Ρομπότ και ανθρωπότητα: Πολιτισμική, οικονομική και τεχνολογική διάσταση της ρομποτικής επανάστασης

του Στέρ­τσου Χαράλαμπου

Εισα­γω­γή

Η εισα­γω­γή της ρομπο­τι­κής τεχνο­λο­γί­ας στις σύγ­χρο­νες κοι­νω­νί­ες δεν είναι απλώς μια τεχνο­λο­γι­κή και­νο­το­μία· πρό­κει­ται για έναν βαθύ μετα­σχη­μα­τι­σμό των πολι­τι­σμι­κών, κοι­νω­νι­κών και οικο­νο­μι­κών μας θεμε­λί­ων. Από τις μυθο­λο­γι­κές απαρ­χές της τεχνη­τής ζωής έως τα σύγ­χρο­να ηθι­κά διλήμ­μα­τα της τεχνη­τής νοη­μο­σύ­νης, οι κοι­νω­νί­ες προ­σπα­θούν να κατα­νο­ή­σουν και να δια­χει­ρι­στούν την παρου­σία των ρομπότ στην καθη­με­ρι­νό­τη­τά τους. Αυτό το άρθρο επι­χει­ρεί μια σφαι­ρι­κή ανά­λυ­ση του φαι­νο­μέ­νου, εξε­τά­ζο­ντας πολι­τι­σμι­κές δια­φο­ρές, οικο­νο­μι­κά κίνη­τρα, ιστο­ρι­κές εξε­λί­ξεις και τις πιο πρό­σφα­τες παγκό­σμιες τάσεις.

1. Πολι­τι­σμι­κές προ­κα­τα­λή­ψεις και θρη­σκευ­τι­κές αντιλήψεις

1.1 Η δυτι­κή αντί­λη­ψη και οι ρίζες του φόβου

Η πολι­τι­σμι­κή ιστο­ρία της Δύσης χαρα­κτη­ρί­ζε­ται από έντο­νο σκε­πτι­κι­σμό απέ­να­ντι στην τεχνη­τή ζωή. Στη δυτι­κή μυθο­λο­γία, ο Προ­μη­θέ­ας τιμω­ρεί­ται για την ανα­τρο­πή της θεϊ­κής τάξης μέσω της τεχνο­λο­γι­κής προ­ό­δου (Hesiod, Theogony), ενώ ο Ικα­ρός χάνει τη ζωή του λόγω της αλα­ζο­νι­κής υπέρ­βα­σης των ανθρώ­πι­νων ορί­ων (Ovid, Metamorphoses). Αυτά τα αφη­γή­μα­τα επα­νέρ­χο­νται διαρ­κώς στη λογο­τε­χνία και στον κινη­μα­το­γρά­φο, δημιουρ­γώ­ντας στε­ρε­ό­τυ­πα γύρω από τα ρομπότ ως απει­λή (Terminator, The Matrix, Blade Runner).

 

1.2 Η ανα­το­λι­κή οπτι­κή: Αρμο­νία ανθρώ­που και μηχανής

Στην Ιαπω­νία, η παρα­δο­σια­κή θρη­σκεία του Σιντοϊ­σμού προ­ά­γει μια ανι­μι­στι­κή αντί­λη­ψη: κάθε αντι­κεί­με­νο, ζωντα­νό ή άψυ­χο, μπο­ρεί να ενέ­χει πνεύ­μα (kami). Έτσι, τα ρομπότ αντι­με­τω­πί­ζο­νται ως οργα­νι­κό μέρος της φύσης. Οι Ιάπω­νες δεν βλέ­πουν τα ρομπότ ως απει­λές αλλά ως συνερ­γά­τες, φίλους ή ακό­μα και θεό­τη­τες (Robertson, 2018).

