Από τη λήθη στη μνήμη: Η γενοκτονία των Ποντίων και η καθιέρωση της 19ης Μαΐου ως ημέρας μνήμης

γρά­φει ο  Χαρά­λα­μπος Στέρτσος

Η 19η Μαΐ­ου απο­τε­λεί μια ημέ­ρα βαθιάς περι­συλ­λο­γής και μνή­μης για τον Ελληνισμό,
καθώς έχει καθιε­ρω­θεί ως η Ημέ­ρα Μνή­μης της Γενο­κτο­νί­ας των Ελλή­νων του Πόντου.
Πρό­κει­ται για μια ημε­ρο­μη­νία-ορό­ση­μο που συμ­βο­λί­ζει την έναρ­ξη της πιο σκλη­ρής φάσης μιας από τις πιο τρα­γι­κές σελί­δες της σύγ­χρο­νης ελλη­νι­κής ιστο­ρί­ας. Στις 19 Μαΐ­ου 1919, ο Μου­στα­φά Κεμάλ απο­βι­βά­στη­κε στη Σαμ­ψού­ντα του Πόντου, δρο­μο­λο­γώ­ντας τη τρί­τη και πιο άγρια φάση εξό­ντω­σης του Ποντια­κού Ελλη­νι­σμού, η οποία απο­τέ­λε­σε μέρος ενός ευρύ­τε­ρου σχε­δί­ου εθνο­κά­θαρ­σης των χρι­στια­νι­κών πλη­θυ­σμών της Μικράς Ασίας.
Η Γενο­κτο­νία των Ποντί­ων δεν απο­τε­λεί απλώς ένα ιστο­ρι­κό γεγο­νός προς ανάμνηση,
αλλά μια ανοι­χτή πλη­γή που δια­μόρ­φω­σε καθο­ρι­στι­κά την πορεία του ελλη­νι­σμού κατά
τον 20ό αιώ­να. Η συστη­μα­τι­κή εξό­ντω­ση περί­που 200.000 έως 350.000 Ελλή­νων του
Πόντου κατά την περί­ο­δο 1914–1923 συνι­στά ένα από τα πρώ­τα παραδείγματα
γενο­κτο­νί­ας του 20ού αιώ­να, μαζί με τη Γενο­κτο­νία των Αρμε­νί­ων και των Ασσυρίων.
Παρά τη βαρύ­τη­τα του γεγο­νό­τος, η διε­θνής ανα­γνώ­ρι­ση της Γενο­κτο­νί­ας των Ποντίων
παρα­μέ­νει περιο­ρι­σμέ­νη, γεγο­νός που καθι­στά ακό­μη πιο επι­τα­κτι­κή την ανάγκη
δια­τή­ρη­σης της ιστο­ρι­κής μνήμης.
Το παρόν άρθρο επι­χει­ρεί να προ­σεγ­γί­σει το ζήτη­μα της Γενο­κτο­νί­ας των Ποντί­ων και
της καθιέ­ρω­σης της 19ης Μαΐ­ου ως Ημέ­ρας Μνή­μης, εξε­τά­ζο­ντας το ιστο­ρι­κό πλαίσιο,
τα γεγο­νό­τα που οδή­γη­σαν στη γενο­κτο­νία, τη δια­δι­κα­σία θεσμο­θέ­τη­σης της Ημέρας
Μνή­μης, καθώς και τη σημα­σία της δια­τή­ρη­σης της ιστο­ρι­κής μνή­μης στο σύγχρονο
κόσμο. Μέσα από την ανά­λυ­ση αυτή, στό­χος είναι η ανά­δει­ξη της σημα­σί­ας της
ιστο­ρι­κής μνή­μης όχι μόνο ως μέσου από­δο­σης δικαιο­σύ­νης στα θύμα­τα, αλλά και ως
εργα­λεί­ου πρό­λη­ψης παρό­μοιων τρα­γω­διών στο μέλλον.

Ιστο­ρι­κό πλαίσιο
Ο Ποντια­κός Ελλη­νι­σμός, με ιστο­ρία τριών χιλιε­τιών στην περιο­χή του Πόντου, στα
νότια παρά­λια της Μαύ­ρης Θάλασ­σας, απο­τέ­λε­σε έναν από τους πιο ακμάζοντες
κλά­δους του ελλη­νι­σμού της Μικράς Ασί­ας. Από τα μέσα του 19ου αιώ­να, και ιδιαίτερα
μετά την έκδο­ση του μεταρ­ρυθ­μι­στι­κού χάρ­τη (Hatt‑i Humayun) από τις Οθωμανικές
αρχές το 1856, οι Έλλη­νες του Πόντου είχαν επι­τύ­χει σημα­ντι­κή εμπο­ρι­κή ανάπτυξη,
οικο­νο­μι­κή ευη­με­ρία και πνευ­μα­τι­κή άνθη­ση. Η περί­ο­δος αυτή χαρα­κτη­ρί­στη­κε από
πλη­θυ­σμια­κή αύξη­ση και ίδρυ­ση πολυά­ριθ­μων εκπαι­δευ­τι­κών ιδρυ­μά­των, ιερών ναών
και πολι­τι­στι­κών συλλόγων.
Ωστό­σο, η αρχή του 20ού αιώ­να σημα­το­δό­τη­σε μια περί­ο­δο έντο­νης κρί­σης για την
Οθω­μα­νι­κή Αυτο­κρα­το­ρία. Η άνο­δος του τουρ­κι­κού εθνι­κι­σμού, με την επι­κρά­τη­ση του
κινή­μα­τος των Νεό­τουρ­κων το 1908, οδή­γη­σε στα­δια­κά στην υιο­θέ­τη­ση μιας πολιτικής
εθνι­κής ομο­γε­νο­ποί­η­σης, με στό­χο τη δημιουρ­γία ενός αμι­γώς τουρ­κι­κού κρά­τους. Η
πολι­τι­κή αυτή είχε ως απο­τέ­λε­σμα τη συστη­μα­τι­κή δίω­ξη των μη μουσουλμανικών
πλη­θυ­σμών της αυτο­κρα­το­ρί­ας, με τους Έλλη­νες, τους Αρμέ­νιους και τους Ασσύ­ριους να
απο­τε­λούν τους κύριους στόχους.
Η έναρ­ξη του Α’ Παγκο­σμί­ου Πολέ­μου το 1914 και η είσο­δος της Οθωμανικής
Αυτο­κρα­το­ρί­ας στον πόλε­μο στο πλευ­ρό των Κεντρι­κών Δυνά­με­ων απο­τέ­λε­σε την
αφορ­μή για την εντα­τι­κο­ποί­η­ση των διώ­ξε­ων. Υπό το πρό­σχη­μα της στρατιωτικής
ασφά­λειας, οι οθω­μα­νι­κές αρχές προ­χώ­ρη­σαν σε μαζι­κές εκτο­πί­σεις ελληνικών
πλη­θυ­σμών από τις παρά­κτιες περιο­χές προς το εσω­τε­ρι­κό της Μικράς Ασί­ας, με
απο­τέ­λε­σμα χιλιά­δες θανά­τους από κακου­χί­ες, πεί­να και ασθένειες.

