Η απελευθέρωση της Κόνιτσας από τους Οθωμανούς: Μια καθοριστική στιγμή στην ιστορία της Ηπείρου

του Χαρά­λα­μπου Στέρτσου

1. Εισαγωγή

Η Κόνι­τσα, μια πόλη γεμά­τη ιστο­ρία και φυσι­κή ομορ­φιά, στέ­κει περή­φα­νη στις πλα­γιές της Πίν­δου, συνο­ρεύ­ο­ντας με την Αλβα­νία. Για αιώ­νες υπήρ­ξε κέντρο  της οθω­μα­νι­κής διοί­κη­σης, δια­τη­ρώ­ντας ταυ­τό­χρο­να ισχυ­ρό ελλη­νι­κό χαρα­κτή­ρα.  Ταυ­τό­χρο­να ήταν σημα­ντι­κός κόμ­βος πολι­τι­σμι­κής , οικο­νο­μι­κής και στρα­τη­γι­κής σημα­σί­ας. Η απε­λευ­θέ­ρω­σή της στις 24 Φεβρουα­ρί­ου 1913 δεν ήταν απλώς ένα στρα­τιω­τι­κό γεγο­νός· ήταν η κορύ­φω­ση 500 χρό­νων περί­που, αγώ­νων, θυσιών και προσ­δο­κιών. Μέσα σε πυκνά σύν­νε­φα πολέ­μου, οι ήρω­ες της Ηπεί­ρου χάρα­ξαν με το αίμα τους την ελευ­θε­ρία στην πέτρα των βουνών.

2. Η Κόνι­τσα υπό Οθω­μα­νι­κή κατοχή

Η Κόνι­τσα υπο­δου­λώ­θη­κε στους Οθω­μα­νούς το 1430 ή, σύμ­φω­να με άλλες πηγές, το 1417 (Μπί­ρης, 1960: 85). Κατά τη διάρ­κεια των σχε­δόν πέντε αιώ­νων σκλα­βιάς, οι κάτοι­κοι  υπέ­φε­ραν από βαριά φορο­λο­γία, κατα­πί­ε­ση, ανα­σφά­λεια, ατε­λεί­ω­τες δοκι­μα­σί­ες και συνε­χείς απει­λές εξι­σλα­μι­σμού. Παρά τις δυσκο­λί­ες  δεν έχα­σαν την ελλη­νι­κή τους ψυχή. Τα καρα­βά­νια των εμπό­ρων και οι ψίθυ­ροι των κρυ­φών σχο­λεί­ων κρά­τη­σαν ζωντα­νή τη φλό­γα της αντί­στα­σης. Στη σκιά των μεγα­λο­πρε­πών βου­νών, οι Ηπει­ρώ­τες προ­ε­τοί­μα­ζαν υπο­μο­νε­τι­κά το ξημέ­ρω­μα της ελευ­θε­ρί­ας (Μπί­ρης, 1960: 85). Ένας από τους σημα­ντι­κό­τε­ρους παρά­γο­ντες της αντί­στα­σης ήταν η Εκκλη­σία και ειδι­κό­τε­ρα η διδα­σκα­λία του Αγί­ου Κοσμά του Αιτω­λού, ο οποί­ος προ­ώ­θη­σε την ελλη­νι­κή παι­δεία, βοη­θώ­ντας στη δια­τή­ρη­ση της γλώσ­σας και της εθνι­κής συνεί­δη­σης. Το ποθού­με­νο του Αγί­ου Κοσμά ήρθε 134 χρό­νια μετά το μαρ­τυ­ρι­κό του τέλος, καθι­στώ­ντας την Κόνι­τσα από τις τελευ­ταί­ες πόλεις της Ηπεί­ρου που απελευθερώθηκαν.

Η γεω­γρα­φι­κή της θέση και η οικο­νο­μι­κή της ανά­πτυ­ξη την έκα­ναν, ήδη από το 1438, σημα­ντι­κό πολι­τι­κό, θρη­σκευ­τι­κό και οικο­νο­μι­κό κέντρο. Οι μπέ­η­δες της Κόνι­τσας δια­δρα­μά­τι­ζαν καθο­ρι­στι­κό ρόλο, επέ­βλε­παν την κοι­νω­νι­κή και οικο­νο­μι­κή ζωή  της πόλης, χρη­σι­μο­ποιού­σαν την ελλη­νι­κή γλώσ­σα, (ποιος μιλά­ει στη Κόνι­τσα τουρ­κι­κά; ανα­ρω­τιό­ταν), έστελ­ναν τα παι­διά τους στα ελλη­νι­κά σχο­λεία και σέβο­νταν τους χρι­στια­νούς αγί­ους. Χαρα­κτη­ρι­στι­κή είναι η παλιά ρήση: “Κόνι­τσα κασα­μπάς (πόλη), Γιάν­νε­να χωριό”. Ωστό­σο, το πλιά­τσι­κο και οι κατα­στρο­φές που προ­κά­λε­σαν κατά και­ρούς οι Οθω­μα­νοί ξεπέ­ρα­σαν κάθε όριο.

