Κεφάλαιο και εργασία: Oι κινητήριες δυνάμεις της οικονομίας

του Βασίλη Τακτικού

Το κεφά­λαιο είναι ο συσ­σω­ρευ­τής ενέρ­γειας για την κίνη­ση του μηχα­νι­σμού της οικο­νο­μί­ας. Η εργα­σία είναι ο δημιουρ­γός κάθε  αγα­θού και αξί­ας. Ο συν­δυα­σμός  των δυνά­με­ων κεφα­λαί­ου και εργα­σί­ας φέρ­νουν την ανάπτυξη.

Το κεφά­λαιο λει­τουρ­γεί ως συσ­σω­ρευ­μέ­νος πλού­τος που ενερ­γο­ποιεί την παρα­γω­γή, ενώ η εργα­σία απο­τε­λεί τη ζωντα­νή δύνα­μη που μετα­σχη­μα­τί­ζει πρώ­τες ύλες σε αγα­θά και υπη­ρε­σί­ες. Η αλλη­λε­πί­δρα­σή τους δεν είναι απλώς τεχνι­κή ή ουδέ­τε­ρη, αλλά συχνά εμπο­τι­σμέ­νη με συγκρού­σεις, ανι­σό­τη­τες και πολι­τι­κές στο­χεύ­σεις. Η οικο­νο­μία κάθε κοι­νω­νί­ας κινεί­ται από δύο θεμε­λιώ­δεις και αλλη­λε­ξαρ­τώ­με­νες δυνά­μεις: το κεφά­λαιο και την εργα­σία. Η κατα­νό­η­ση αυτής της σχέ­σης απο­τε­λεί κλει­δί για την ερμη­νεία της ανά­πτυ­ξης, των κρί­σε­ων και των κοι­νω­νι­κών εντάσεων.

 Η εργα­σία ως πηγή κάθε αξίας

Η θεω­ρία της εργα­σια­κής αξί­ας, που συστη­μα­το­ποι­ή­θη­κε από τους Άνταμ Σμιθ (“Ο Πλού­τος των Εθνών”, 1776) και Ντέι­βιντ Ρικάρ­ντο, και μετα­σχη­μα­τί­στη­κε ριζι­κά από τον Μαρξ, τονί­ζει πως όλη η οικο­νο­μι­κή αξία προ­έρ­χε­ται από την ανθρώ­πι­νη εργα­σία. Η «υπε­ρα­ξία», δηλα­δή η δια­φο­ρά ανά­με­σα στην αξία που παρά­γει ο εργα­ζό­με­νος και στον μισθό που λαμ­βά­νει, απο­τε­λεί τον πυρή­να της κερ­δο­φο­ρί­ας για το κεφά­λαιο. Εδώ θα μπο­ρού­σα­με να προ­σθέ­σου­με όμως και το «χρή­μα» ως επι­νοη­μέ­νο κεφά­λαιο μέσω του πιστω­τι­κού κεφα­λαί­ου και του εκδο­τι­κού προ­νο­μί­ου. Στα αγα­θά τις αξί­ες και τα εμπο­ρεύ­μα­τα  υπο­λο­γί­ζου­με τη  γη και τα ορυ­κτά της που δεν εξε­τά­ζου­με εδώ.

Το κεφάλαιο ως μοχλός οικονομικής εξουσίας

Μετα­ξύ κεφα­λαί­ου και εργα­σί­ας μεσο­λα­βεί το “χρή­μα”  που δεν προ­έρ­χε­ται μόνο από τις απο­τα­μιεύ­σεις  αλλά από τις επι­νο­ή­σεις του τρα­πε­ζι­κού και χρη­μα­τι­στη­ρια­κού κεφαλαίου.

Η ηγε­μο­νία του κεφα­λαί­ου στην οικο­νο­μία αυξά­νει το μερί­διο του κεφα­λαί­ου. Το κάνει πιο μεγά­λο και  κερ­δο­φό­ρο από ότι πραγ­μα­τι­κά είναι ..