Οι Τρεις Φάσεις της Γενοκτονίας

Η δια­δι­κα­σία εξό­ντω­σης των ελλη­νι­κών πλη­θυ­σμών του Πόντου δια­κρί­νε­ται ιστο­ρι­κά σε
τρεις συνε­χό­με­νες φάσεις:

Πρώ­τη φάση (1914–1916): Εκτεί­νε­ται από την έναρ­ξη του Α’ Παγκο­σμί­ου Πολέ­μου έως την κατά­λη­ψη της Τρα­πε­ζού­ντας από τον ρωσι­κό στρα­τό. Κατά τη διάρ­κεια αυτής της περιό­δου, οι Νεό­τουρ­κοι, με πρό­σχη­μα τη στρα­τιω­τι­κή ασφά­λεια, προ­χώ­ρη­σαν σε εκτο­πι­σμούς ελλη­νι­κών πλη­θυ­σμών από τις παρά­κτιες περιο­χές προς το εσω­τε­ρι­κό της Μικράς Ασί­ας. Οι εκτο­πι­σμοί αυτοί συνο­δεύ­τη­καν από λεη­λα­σί­ες, βια­σμούς και δολο­φο­νί­ες, ενώ πολ­λοί Έλλη­νες πέθα­ναν από τις κακου­χί­ες, την πεί­να και τις ασθέ­νειες κατά τη διάρ­κεια των πορειών εκτοπισμού.

Δεύ­τε­ρη φάση (1916–1918): Από την κατά­λη­ψη της Τρα­πε­ζού­ντας από τον ρωσι­κό στρα­τό έως το τέλος του Α’ Παγκο­σμί­ου Πολέ­μου. Η ρωσι­κή κατο­χή της Τρα­πε­ζού­ντας και άλλων περιο­χών του Πόντου προ­σέ­φε­ρε προ­σω­ρι­νή ανα­κού­φι­ση στους Έλλη­νες της περιο­χής. Ωστό­σο, μετά την Οκτω­βρια­νή Επα­νά­στα­ση και την απο­χώ­ρη­ση των ρωσι­κών στρα­τευ­μά­των, οι διώ­ξεις εντά­θη­καν και πάλι. Κατά τη διάρ­κεια αυτής της φάσης, πολ­λοί Πόντιοι οργά­νω­σαν αντάρ­τι­κες ομά­δες για να αντι­στα­θούν στις διώξεις.

Τρί­τη φάση (1919–1923): Ξεκι­νά με την απο­βί­βα­ση του Μου­στα­φά Κεμάλ στη Σαμ­ψού­ντα στις 19 Μαΐ­ου 1919 και ολο­κλη­ρώ­νε­ται με την εφαρ­μο­γή της Σύμ­βα­σης για την ανταλ­λα­γή των πλη­θυ­σμών μετα­ξύ Ελλά­δας και Τουρ­κί­ας το 1923. Αυτή ήταν η πιο άγρια και συστη­μα­τι­κή φάση της γενο­κτο­νί­ας. Ο Μου­στα­φά Κεμάλ, ηγέ­της του τουρ­κι­κού εθνι­κι­στι­κού κινή­μα­τος, εφάρ­μο­σε μια πολι­τι­κή συστη­μα­τι­κής εξό­ντω­σης των χρι­στια­νι­κών πλη­θυ­σμών της Μικράς Ασί­ας. Οι άνδρες ηλι­κί­ας 18–45 ετών στρα­το­λο­γή­θη­καν στα περι­βό­η­τα “τάγ­μα­τα εργα­σί­ας” (αμε­λέ ταμπου­ρού), όπου οι περισ­σό­τε­ροι έχα­σαν τη ζωή τους από τις κακου­χί­ες, την πεί­να και τις κακο­ποι­ή­σεις. Οι γυναί­κες, τα παι­διά και οι ηλι­κιω­μέ­νοι εξο­ρί­στη­καν σε απο­μα­κρυ­σμέ­νες περιο­χές, υπο­φέ­ρο­ντας από πεί­να, αρρώ­στιες, κακου­χί­ες και θάνατο.