 

2. Οικο­νο­μι­κοί και τεχνο­λο­γι­κοί παράγοντες

2.1 Δημο­γρα­φι­κή κρί­ση και ανά­γκες της αγοράς

Η Ιαπω­νία, με έναν από τους πιο γερα­σμέ­νους πλη­θυ­σμούς παγκο­σμί­ως (28% άνω των 65 ετών), χρη­σι­μο­ποιεί ρομπότ στη φρο­ντί­δα ηλι­κιω­μέ­νων (π.χ. PARO) και σε υπη­ρε­σί­ες νοση­λεί­ας, περιο­ρί­ζο­ντας την εξάρ­τη­ση από ανθρώ­πι­νο δυνα­μι­κό. Το 50% των βιο­μη­χα­νι­κών ρομπότ παγκο­σμί­ως κατα­σκευά­ζε­ται και χρη­σι­μο­ποιεί­ται στην Ιαπω­νία (IFR, 2024).

2.2 Η Δύση: Βιο­μη­χα­νι­κή εστί­α­ση και φόβος υποκατάστασης

Στις ΗΠΑ και στην Ε.Ε., η ρομπο­τι­κή επι­κε­ντρώ­νε­ται κυρί­ως σε τομείς παρα­γω­γής και άμυ­νας. Η Boston Dynamics είναι εμβλη­μα­τι­κή στον τομέα της στρα­τιω­τι­κής και δια­σω­στι­κής ρομπο­τι­κής. Ωστό­σο, η ευρύ­τε­ρη κοι­νω­νι­κή απο­δο­χή καθυ­στε­ρεί λόγω ανη­συ­χιών για απώ­λεια θέσε­ων εργα­σί­ας, ανι­σό­τη­τες και ανε­πάρ­κεια νομι­κού πλαι­σί­ου (Kaplan, 2004).

 

3. Η γεω­ρο­μπο­τι­κή πραγ­μα­τι­κό­τη­τα και η εντει­νό­με­νη ανισότητα

• Σύμ­φω­να με προη­γού­με­νο  άρθρο μας (Χαρά­λα­μπος Στέρ­τσος, “Έρχο­νται τα Ρομπότ”),  η παγκό­σμια ηγε­σία στη ρομπο­τι­κή ανή­κει σε πέντε χώρες: ΗΠΑ, Ιαπω­νία, Κίνα, Νότια Κορέα και Γερ­μα­νία. Οι χώρες αυτές κυριαρ­χούν τόσο στην παρα­γω­γή όσο και στην κατα­νά­λω­ση ρομπότ, δημιουρ­γώ­ντας μια νέα ανι­σορ­ρο­πία στο διε­θνές παρα­γω­γι­κό σύστη­μα. Η Ρωσία, Αφρι­κή, Ινδία και Λατι­νι­κή Αμε­ρι­κή παρα­μέ­νουν ουσια­στι­κά απού­σες από τον χάρ­τη αυτό.

Η τεχνη­τή νοη­μο­σύ­νη και τα ρομπότ επα­να­προσ­διο­ρί­ζουν όχι μόνο την εργα­σία αλλά και τις οικο­νο­μι­κές δομές. Ο πρό­ε­δρος της Παγκό­σμιας Τρά­πε­ζας, Τζιμ Γιονγκ Κιμ, ανέ­φε­ρε πως 150 εκατ. άνθρω­ποι θα χάσουν τη δου­λειά τους, ενώ 300 εκατ. νέοι θα εισέλ­θουν στην αγο­ρά εργα­σί­ας, κυρί­ως χωρίς επαρ­κείς θέσεις. Η αυτό­νο­μη τεχνο­λο­γία ανα­μέ­νε­ται να εξα­λεί­ψει έως και το 50% των υπαρ­χου­σών θέσε­ων εργασίας.