Στα ακραία όρια αυτής της σχέ­σης επέρ­χε­ται η σύγκρου­ση των δυνά­με­ων αυτών και  φέρ­νει  την οικο­νο­μι­κή κρίση.

Ο Καρλ Μαρξ, στο μνη­μειώ­δες έργο του “Το Κεφά­λαιο” (1867), προ­σέγ­γι­σε το κεφά­λαιο όχι μόνο ως οικο­νο­μι­κό μέγε­θος, αλλά κυρί­ως ως κοι­νω­νι­κή σχέ­ση εξου­σί­ας. Το κεφά­λαιο, υπό αυτήν την έννοια, εκφρά­ζει την κυριαρ­χία αυτών που κατέ­χουν τα μέσα παρα­γω­γής επί αυτών που δια­θέ­τουν μόνο την εργα­σία τους. Στο σύγ­χρο­νο καπι­τα­λι­στι­κό σύστη­μα, η συγκέ­ντρω­ση κεφα­λαί­ου οδη­γεί σε όλο και μεγα­λύ­τε­ρη από­στα­ση μετα­ξύ των κατό­χων πλού­του και της μισθω­τής εργασίας.

Η σύγκρουση προοπτικά είναι αναπόφευκτη γιατί υπάρχουν συγκρουόμενα συμφέροντα. Το κεφάλαιο το συγκεντρώνουν  οι λίγοι και την εργασία την προσφέρουν  οι πολλοί. Από αυτή την αντίθεση πηγάζει η ολιγαρχία και η δημοκρατία στο πολίτευμα.

Ανάπτυξη ή σύγκρουση; 

Η δυνα­μι­κή ανά­πτυ­ξης που προ­κύ­πτει από τη συνερ­γα­σία κεφα­λαί­ου και εργα­σί­ας συχνά εκτρέ­πε­ται όταν δια­τα­ράσ­σε­ται η ισορ­ρο­πία στη δια­νο­μή του πλού­του. Ο οικο­νο­μο­λό­γος Τόμας Πικέ­τι (“Το Κεφά­λαιο στον 21ο Αιώ­να”, 2013) υπο­στη­ρί­ζει ότι όταν η από­δο­ση του κεφα­λαί­ου ® υπερ­βαί­νει τον ρυθ­μό ανά­πτυ­ξης της οικο­νο­μί­ας (g), η ανι­σό­τη­τα διο­γκώ­νε­ται, προ­κα­λώ­ντας σοβα­ρές κοι­νω­νι­κές εντά­σεις και πολι­τι­κή αποσταθεροποίηση.

Το χρήμα ως επινοημένο κεφάλαιο

Στο πλαί­σιο του σύγ­χρο­νου χρη­μα­το­πι­στω­τι­κού καπι­τα­λι­σμού, το χρή­μα δεν είναι μόνο προ­ϊ­όν απο­τα­μιεύ­σε­ων, αλλά κυρί­ως δημιουρ­γία πίστω­σης μέσω των τρα­πε­ζών. Ο Τζό­ζεφ Στί­γκλιτζ (“The Price of Inequality”, 2012) σημειώ­νει ότι η άνευ ορί­ων επέ­κτα­ση του δανει­σμού μπο­ρεί να προ­κα­λέ­σει οικο­νο­μι­κές φού­σκες, όπως απο­δεί­χθη­κε περί­τρα­να με την κρί­ση των subprimes το 2008.

Η επι­νο­ή­σεις  αυτές  χρή­μα­τος και του κεφα­λαί­ου δημιουρ­γού συχνά τις λεγό­με­νες “φού­σκες” Που απει­λούν την ισορ­ρο­πία του  καπι­τα­λι­στι­κού  συστή­μα­τος. Τότε το τρα­πε­ζι­κό σύστη­μα απευ­θύ­νε­ται το κρά­τος για να δια­σω­θεί η κατά­στα­ση. 