Η γενο­κτο­νία των Ποντίων
Η Γενο­κτο­νία των Ελλή­νων του Πόντου, η οποία συχνά ανα­φέ­ρε­ται και ως μέρος της
ευρύ­τε­ρης Γενο­κτο­νί­ας των Ελλή­νων της Μικράς Ασί­ας, απο­τε­λεί ένα από τα πιο τραγικά
κεφά­λαια της σύγ­χρο­νης ελλη­νι­κής ιστο­ρί­ας. Πρό­κει­ται για το σφο­δρό και εκτεταμένο
κύμα σφα­γών και τον μαζι­κό εκτο­πι­σμό των ελλη­νι­κών χρι­στια­νι­κών πλη­θυ­σμών της
περιο­χής του Πόντου, που υπο­κι­νή­θη­κε και πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­κε από το Κίνη­μα των
Νεό­τουρ­κων και αργό­τε­ρα από το Τουρ­κι­κό Εθνι­κό Κίνη­μα υπό την ηγε­σία του
Μου­στα­φά Κεμάλ, κατά τη χρο­νι­κή περί­ο­δο 1914–1923.

Οι μέθο­δοι που χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­καν για την εξό­ντω­ση του ποντια­κού ελλη­νι­σμού ήταν
ποι­κί­λες και συστη­μα­τι­κές. Περι­λάμ­βα­ναν βίαιους εκτο­πι­σμούς από τις εστί­ες τους,
εξα­ντλη­τι­κές πορεί­ες θανά­του στην έρη­μο, εγκλει­σμό σε στρα­τό­πε­δα συγκέντρωσης,
βασα­νι­στή­ρια, βια­σμούς, εκτε­λέ­σεις, και συστη­μα­τι­κή έκθε­ση σε πεί­να, δίψα και
ασθέ­νειες. Ιδιαί­τε­ρα κατά την τρί­τη και πιο αιμα­τη­ρή φάση της γενο­κτο­νί­ας, μετά την
απο­βί­βα­ση του Μου­στα­φά Κεμάλ στη Σαμ­ψού­ντα στις 19 Μαΐ­ου 1919, οι διώ­ξεις έλαβαν
χαρα­κτή­ρα συστη­μα­τι­κής εξόντωσης.

Χαρα­κτη­ρι­στι­κό παρά­δειγ­μα αντί­στα­σης απο­τέ­λε­σε το χωριό Σάντα της Τρα­πε­ζού­ντας, όπου οι κάτοι­κοι οργά­νω­σαν ένο­πλη αντί­στα­ση ενά­ντια στους διώ­κτες τους. Η αντί­στα­ση αυτή, αν και ηρω­ι­κή, δεν μπό­ρε­σε να απο­τρέ­ψει την τελι­κή καταστροφή.

Οι άνδρες ηλι­κί­ας 18–45 ετών στρα­το­λο­γή­θη­καν στα περι­βό­η­τα “τάγ­μα­τα
εργα­σί­ας” (αμε­λέ ταμπου­ρού), όπου οι περισ­σό­τε­ροι έχα­σαν τη ζωή τους από τις
κακου­χί­ες, την πεί­να και τις κακο­ποι­ή­σεις. Οι γυναί­κες, τα παι­διά και οι ηλικιωμένοι
εξο­ρί­στη­καν σε απο­μα­κρυ­σμέ­νες περιο­χές, υπο­φέ­ρο­ντας από πεί­να, αρρώστιες,
κακου­χί­ες και θάνα­το. Χαρα­κτη­ρι­στι­κό παρά­δειγ­μα αντί­στα­σης απο­τέ­λε­σε το χωριό
Σάντα της Τρα­πε­ζού­ντας, όπου οι κάτοι­κοι οργά­νω­σαν ένο­πλη αντί­στα­ση ενά­ντια στους
διώ­κτες τους.
Ο ακρι­βής αριθ­μός των θυμά­των της Γενο­κτο­νί­ας των Ποντί­ων απο­τε­λεί αντικείμενο
επι­στη­μο­νι­κής συζή­τη­σης. Σύμ­φω­να με τις περισ­σό­τε­ρες εκτι­μή­σεις, που υιοθετούνται
και από ποντια­κές οργα­νώ­σεις και ανα­φέ­ρο­νται σε επί­ση­μες εκδη­λώ­σεις, τα θύματα
ανέρ­χο­νται σε περί­που 353.000. Ωστό­σο, νεό­τε­ρες μελέ­τες υπο­λο­γί­ζουν τα θύμα­τα σε
περί­που 100.000–150.000 νεκρούς. Ανε­ξάρ­τη­τα από τον ακρι­βή αριθ­μό, είναι
αδιαμ­φι­σβή­τη­το ότι πρό­κει­ται για μια από τις πρώ­τες συστη­μα­τι­κές γενο­κτο­νί­ες του
20ού αιώνα.
Οι επι­ζώ­ντες της γενο­κτο­νί­ας κατέ­φυ­γαν αρχι­κά στον Άνω Πόντο (στην τότε Σοβιετική
Ένω­ση) και μετά τη Μικρα­σια­τι­κή Κατα­στρο­φή το 1922, στην Ελλά­δα. Η άφι­ξη των
προ­σφύ­γων στον ελλα­δι­κό χώρο άλλα­ξε ριζι­κά τη δημο­γρα­φι­κή, κοι­νω­νι­κή και
πολι­τι­στι­κή φυσιο­γνω­μία της χώρας, εμπλου­τί­ζο­ντας την με νέα στοι­χεία και
παρα­δό­σεις. Παράλ­λη­λα, η απώ­λεια των πατρο­γο­νι­κών εστιών και η βίαιη εκρί­ζω­ση από
τις πατρί­δες τους άφη­σε ανε­ξί­τη­λο τραύ­μα στη συλ­λο­γι­κή μνή­μη των Ποντί­ων, το οποίο
μετα­φέ­ρε­ται από γενιά σε γενιά μέχρι σήμερα.