4. Ηθι­κά και Νομι­κά Ζητήματα

4.1 Συναι­σθη­μα­τι­κή νοη­μο­σύ­νη και ανθρώ­πι­νη εμπιστοσύνη

Ρομπότ με ικα­νό­τη­τες συναι­σθη­μα­τι­κής ανα­γνώ­ρι­σης και αντί­δρα­σης δοκι­μά­ζο­νται σε σχο­λεία, νοσο­κο­μεία και κοι­νω­νι­κές δομές. Η ικα­νό­τη­τά τους να δημιουρ­γούν σχέ­σεις εμπι­στο­σύ­νης και συναι­σθη­μα­τι­κής στή­ρι­ξης βρί­σκε­ται υπό μελέ­τη (Bartneck et al., 2007).

4.2 Νομι­κή προσωπικότητα

Η Ε.Ε. εξε­τά­ζει την απο­νο­μή “ηλε­κτρο­νι­κής προ­σω­πι­κό­τη­τας” στα ρομπότ, με στό­χο τη θεσμι­κή θωρά­κι­ση της κοι­νω­νί­ας από ενδε­χό­με­νες συνέ­πειες της τεχνη­τής νοη­μο­σύ­νης. Το ερώ­τη­μα παρα­μέ­νει: μπο­ρού­με – ή πρέ­πει – να ανα­γνω­ρί­σου­με δικαιώ­μα­τα σε μη ανθρώ­πι­να όντα;

4.3 Μοντέ­λα συμμετοχής

Εχει προ­τα­θεί ένα νέο μοντέ­λο οικο­νο­μι­κής δικαιο­σύ­νης: δια­νο­μή μετο­χών των εται­ρειών που χρη­σι­μο­ποιούν ρομπότ στους εργα­ζο­μέ­νους, ώστε να μειω­θούν οι κοι­νω­νι­κές εντά­σεις και να δια­νε­μη­θεί η παρα­γω­γι­κό­τη­τα πιο δίκαια.

5. Συμπε­ρά­σμα­τα και προτάσεις

Η επι­τυ­χής ενσω­μά­τω­ση των ρομπότ προϋποθέτει:

• Εκπαί­δευ­ση και πολι­τι­σμι­κή ευαισθητοποίηση
• Κανο­νι­στι­κό πλαί­σιο σε διε­θνές επί­πε­δο (AI Act της Ε.Ε.)
• Τεχνο­λο­γι­κή δημο­κρα­τία για χώρες με χαμη­λό δεί­κτη ενσω­μά­τω­σης (π.χ. Ελλάδα)

Η πορεία προς την κοι­νω­νία της «παντα­χού παρού­σας γνώ­σης» φέρ­νει μαζί της όχι μόνο ρομπότ και big data, αλλά και κβα­ντι­κούς υπο­λο­γι­στές, προ­σω­πο­ποι­η­μέ­να φάρ­μα­κα και drones. Η μετά­βα­ση αυτή απαι­τεί κοι­νω­νι­κή συνο­χή, πολι­τι­κή ορα­μα­τι­κό­τη­τα και επα­να­προσ­διο­ρι­σμό των εννοιών εργα­σί­ας, ιδιο­κτη­σί­ας και ανθρώ­πι­νης ταυτότητας.

Βιβλιο­γρα­φία & Πηγές

• Bartneck, C., et al. (2007). “Robots and Racism.” ACM Transactions on Human-Robot Interaction.
• Robertson, J. (2018). Robo Sapiens Japanicus. University of California Press.
• International Federation of Robotics (2024). World Robotics Report. www.ifr.org
• Kaplan, F. (2004). “Cultural differences in robot acceptance.” International Journal of Humanoid Robotics.
• Geraci, R. M. (2008). “Apocalyptic AI.” Journal of the American Academy of Religion.
• Harvard Law Review (2023). “Legal Personality and Artificial Intelligence.”
• European Commission (2024). “AI Act”. eur-lex.europa.eu
• Χαρά­λα­μπος Στέρ­τσος, “Έρχο­νται τα Ρομπότ” i‑loveathens.gr

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Η Ρομπο­τι­κή σήμερα