Στα τέλη του 16ου και αρχές του 17ου αιώ­να, η παρά­δο­ση ανα­φέ­ρει τον κλέ­φτη και αρμα­τω­λό Βέρ­γο από τη Μόλι­στα να πολε­μά­ει τους Τούρ­κους στο αρμα­το­λί­κι Γρε­βε­νών. Στους αγώ­νες του 1821, η Κόνι­τσα δεν πήρε άμε­σα μέρος, αλλά έδω­σε σπου­δαί­ους αγω­νι­στές, όπως τον Χρή­στο Τσά­κα, υπα­σπι­στή του Καραϊ­σκά­κη, τον Μήτση Λέζη, τον Χρή­στο Ζού­μη από τη Βούρ­μπια­νη και τον Νικό­λαο Κονι­τσιώ­τη. Αργό­τε­ρα, ο καπε­τάν Ζέρ­μας από την Πλα­γιά, σύντρο­φος του Ντα­βέ­λη, συμ­με­τεί­χε στον Μακε­δο­νι­κό Αγώ­να. Ταυ­τό­χρο­να την περί­ο­δο αυτή  δημιουρ­γεί­ται μια ξεχω­ρι­στή Ελλη­νι­κή ταυ­τό­τη­τα απέ­να­ντι στους μου­σουλ­μά­νους.( Vlachos, Koliva, 2013, σ. 27)

Από το 1906 έως το 1917, ο Σπυ­ρί­δων Βλάχος,(από τη Ρου­ψιά Πωγω­νί­ου) επί­σκο­πος Βελ­λάς και Κονί­τσης, έφτια­ξε οργα­νω­μέ­να ιερο­δι­δα­σκα­λεία,  μόρ­φω­σε ιερείς και έστει­λε δασκά­λους σε όλη την ύπαι­θρο χώρα. Ανα­χαί­τι­σε το αλβα­νι­κό εθνι­κό κίνη­μα και τη ρου­μα­νι­κή προ­πα­γάν­δα.  Οργά­νω­σε αντάρ­τι­κα σώμα­τα σε όλη την επαρ­χία με στό­χο να λει­τουρ­γή­σουν επι­κου­ρι­κά του ελλη­νι­κού στρα­τού όταν έρθει η ώρα της απε­λευ­θέ­ρω­σης. Η κατά­στα­ση έγι­νε  πιο εύκο­λη όταν συμ­πτύ­χθη­καν οι αστυ­νο­μι­κοί σταθ­μοί. Στα χωριά της Κόνι­τσας, κι όχι μόνο, μια εθνε­γερ­τι­κή  κατά­στα­ση που ήταν από και­ρό σ εξέ­λι­ξη, εντά­θη­κε.  Ενα — ένα τα χωριά επα­να­στα­τού­σαν μπαί­νο­ντας στον αγώ­να της λευτεριάς

Το 1912 εγκα­τα­στά­θη­κε στην Κόνι­τσα ο Τζα­βήτ Πασάς με 2.000 στρα­τιώ­τες και τοπο­θέ­τη­σε τρία έως τέσ­σε­ρα κανό­νια κάτω από την πλα­τεία, εκβιά­ζο­ντας τους κατοί­κους να του προ­σφέ­ρουν τρό­φι­μα. Ταυ­τό­χρο­να, μπέ­η­δες της περιο­χής, με περί­που 4.000 στρα­τιώ­τες, συνέ­χι­ζαν να κατα­πιέ­ζουν τον τοπι­κό πληθυσμό.