Η καθιέ­ρω­ση της Ημέ­ρας Μνήμης
Η επί­ση­μη ανα­γνώ­ρι­ση της Γενο­κτο­νί­ας των Ελλή­νων του Πόντου από το ελληνικό
κρά­τος και η καθιέ­ρω­ση της 19ης Μαΐ­ου ως Ημέ­ρας Μνή­μης απο­τέ­λε­σε μια μακρά
δια­δι­κα­σία που ολο­κλη­ρώ­θη­κε μόλις το 1994, περί­που 70 χρό­νια μετά τα τραγικά
γεγο­νό­τα. Η καθυ­στέ­ρη­ση αυτή οφεί­λε­ται σε πολ­λούς παράγοντες,
συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων των πολι­τι­κών σκο­πι­μο­τή­των, των διπλω­μα­τι­κών σχέ­σε­ων με
την Τουρ­κία και της στα­δια­κής συνει­δη­το­ποί­η­σης της σημα­σί­ας της δια­τή­ρη­σης της
ιστο­ρι­κής μνήμης.
Στις αρχές του 1991, η κοι­νο­βου­λευ­τι­κή ομά­δα του ΠΑΣΟΚ απο­δέ­χτη­κε ομόφωνα
πρό­τα­ση του προ­έ­δρου του Ανδρέα Παπαν­δρέ­ου, ύστε­ρα από επι­στο­λή των ποντίων
βου­λευ­τών του κινή­μα­τος, για την κατά­θε­ση πρό­τα­σης νόμου για την επίσημη
ανα­γνώ­ρι­ση από τη Βου­λή της γενο­κτο­νί­ας των Ποντί­ων και την καθιέ­ρω­ση της 19ης
Μαΐ­ου ως «Ημέ­ρας Μνή­μης της Γενο­κτο­νί­ας των Ποντί­ων». Έτσι, την 1η Απρι­λί­ου 1992,
22 βου­λευ­τές του ΠΑΣΟΚ κατέ­θε­σαν τη σχε­τι­κή πρό­τα­ση νόμου, η οποία ωστό­σο δεν
προ­ω­θή­θη­κε για συζή­τη­ση από την τότε κυβέρ­νη­ση Μητσοτάκη.
Μετά την ανά­λη­ψη της εξου­σί­ας από το ΠΑΣΟΚ τον Οκτώ­βριο του 1993, η πρόταση
νόμου επα­να­κα­τα­τέ­θη­κε στη Βου­λή στις 9 Δεκεμ­βρί­ου 1993 και ψηφί­στη­κε ομόφωνα
από το σώμα στις 24 Φεβρουα­ρί­ου 1994. O νόμος 2193/94, που δημο­σιεύ­τη­κε στις 11
Μαρ­τί­ου 1994 στην Εφη­με­ρί­δα της Κυβερ­νή­σε­ως (Φύλ­λο 32 Α’) καθιε­ρώ­νει την 19η
Μαΐ­ου ως Ημέ­ρα Μνή­μης της Γενο­κτο­νί­ας των Ελλή­νων του Πόντου.
Η επι­λο­γή της 19ης Μαΐ­ου ως Ημέ­ρας Μνή­μης δεν είναι τυχαία. Συμ­βο­λί­ζει την ημέρα
που ο Μου­στα­φά Κεμάλ απο­βι­βά­στη­κε στη Σαμ­ψού­ντα το 1919, σημα­το­δο­τώ­ντας την
έναρ­ξη της τρί­της και πιο αιμα­τη­ρής φάσης της γενο­κτο­νί­ας. Η ημε­ρο­μη­νία αυτή έχει
βαθιά συμ­βο­λι­κή σημα­σία για τους Πόντιους, καθώς αντι­προ­σω­πεύ­ει την αρχή του
τέλους της παρου­σί­ας του ελλη­νι­σμού στον Πόντο, μια παρου­σία που μετρού­σε τρεις
χιλιετίες.
Αξί­ζει να σημειω­θεί ότι το 1998, η Βου­λή των Ελλή­νων ψήφι­σε επί­σης ομό­φω­να την
ανα­κή­ρυ­ξη της 14ης Σεπτεμ­βρί­ου ως «ημέ­ρας εθνι­κής μνή­μης της Γενο­κτο­νί­ας των
Ελλή­νων της Μικράς Ασί­ας από το Τουρ­κι­κό Κρά­τος», διευ­ρύ­νο­ντας έτσι την επίσημη
ανα­γνώ­ρι­ση των γενο­κτο­νι­κών πρά­ξε­ων κατά του ελλη­νι­σμού της Ανατολής.
Από το 1994 μέχρι σήμε­ρα, η 19η Μαΐ­ου τιμά­ται κάθε χρό­νο με επί­ση­μες εκδηλώσεις
μνή­μης σε όλη την Ελλά­δα, αλλά και σε χώρες όπου υπάρ­χουν σημα­ντι­κές κοινότητες
Ποντί­ων, όπως η Αυστρα­λία, οι ΗΠΑ, ο Κανα­δάς και η Γερ­μα­νία. Οι εκδη­λώ­σεις αυτές
περι­λαμ­βά­νουν επι­μνη­μό­συ­νες δεή­σεις, κατα­θέ­σεις στε­φά­νων, ομι­λί­ες, συνέδρια,
εκθέ­σεις και πολι­τι­στι­κές εκδη­λώ­σεις, με στό­χο τη δια­τή­ρη­ση της μνή­μης και την
ευαι­σθη­το­ποί­η­ση της κοι­νής γνώ­μης για τα γεγο­νό­τα της γενοκτονίας.

