσε κερί. Ο παπάς τους κοίταξε όλους.
«Σήμερα δε γεννιέται μόνο ο Χριστός,» είπε. «Σήμερα γεννιέται κι η καρδιά που ’χασε τον δρόμο της.»
Στο τέλος, μοίρασαν αντίδωρο. Μοίρασαν λίγο τυρί, λίγες ελιές, λίγο κρασί.
Και η κυρά-Δέσπω, σαν να ’ταν τελετουργία, έδωσε στον «Μήτσο» ένα κομμάτι χριστόψωμο με σταυρό.
«Από δω και μπρος, μωρέ, δε θα σ’ λένε ‘Μήτσο’. Θα σ’ λένε όπως θες εσύ. Γιατί άνθρωπος είσαι. Όχι πράμα.»
Το παιδί κατάπιε δύσκολα.
«Θέλω… να μ’ λένε… Λευτέρη.»
Και το χωριό χαμογέλασε σαν να άνοιξε παράθυρο.
Το τραπέζι και η συμφιλίωση
Μετά τη λειτουργία, έστρωσαν τραπέζι στο σπίτι του μπάρμπα-Θανάση. Ήταν φτωχό τραπέζι, μα γεμάτο.
Τραχανάς. Πατάτες ψητές στη στάχτη. Λίγο κρέας από κατσίκι · σπάνιο, μα το κράτησαν για τη μέρα.
Οι γυναίκες έφεραν πίτες: χορτόπιτα, μπατζίνα φτωχική, λίγο καλαμποκόψωμο.
Κι εκεί, ο Μάρκος άφησε στην άκρη την τσάντα του.
«Ήρθα για καταγραφή…» είπε. «Μα τελικά ήρθα για να ’ρθω σπίτι.»
Ο Λάμπρος τον κοίταξε.
«Άμα είσαι γιος της Ελένης… τότε είσαι δικός μας. Μα η Ελένη…»
Η φωνή του έσπασε.
Ο Μάρκος έβγαλε από την τσέπη ένα μικρό χαρτί.
«Μου το ’δωσαν σε φάκελο. Γραμμένο με μολύβι. Λέει πως βρέθηκε κοντά σε μια σπηλιά, χρόνια μετά. Το ’χουν οι αρχές σαν ‘απόδειξη’. Εγώ… το ’χω σαν προσευχή.»
Το χαρτί είχε λίγες λέξεις. Η κυρά-Δέσπω τις διάβασε δυνατά, γιατί τα μάτια του Λάμπρου δεν άντεχαν.
«Λάμπρο, αν δε γυρίσω, κράτα τον Νικόλα να μεγαλώσει άνθρωπος. Μη μισήσεις. Μη γίνεις πέτρα. Σ’ αγαπώ. – Ελένη»
Το σπίτι βούιξε από σιωπή.
Ο Λάμπρος έσκυψε, έπιασε το χέρι του Νικόλα.
«Άκουσες;» είπε. «Η μάνα σ’… δε θέλει μίσος.»
Ο Νικόλας έγνεψε, με μάτια βρεγμένα. Ο Λευτέρης, το παιδί, κοιτούσε το χαρτί σαν να ’ταν χάρτης.
«Κι εγώ… τι είμαι;» ρώτησε.
Η Σοφία τον αγκάλιασε.
«Είσαι παιδί του χωριού. Κι άμα θες… θα σε βαφτίσουμε στο ποτάμι, σαν έρθ’ η άνοιξη. Να σε πάρ’ ο Αώος για καλό, όχι για κακό.»
Ο Λάμπρος κοίταξε τον Μάρκο.
«Και συ; Θα φύγεις;»
Ο Μάρκος χαμογέλασε.
«Δε ξέρω. Μα… αν φτιάξουν δρόμο, θα ’ρθεί κόσμος. Αν έρθ’ κόσμος, θα χρειαστεί κάποιος να τους πει την αλήθεια του τόπου. Κι εγώ… τη χρωστάω.»
Το φως που μένει στο χιόνι
Το βράδυ, ο Λάμπρος βγήκε έξω. Το χιόνι έπεφτε πάλι, ήσυχα τώρα—όχι σαν απειλή, μα σαν σκέπασμα.
Ο Αώος ακουγόταν κάτω, μα δεν μούγκριζε. Κυλούσε.
Ο Νικόλας στάθηκε δίπλα του.
«Πατέρα… του χρόνου θα είμαστε πάλι εδώ;»
Ο Λάμπρος έβαλε το χέρι στον ώμο του.
«Όσο έχουμε φωτιά στο τζάκι και ανθρώπους στο τραπέζι, θα ’μαστε.»
Ο Λευτέρης βγήκε κι αυτός, κρατώντας το φυλαχτό.
«Εγώ… μπορώ να μείνω;» ρώτησε.
Ο Λάμπρος δεν απάντησε με λόγια. Του έβαλε ένα μάλλινο σκουφί στο κεφάλι.
«Θα μείν’ς, ωρέ. Και θα μάθ’ς να κόβ’ς ξύλα χωρίς να κόβ’ς την ψυχή σου.»
Ο Μάρκος κοιτούσε από την πόρτα. Για πρώτη φορά στη ζωή του, δεν ένιωθε ξένος.
Και η κυρά-Δέσπω, πίσω απ’ όλους, ψιθύρισε:
«Έτσι είναι. Τα Χριστούγεννα δεν είναι το δώρο. Είναι που βρίσκ’ς πάλι το νήμα. Κι άμα το βρεις… δεν το κόβει ούτε χιόνι ούτε ποτάμι.»
Το χριστόξυλο έτριξε στη φωτιά. Ένα σπίθισμα πέταξε ψηλά.
Κι εκεί, σε ένα χωριό που δεν χώραγε στον χάρτη, τη Μελισσάνθη, γεννήθηκε κάτι πιο μεγάλο από δρόμους και χαρτιά: η απόφαση να μείνουν άνθρωποι.
Βρείτε μας και στη σελίδα μας στο Facebook: Η Λογοτεχνία σήμερα