3. Ο Α’ Βαλ­κα­νι­κός Πόλε­μος και η εκστρα­τεία στην Ήπειρο

Ο Α’ Βαλ­κα­νι­κός Πόλε­μος (1912–1913) σημα­το­δό­τη­σε μια νέα επο­χή για τα Βαλ­κά­νια. Η Ελλά­δα, η Βουλ­γα­ρία, η Σερ­βία και το Μαυ­ρο­βού­νιο συμ­μά­χη­σαν ενα­ντί­ον της Οθω­μα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρί­ας, με στό­χο την απε­λευ­θέ­ρω­ση των υπό­δου­λων χρι­στια­νι­κών πλη­θυ­σμών. Στις 5 Οκτω­βρί­ου 1912, ο ελλη­νι­κός στρα­τός ξεκί­νη­σε την εκστρα­τεία στην Ήπει­ρο  βαδί­ζο­ντας ανά­με­σα σε ποτα­μούς και χιο­νι­σμέ­νες βου­νο­κορ­φές  με κύριο στό­χο την απε­λευ­θέ­ρω­ση των Ιωαν­νί­νων, την πρω­τεύ­ου­σας της περιο­χής (Δού­κας, 1931: 213). Η πολιορ­κία της πόλης κορυ­φώ­θη­κε με την παρά­δο­σή της στις 21 Φεβρουα­ρί­ου 1913 (Δού­κας, 1931: 213).

4.Η μάχη για την απε­λευ­θέ­ρω­ση της Κόνιτσας 

4.1 Οι επι­χει­ρή­σεις κατά των Οθωμανών

Μετά την πτώ­ση των Ιωαν­νί­νων, οι ελλη­νι­κές δυνά­μεις προ­χώ­ρη­σαν βόρεια, με στό­χο την πλή­ρη εκκα­θά­ρι­ση της περιο­χής από τις οθω­μα­νι­κές φρου­ρές. Η Κόνι­τσα παρέ­με­νε ακό­μη υπό τον έλεγ­χο των Οθω­μα­νών και διέ­θε­τε ισχυ­ρή φρου­ρά περί­που 1.500 στρα­τιω­τών. Οι ελλη­νι­κές δυνά­μεις, με την ορμή της πρό­σφα­της νίκης τους, κινή­θη­καν απο­φα­σι­στι­κά προς την πόλη της Κόνι­τσας (Καλ­λέρ­γης, 1985: 102).

Οι πρώ­τες αντάρ­τι­κες ομά­δες  είχαν εμφα­νι­στεί στη Βούρ­μπια­νη  από τον Νοέμ­βριο του 1912, ενώ είχαν επα­να­στα­τή­σει και άλλα από τα 38χωριά  και τους 4 οικι­σμούς της Κόνι­τσας, με πιο χαρα­κτη­ρι­στι­κά,  την Οξυά, την Πλα­γιά, την Δρο­σο­πη­γή, την Φούρ­κα, και το Δίστρα­το.¹ Η μάχη για την Κόνι­τσα ξεκί­νη­σε στις 22 Φεβρουα­ρί­ου 1913, με έντο­νες συγκρού­σεις στα περί­χω­ρα της πόλης. Οι ελλη­νι­κές δυνά­μεις εξα­πέ­λυ­σαν ισχυ­ρή επί­θε­ση, εκμε­ταλ­λευό­με­νες την απο­διορ­γά­νω­ση του οθω­μα­νι­κού στρα­τού μετά την απώ­λεια των Ιωαν­νί­νων. Οι ελλη­νι­κές δυνά­μεις, υπό τον λοχα­γό Δημή­τριο Παπα­νι­κο­λά­ου, πέτυ­χαν σημα­ντι­κές νίκες και οι Οθω­μα­νοί εγκα­τέ­λει­ψαν την Κόνι­τσα.  (Βλά­χος, 2001: 179).

5. Η απε­λευ­θέ­ρω­ση της Κόνιτσας

Στις 24 Φεβρουα­ρί­ου 1913, ο ελλη­νι­κός στρα­τός υπό τον Δημή­τριο Παπα­νι­κο­λά­ου εισήλ­θε στην πόλη, όπου οι κάτοι­κοι τον υπο­δέ­χτη­καν με ζητω­κραυ­γές και δάκρυα χαράς. Ο Αγη­σί­λα­ος Παπα­χρη­στί­δης χτύ­πη­σε χαρ­μό­συ­να την καμπά­να του Αγί­ου Νικο­λά­ου, ενώ η ελλη­νι­κή σημαία υψώ­θη­κε στο καμπα­να­ριό από τον Διστρα­τιώ­τη Γερά­ση Γού­σια. Ο Μητρο­πο­λί­της Σπυ­ρί­δων ευλό­γη­σε την απε­λευ­θέ­ρω­ση, σημα­το­δο­τώ­ντας την έναρ­ξη μιας νέας επο­χής ελευθερίας.

6. Οι συνέ­πειες της απελευθέρωσης

Η Κόνι­τσα, με τα πέτρι­να γεφύ­ρια της και τα άγρια βου­νά της, έμει­νε όρθια μέσα στις καται­γί­δες της ιστο­ρί­ας. Η απε­λευ­θέ­ρω­σή της δεν ήταν μόνο στρα­τιω­τι­κός άθλος αλλά και μια πρά­ξη δικαιο­σύ­νης, ένας συμ­βο­λι­σμός της ελλη­νι­κής ψυχής που δεν λύγι­σε ποτέ. Η 24η Φεβρουα­ρί­ου 1913 δεν ήταν απλώς μια ημε­ρο­μη­νία· ήταν το επι­στέ­γα­σμα ενός ονεί­ρου αιώνων.