Διε­θνής αναγνώριση
Η διε­θνής ανα­γνώ­ρι­ση της Γενο­κτο­νί­ας των Ελλή­νων του Πόντου απο­τε­λεί ένα ζήτημα
που παρα­μέ­νει ανοι­χτό στη διε­θνή διπλω­μα­τία και στην παγκό­σμια ιστο­ρι­κή συνείδηση.
Παρά τη βαρύ­τη­τα των γεγο­νό­των και τα αδιαμ­φι­σβή­τη­τα ιστο­ρι­κά τεκ­μή­ρια, η διεθνής
ανα­γνώ­ρι­ση της γενο­κτο­νί­ας παρα­μέ­νει περιο­ρι­σμέ­νη, κυρί­ως λόγω γεωπολιτικών
συμ­φε­ρό­ντων και διπλω­μα­τι­κών σκοπιμοτήτων.
Πέρα από το ελλη­νι­κό κρά­τος, η Γενο­κτο­νία των Ποντί­ων έχει ανα­γνω­ρι­στεί επισήμως
από την Κύπρο, την Αρμε­νία και τη Σου­η­δία σε εθνι­κό επί­πε­δο. Επι­πλέ­ον, ορισμένες
ομο­σπον­δια­κές δημο­κρα­τί­ες της Ρωσί­ας έχουν προ­χω­ρή­σει σε επί­ση­μη αναγνώριση,
ανα­γνω­ρί­ζο­ντας τους ιστο­ρι­κούς δεσμούς μετα­ξύ των Ποντί­ων και της Ρωσί­ας, καθώς
πολ­λοί Πόντιοι κατέ­φυ­γαν στη Ρωσία κατά τη διάρ­κεια των διωγμών.
Στις Ηνω­μέ­νες Πολι­τεί­ες, εννέα πολι­τεί­ες έχουν ανα­γνω­ρί­σει επί­ση­μα τη Γενο­κτο­νία των
Ποντί­ων: η Φλό­ρι­ντα, η Τζώρ­τζια, η Μασα­χου­σέ­τη, το Νιου Τζέρ­σεϊ, η Νέα Υόρ­κη, η
Πεν­συλ­βά­νια, η Νότια Καρο­λί­να, το Ρόουντ Άιλαντ και, από τις 11 Σεπτεμ­βρί­ου 2019, η
Καλι­φόρ­νια. Επι­πλέ­ον, υπάρ­χει σαφής ανα­φο­ρά σε γενο­κτο­νία Ελλή­νων και από την
πολι­τεία της Αλα­μπά­μα. Στον Κανα­δά, οι πόλεις Οττά­βα και Τορό­ντο έχουν αναγνωρίσει
την 19η Μαΐ­ου ως ημέ­ρα μνή­μης της Ποντια­κής γενοκτονίας.
Στην Αυστρα­λία, οι πολι­τεια­κές βου­λές της Νότιας Αυστρα­λίας και της Νέας Νότιας
Ουα­λί­ας έχουν προ­χω­ρή­σει σε επί­ση­μη ανα­γνώ­ρι­ση, αντα­να­κλώ­ντας την ισχυρή
παρου­σία της ποντια­κής δια­σπο­ράς στη χώρα. Στην Ευρώ­πη, η Αυστρία
(ακο­λου­θού­με­νη λίγες ημέ­ρες αργό­τε­ρα από το Δήμο της Βιέν­νης) και η Ολλαν­δία έχουν
επί­σης ανα­γνω­ρί­σει τη γενοκτονία.
Ιδιαί­τε­ρα σημα­ντι­κή είναι η ανα­γνώ­ρι­ση της Ποντια­κής γενο­κτο­νί­ας από τη Διε­θνή
Ένω­ση Μελε­τη­τών Γενο­κτο­νιών (International Association of Genocide Scholars — IAGS),
έναν οργα­νι­σμό που απο­τε­λεί­ται από κορυ­φαί­ους ακα­δη­μαϊ­κούς και ερευ­νη­τές στον
τομέα των γενο­κτο­νι­κών σπου­δών. Η ανα­γνώ­ρι­ση αυτή προσ­δί­δει επι­στη­μο­νι­κό κύρος
στις προ­σπά­θειες για διε­θνή ανα­γνώ­ρι­ση της γενο­κτο­νί­ας. Επι­πλέ­ον, διά­φο­ρες διεθνείς
οργα­νώ­σεις και φορείς, όπως οι Ευρω­παί­οι Δημο­κρά­τες Φοι­τη­τές, έχουν εκδώσει
ψηφί­σμα­τα αναγνώρισης.
Αξί­ζει να σημειω­θεί ότι ψηφί­σμα­τα της Γερου­σί­ας των ΗΠΑ κάνουν ανα­φο­ρά σε
γενο­κτο­νία κατά των Ελλή­νων, αν και δεν έχει υπάρ­ξει επί­ση­μη ανα­γνώ­ρι­ση σε
ομο­σπον­δια­κό επί­πε­δο. Η Τουρ­κία, από την πλευ­ρά της, αρνεί­ται συστη­μα­τι­κά να
ανα­γνω­ρί­σει τη Γενο­κτο­νία των Ποντί­ων, όπως άλλω­στε αρνεί­ται και τη Γενο­κτο­νία των
Αρμε­νί­ων, υπο­στη­ρί­ζο­ντας ότι οι θάνα­τοι ήταν απο­τέ­λε­σμα του πολέ­μου και όχι
οργα­νω­μέ­νου σχε­δί­ου εξόντωσης.
Η διε­θνής ανα­γνώ­ρι­ση της Γενο­κτο­νί­ας των Ποντί­ων παρα­μέ­νει ένας από τους βασικούς
στό­χους των ποντια­κών οργα­νώ­σε­ων παγκο­σμί­ως, καθώς θεω­ρεί­ται απα­ραί­τη­τη για την
από­δο­ση ιστο­ρι­κής δικαιο­σύ­νης και για τη δια­τή­ρη­ση της μνή­μης των θυμάτων.
Παράλ­λη­λα, η ανα­γνώ­ρι­ση αυτή έχει και μια ευρύ­τε­ρη σημα­σία, καθώς συμ­βάλ­λει στην
πρό­λη­ψη παρό­μοιων εγκλη­μά­των στο μέλ­λον, μέσω της καλ­λιέρ­γειας της ιστορικής
συνεί­δη­σης και της ευαι­σθη­το­ποί­η­σης της διε­θνούς κοινότητας.