Ο ρόλος του κράτους: Ρυθμιστής ή παίκτης;

Το κρά­τος επί­σης καλεί­ται να κάνει  υπο­δο­μές  και παρα­γω­γι­κές επεν­δύ­σεις όταν η αγο­ρά και το ιδιω­τι­κό κεφά­λαιο αρνεί­ται το πρά­ξει για­τί δεν έχει ικα­νο­ποι­η­τι­κό κέρ­δος. Πιέ­ζε­ται παράλ­λη­λα για να χρη­μα­το­δο­τεί το κοι­νω­νι­κό κρά­τος. Όταν το ιδιω­τι­κό κεφά­λαιο απο­τυγ­χά­νει να επεν­δύ­σει σε τομείς ζωτι­κής σημα­σί­ας (υπο­δο­μές, εκπαί­δευ­ση, υγεία), το κρά­τος καλεί­ται να καλύ­ψει το κενό. Ο Τζον Μέι­ναρντ Κέυνς, στη Γενι­κή Θεω­ρία του (1936), προ­τεί­νει τη χρή­ση δημο­σί­ων δαπα­νών για την τόνω­ση της ζήτη­σης. Παράλ­λη­λα, μοντέ­λα κρα­τι­κού καπι­τα­λι­σμού – όπως αυτό της Κίνας – αξιο­ποιούν την κρα­τι­κή ισχύ για τη στρα­τη­γι­κή κατεύ­θυν­ση της οικο­νο­μί­ας (βλ. Branko Milanović, “Capitalism, Alone”, 2019).

  Έτσι ο κρα­τι­κός παρεμ­βα­τι­σμός επι­βάλ­λε­ται ως  ανα­γκαία  συν­θή­κη Βλέ­πε κεν­σια­νό μοντέ­λο της οικονομίας.

Είτε ως πολι­τι­κή επι­λο­γή Βλέ­πε κρα­τι­κό καπι­τα­λι­σμό της Κίνας.

Τι δεί­χνουν όλα αυτά;

Το όριο του “Αόρατου Χεριού”

Οι συγκρούσεις κεφαλαίου και εργασίας  και καταναλωτών δείχνουν ότι το “αόρατο χέρι” της αγοράς κατά τον Adam Smith  δεν λειτουργεί σ΄όλο το φάσμα της  της οικονομίας  και χρειάζονται πολιτικές ρυθμίσεις

Η θεω­ρία του Άνταμ Σμιθ περί «αόρα­του χεριού» της αγο­ράς έχει δεχθεί σφο­δρή κρι­τι­κή. Ο Karl Polanyi, στο έργο του “Η Μεγά­λη Μεταρ­ρύθ­μι­ση” (1944), ανέ­δει­ξε πως οι οικο­νο­μι­κές σχέ­σεις είναι βαθιά ενσω­μα­τω­μέ­νες στο κοι­νω­νι­κό και πολι­τι­κό πλαί­σιο – και η πλή­ρης απορ­ρύθ­μι­ση της αγο­ράς μπο­ρεί να απο­βεί καταστροφική.

 Η ανισότητα ως παράγοντας αστάθειας Ο ρυθμιστικός ρόλος της πολιτικής

Οι μεγά­λες ανι­σό­τη­τες δεν είναι μόνο κοι­νω­νι­κά άδι­κες, αλλά και οικο­νο­μι­κά αναποτελεσματικές …

Δεί­χνει ότι η διό­γκω­ση των ανι­σο­τή­των  βλά­πτει την απο­δο­τι­κό­τη­τα του συνό­λου της οικο­νο­μί­ας Καθώς οι εργα­ζό­με­νοι είναι κομ­μά­τι της αλυ­σί­δας κατα­να­λω­τές στην οικο­νο­μι­κή ανά­πτυ­ξη και ανα­πα­ρα­γω­γή κεφαλαίου.