Προ­τά­σεις για τη δια­τή­ρη­ση της ιστο­ρι­κής μνήμης
Η δια­τή­ρη­ση της ιστο­ρι­κής μνή­μης της Γενο­κτο­νί­ας των Ποντί­ων απο­τε­λεί ηθική
υπο­χρέ­ω­ση όχι μόνο για τους απο­γό­νους των θυμά­των, αλλά και για ολό­κλη­ρη την
ανθρω­πό­τη­τα. Η μνή­μη των τρα­γι­κών γεγο­νό­των λει­τουρ­γεί ως φάρος που καθοδηγεί
τις μελ­λο­ντι­κές γενιές μακριά από τα λάθη του παρελ­θό­ντος και ως εργα­λείο πρόληψης
παρό­μοιων εγκλη­μά­των στο μέλ­λον. Στο πλαί­σιο αυτό, προ­τεί­νο­νται οι ακόλουθες
δρά­σεις για την ενί­σχυ­ση και δια­τή­ρη­ση της ιστο­ρι­κής μνήμης:
Πρώ­τον, είναι απα­ραί­τη­τη η ενί­σχυ­ση της εκπαί­δευ­σης σχε­τι­κά με τη Γενο­κτο­νία των
Ποντί­ων σε όλες τις βαθ­μί­δες του εκπαι­δευ­τι­κού συστή­μα­τος. Η έντα­ξη της ιστο­ρί­ας του
Ποντια­κού Ελλη­νι­σμού και της γενο­κτο­νί­ας στα σχο­λι­κά εγχει­ρί­δια, η δημιουργία
εκπαι­δευ­τι­κού υλι­κού και η διορ­γά­νω­ση εκπαι­δευ­τι­κών προ­γραμ­μά­των και επισκέψεων
σε μου­σεία και μνη­μεία μπο­ρούν να συμ­βά­λουν στην καλ­λιέρ­γεια της ιστορικής
συνεί­δη­σης των νέων. Ιδιαί­τε­ρη έμφα­ση πρέ­πει να δοθεί στην προ­σέγ­γι­ση του θέματος
με τρό­πο που να προ­ά­γει την κρι­τι­κή σκέ­ψη και την ενσυ­ναί­σθη­ση, απο­φεύ­γο­ντας τον
εθνι­κι­σμό και το μίσος.
Δεύ­τε­ρον, η προ­ώ­θη­ση της επι­στη­μο­νι­κής έρευ­νας για τη Γενο­κτο­νία των Ποντί­ων είναι
καθο­ρι­στι­κής σημα­σί­ας. Η χρη­μα­το­δό­τη­ση ερευ­νη­τι­κών προ­γραμ­μά­των, η δημιουργία
ερευ­νη­τι­κών κέντρων και η διορ­γά­νω­ση επι­στη­μο­νι­κών συνε­δρί­ων μπο­ρούν να
συμ­βά­λουν στην εμβά­θυν­ση της γνώ­σης μας για τα γεγο­νό­τα και στην τεκ­μη­ρί­ω­ση της
ιστο­ρι­κής αλή­θειας. Ιδιαί­τε­ρα σημα­ντι­κή είναι η διε­πι­στη­μο­νι­κή προ­σέγ­γι­ση του
θέμα­τος, με τη συμ­με­το­χή ιστο­ρι­κών, κοι­νω­νιο­λό­γων, ψυχο­λό­γων και άλλων
επιστημόνων.
Τρί­τον, η ψηφιο­ποί­η­ση και διά­σω­ση των ιστο­ρι­κών αρχεί­ων, των μαρ­τυ­ριών και των
τεκ­μη­ρί­ων της γενο­κτο­νί­ας απο­τε­λεί επι­τα­κτι­κή ανά­γκη. Η δημιουρ­γία ψηφιακών
αρχεί­ων και βάσε­ων δεδο­μέ­νων, η συλ­λο­γή προ­φο­ρι­κών μαρ­τυ­ριών από τους
τελευ­ταί­ους επι­ζώ­ντες και τους απο­γό­νους τους, και η ψηφιο­ποί­η­ση φωτο­γρα­φι­κού και
οπτι­κο­α­κου­στι­κού υλι­κού μπο­ρούν να δια­σφα­λί­σουν τη δια­τή­ρη­ση της ιστορικής
μνή­μης στην ψηφια­κή εποχή.
Τέταρ­τον, η ενί­σχυ­ση της πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς των Ποντί­ων μέσω της διατήρησης
της ποντια­κής δια­λέ­κτου, της μου­σι­κής, των χορών και των εθί­μων απο­τε­λεί σημαντικό
μέσο δια­τή­ρη­σης της συλ­λο­γι­κής μνή­μης. Η υπο­στή­ρι­ξη πολι­τι­στι­κών συλ­λό­γων, η
διορ­γά­νω­ση πολι­τι­στι­κών εκδη­λώ­σε­ων και η δημιουρ­γία μου­σεί­ων και εκθέσεων
μπο­ρούν να συμ­βά­λουν στη δια­τή­ρη­ση και διά­δο­ση της ποντια­κής κουλτούρας.
Πέμ­πτον, η διε­θνής προ­βο­λή και ευαι­σθη­το­ποί­η­ση για τη Γενο­κτο­νία των Ποντί­ων είναι
απα­ραί­τη­τη για την επί­τευ­ξη της διε­θνούς ανα­γνώ­ρι­σης. Η μετά­φρα­ση και διάδοση
ιστο­ρι­κών μελε­τών σε διε­θνείς γλώσ­σες, η διορ­γά­νω­ση εκδη­λώ­σε­ων μνή­μης σε διεθνές
επί­πε­δο και η συνερ­γα­σία με διε­θνείς οργα­νι­σμούς και ιδρύ­μα­τα μπο­ρούν να συμβάλουν
στην ευαι­σθη­το­ποί­η­ση της διε­θνούς κοινότητας.
Τέλος, η προ­ώ­θη­ση του δια­λό­γου και της συμ­φι­λί­ω­σης μετα­ξύ Ελλή­νων και Τούρ­κων, με
βάση την ανα­γνώ­ρι­ση της ιστο­ρι­κής αλή­θειας, μπο­ρεί να συμ­βά­λει στην επού­λω­ση των
ιστο­ρι­κών τραυ­μά­των και στην οικο­δό­μη­ση μιας ειρη­νι­κής συνύ­παρ­ξης. Η διοργάνωση
κοι­νών εκδη­λώ­σε­ων, η συνερ­γα­σία μετα­ξύ ακα­δη­μαϊ­κών και η προ­ώ­θη­ση του
δια­πο­λι­τι­σμι­κού δια­λό­γου μπο­ρούν να απο­τε­λέ­σουν βήμα­τα προς αυτή την
κατεύθυνση.
Η υλο­ποί­η­ση των παρα­πά­νω προ­τά­σε­ων απαι­τεί τη συνερ­γα­σία του κρά­τους, των
ακα­δη­μαϊ­κών ιδρυ­μά­των, των ποντια­κών οργα­νώ­σε­ων και της κοι­νω­νί­ας των πολιτών.
Μόνο μέσα από μια συλ­λο­γι­κή προ­σπά­θεια μπο­ρεί να δια­σφα­λι­στεί ότι η μνή­μη της
Γενο­κτο­νί­ας των Ποντί­ων θα παρα­μεί­νει ζωντα­νή και θα λει­τουρ­γή­σει ως παράγοντας
προ­α­γω­γής της ειρή­νης, της δικαιο­σύ­νης και του σεβα­σμού των ανθρωπίνων
δικαιω­μά­των.

Συμπε­ρά­σμα­τα
Η Γενο­κτο­νία των Ελλή­νων του Πόντου απο­τε­λεί ένα από τα πιο τρα­γι­κά κεφά­λαια της
σύγ­χρο­νης ελλη­νι­κής ιστο­ρί­ας και ένα από τα πρώ­τα παρα­δείγ­μα­τα συστηματικής
εξό­ντω­σης ενός λαού στον 20ό αιώ­να. Η καθιέ­ρω­ση της 19ης Μαΐ­ου ως Ημέ­ρας Μνήμης
για τη Γενο­κτο­νία των Ποντί­ων απο­τε­λεί μια πρά­ξη ιστο­ρι­κής δικαιο­σύ­νης και ένα βήμα
προς την κατεύ­θυν­ση της διε­θνούς ανα­γνώ­ρι­σης αυτού του εγκλή­μα­τος κατά της
ανθρω­πό­τη­τας.
Η σημα­σία της δια­τή­ρη­σης της ιστο­ρι­κής μνή­μης υπερ­βαί­νει τα στε­νά εθνι­κά πλαίσια
και απο­κτά οικου­με­νι­κή διά­στα­ση. Η μνή­μη της γενο­κτο­νί­ας δεν απο­τε­λεί απλώς μια
πρά­ξη τιμής προς τα θύμα­τα, αλλά και ένα εργα­λείο πρό­λη­ψης παρό­μοιων εγκλημάτων
στο μέλ­λον. Όπως έχει επι­ση­μά­νει ο Ελί Βιζέλ, επι­ζών του Ολο­καυ­τώ­μα­τος και
Νομπε­λί­στας Ειρή­νης, “το να ξεχνάς τα θύμα­τα σημαί­νει να τα σκο­τώ­νεις για δεύτερη
φορά”. Η λήθη απο­τε­λεί την τελι­κή νίκη των θυτών και την ορι­στι­κή ήττα των θυμάτων.
Η διε­θνής ανα­γνώ­ρι­ση της Γενο­κτο­νί­ας των Ποντί­ων, παρά τα βήμα­τα προ­ό­δου που
έχουν γίνει, παρα­μέ­νει περιο­ρι­σμέ­νη. Η άρνη­ση της Τουρ­κί­ας να ανα­γνω­ρί­σει τα
εγκλή­μα­τα του παρελ­θό­ντος απο­τε­λεί εμπό­διο όχι μόνο για την ιστο­ρι­κή δικαιοσύνη,
αλλά και για την ίδια τη δια­δι­κα­σία εκδη­μο­κρα­τι­σμού της χώρας. Η αντι­με­τώ­πι­ση του
ιστο­ρι­κού παρελ­θό­ντος με ειλι­κρί­νεια και υπευ­θυ­νό­τη­τα απο­τε­λεί προ­ϋ­πό­θε­ση για την
οικο­δό­μη­ση ενός ειρη­νι­κού μέλλοντος.
Οι προ­τά­σεις για τη δια­τή­ρη­ση της ιστο­ρι­κής μνή­μης που παρου­σιά­στη­καν στο παρόν
άρθρο απο­τε­λούν ένα πλαί­σιο δρά­σης για την ενί­σχυ­ση της συλ­λο­γι­κής μνή­μης και την
προ­ώ­θη­ση της διε­θνούς ανα­γνώ­ρι­σης. Η εκπαί­δευ­ση, η έρευ­να, η ψηφιο­ποί­η­ση των
αρχεί­ων, η δια­τή­ρη­ση της πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς, η διε­θνής προ­βο­λή και ο διάλογος
απο­τε­λούν πυλώ­νες μιας ολο­κλη­ρω­μέ­νης στρα­τη­γι­κής για τη δια­τή­ρη­ση της μνή­μης της
γενοκτονίας.
Η 19η Μαΐ­ου δεν είναι απλώς μια ημέ­ρα πέν­θους και θρή­νου, αλλά και μια ημέρα
περι­συλ­λο­γής και ανα­στο­χα­σμού. Είναι μια ημέ­ρα που μας καλεί να ανα­λο­γι­στού­με τις
συνέ­πειες του μίσους, του φανα­τι­σμού και της βίας, και να δεσμευ­τού­με για την
οικο­δό­μη­ση ενός κόσμου όπου παρό­μοια εγκλή­μα­τα δεν θα επα­να­λη­φθούν. Είναι μια
ημέ­ρα που μας υπεν­θυ­μί­ζει ότι η μνή­μη απο­τε­λεί πρά­ξη αντί­στα­σης ενά­ντια στη λήθη
και τη σιω­πή, και ότι η αλή­θεια, όσο οδυ­νη­ρή κι αν είναι, απο­τε­λεί το θεμέ­λιο της
δικαιο­σύ­νης και της συμφιλίωσης.
Καθώς τιμού­με τη μνή­μη των θυμά­των της Γενο­κτο­νί­ας των Ποντί­ων, ας αναλογιστούμε
τα λόγια του φιλο­σό­φου Τζορτζ Σαντα­γιά­να: “Όσοι δεν μπο­ρούν να θυμη­θούν το
παρελ­θόν είναι κατα­δι­κα­σμέ­νοι να το επα­να­λά­βουν”. Η δια­τή­ρη­ση της ιστορικής
μνή­μης δεν είναι απλώς ένα χρέ­ος προς το παρελ­θόν, αλλά και μια επέν­δυ­ση για το
μέλλον.