. Δεί­χνει ότι το πρω­τείο στην εξέ­λι­ξη της οικο­νο­μί­ας το έχει η πολι­τι­κή  και όχι οικο­νο­μία.  Ο νομπε­λί­στας Paul Krugman (“The Conscience of a Liberal”, 2007) εξη­γεί ότι όταν οι εργα­ζό­με­νοι – ως κατα­να­λω­τές – δεν έχουν επαρ­κή αγο­ρα­στι­κή δύνα­μη, η συνο­λι­κή ζήτη­ση πέφτει, οδη­γώ­ντας σε ύφε­ση και ανερ­γία. Η πολι­τι­κή, λοι­πόν, δεν πρέ­πει να μένει θεα­τής, αλλά να παρεμ­βαί­νει ενερ­γά για τη ρύθ­μι­ση και εξι­σορ­ρό­πη­ση των οικο­νο­μι­κών δυνά­με­ων. Τα δια­θέ­σι­μα στοι­χεία δεί­χνουν  μειώ­νε­ται δια­χρο­νι­κά το ποσο­στό του ΑΕΠ που πηγαί­νει σε αμοι­βές εργα­σί­ας, ενώ αυξά­νε­ται το ποσο­στό των κερδών.
Προς μια νέα ισορροπία

Η σχέση κεφαλαίου και εργασίας αποτελεί την καρδιά της οικονομικής ζωής. Ωστόσο, όταν το κεφάλαιο συγκεντρώνεται σε λίγα χέρια και η εργασία απαξιώνεται, διαρρηγνύεται η κοινωνική συνοχή και υπονομεύεται η οικονομική σταθερότητα. Η πρόκληση του 21ου αιώνα (σύμφωνα με τον Piketty) είναι η αναζήτηση ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου που θα εξισορροπεί τα αντικρουόμενα συμφέροντα, ενισχύοντας ταυτόχρονα την οικονομική βιωσιμότητα και τη δημοκρατική λογοδοσία.

Η πολιτική καινοτομία βρίσκεται στην  ανάπτυξη της κοινωνικής επιχειρηματικότητας που προϋποθέτει το συλλογικό υποκείμενο “το επιχειρείν”, τις ίδιες τις  κοινωνικές και καταναλωτικές οργανώσεις. Την ανάπτυξη κάθε είδους συνεταιρισμών.  Ενεργειακούς συνεταιρισμούς,  καταναλωτικούς,  στεγαστικούς,  και αγροτικούς.

---

Βιβλιογραφία

• Marx, K. (1867). Das Kapital.

• Smith, A. (1776). The Wealth of Nations.

• Ricardo, D. (1817). On the Principles of Political Economy and Taxation.

• Piketty, T. (2013). Capital in the Twenty-First Century.

• Stiglitz, J. (2012). The Price of Inequality.

• Keynes, J.M. (1936). The General Theory of Employment, Interest, and Money.

• Polanyi, K. (1944). The Great Transformation.

• Milanović, B. (2019). Capitalism, Alone.

• Krugman, P. (2007). The Conscience of a Liberal.

 

Ο Βασί­λης Τακτι­κός είναι πολι­τι­κός ανα­λυ­τής και συγ­γρα­φέ­ας βιβλί­ων κοι­νω­νι­κής οικο­νο­μί­ας. Είναι συντο­νι­στής του Πανελ­λή­νιου παρα­τη­ρη­τη­ρί­ου και δικτύ­ου αλλη­λέγ­γυας οικο­νο­μί­ας και βασι­κός ειση­γη­τής στα συνέ­δρια του χώρου. Τελευ­ταία αρθρο­γρα­φεί στις ιστο­σε­λί­δες: i‑loveathens.gr, hellas2day.gr και timesnews.gr

 

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο facebook: Η Πολι­τι­κή σήμερα