Πηγές
-Βικι­παί­δεια. (2024). Γενο­κτο­νία των Ελλή­νων του Πόντου. Ανα­κτή­θη­κε από https://
el.wikipedia.org/wiki/Γενοκτονία_των_Ελλήνων_του_Πόντου
‑Σαν Σήμε­ρα. (2024). Ημέ­ρα Μνή­μης για τη Γενο­κτο­νία των Ελλή­νων του Πόντου.
Ανα­κτή­θη­κε από https://www.sansimera.gr/worldays/278
=ΕΡΤ. (2023). Ημέ­ρα Μνή­μης της Γενο­κτο­νί­ας των Ποντί­ων — 19 Μαΐ­ου. Ανακτήθηκε
από https://www.ert.gr/ert-arxeio/imera-mnimis-tis-genoktonias-ton-pontion-19-
ma-oy/
-Έθνος. (2022). 19η Μαΐ­ου: Ημέ­ρα μνή­μης της Γενο­κτο­νί­ας των Ποντί­ων – Η Ιστορία
κατα­γρά­φει χανά το απε­χθές κι απάν­θρω­πο πρό­σω­πο των Τούρ­κων. Ανακτήθηκε
από https://www.ethnos.gr/todayinhistory/article/
208471/19hmaioyhmeramnhmhsthsgenoktoniastonpontionhistoriakatagrafeixanatoapextheskiapanthropoprosopotontoyrkon
-In.gr. (2023). 19η Μαΐ­ου: Ημέ­ρα μνή­μης για τη Γενο­κτο­νία των Ελλή­νων του Πόντου.
Ανα­κτή­θη­κε από https://www.in.gr/2023/05/19/stories/19i-maiou-imera-mnimisgia-
ti-genoktonia-ton-ellinon-tou-pontou/
-Ημε­ρο­δρό­μος. (2024). 105 χρό­νια από τη Γενο­κτο­νία των Ποντί­ων (19 Μάη 1919 –
2024). Ανα­κτή­θη­κε από https://www.imerodromos.gr/105-chronia-apo-thgenoktonia-
ton-pontion-19-mah-1919–2024/
-Χάρης Ψωμιά­δης. (1987). Στο Χώρο της Ιστο­ρί­ας: Χαμέ­νες Πατρί­δες Πόντος και
Καπ­πα­δο­κία. ΕΡΤ.
-Κατε­ρί­να Μπού­ρα. (1987). Στο Χώρο της Ιστο­ρί­ας: Χαμέ­νες Πατρί­δες Πόντος και
Καπ­πα­δο­κία. ΕΡΤ.

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Οι Πόντιοι σήμερα