Η απε­λευ­θέ­ρω­ση της Κόνι­τσας είχε βαθύ­τε­ρες επι­πτώ­σεις, τόσο στρα­τη­γι­κές όσο και συμβολικές:

• Στρα­τη­γι­κή σημα­σία: Η κατά­λη­ψη της Κόνι­τσας εξα­σφά­λι­σε τον πλή­ρη έλεγ­χο της βόρειας Ηπεί­ρου και ενί­σχυ­σε την ελλη­νι­κή παρου­σία στα Βαλκάνια.
• Ηθι­κή δύνα­μη: Για τους κατοί­κους της περιο­χής, η απε­λευ­θέ­ρω­ση ήταν η κορύ­φω­ση αιώ­νων αγώ­νων και θυσιών.
• Εθνι­κή ολο­κλή­ρω­ση: Με τη Συν­θή­κη του Λον­δί­νου (1913)², η Κόνι­τσα ενώ­θη­κε επί­ση­μα με την Ελλάδα.

 

 Παρα­πο­μπές

1. Φίλιου Λαμπρι­νή, Πανη­γυ­ρι­κός, περιο­δι­κό ΚΟΝΙΤΣΑ , τεύ­χος 210
2. Η Συν­θή­κη του Λον­δί­νου (1913)

Η Συν­θή­κη του Λον­δί­νου υπο­γρά­φη­κε στις 30 Μαΐ­ου 1913 μετά το τέλος του Α’ Βαλ­κα­νι­κού Πολέ­μου. Σκο­πός της ήταν να τερ­μα­τι­στεί η σύρ­ρα­ξη μετα­ξύ των Βαλ­κα­νι­κών κρα­τών (Ελλά­δας, Σερ­βί­ας, Βουλ­γα­ρί­ας και Μαυ­ρο­βου­νί­ου) και της Οθω­μα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρί­ας. Ωστό­σο, η συν­θή­κη αυτή δεν όρι­ζε άμε­σα τα σύνο­ρα των κρα­τών, αλλά απλώς ανα­γνώ­ρι­ζε τις κατα­κτή­σεις των Βαλ­κα­νι­κών κρα­τών και έθε­τε τις βάσεις για περαι­τέ­ρω διαπραγματεύσεις.

Στη Συν­θή­κη του Λον­δί­νου δεν ανα­φέ­ρε­ται συγκε­κρι­μέ­να η Κόνι­τσα, καθώς η τύχη των εδα­φών θα καθο­ρι­ζό­ταν σε μετα­γε­νέ­στε­ρες δια­πραγ­μα­τεύ­σεις. Η Κόνι­τσα, ωστό­σο, είχε ήδη κατα­λη­φθεί από τον ελλη­νι­κό στρα­τό κατά τη διάρ­κεια του Α’ Βαλ­κα­νι­κού Πολέ­μου (1912–1913).

Η Συν­θή­κη του Βου­κου­ρε­στί­ου (1913)

Η ορι­στι­κή προ­σάρ­τη­ση της Κόνι­τσας στην Ελλά­δα κατο­χυ­ρώ­θη­κε με τη Συν­θή­κη του Βου­κου­ρε­στί­ου, που υπο­γρά­φη­κε στις 10 Αυγού­στου 1913. Αυτή η συν­θή­κη τερ­μά­τι­σε τον Β’ Βαλ­κα­νι­κό Πόλε­μο και καθό­ρι­σε τα σύνο­ρα μετα­ξύ των Βαλ­κα­νι­κών κρα­τών. Η Ελλά­δα απέ­κτη­σε επί­ση­μα την Κόνι­τσα, καθώς και άλλες περιο­χές της Βορεί­ου Ηπεί­ρου και της Μακεδονίας.

Η Διά­σκε­ψη των Πρέ­σβε­ων στο Λον­δί­νο (1913–1914)

Μετά τη Συν­θή­κη του Βου­κου­ρε­στί­ου, οι Μεγά­λες Δυνά­μεις (Βρε­τα­νία, Γαλ­λία, Ρωσία, Γερ­μα­νία, Αυστρο­ουγ­γα­ρία και Ιτα­λία) συνε­χί­σα­νε να συζη­τούν τα σύνο­ρα στα Βαλ­κά­νια στη Διά­σκε­ψη των Πρέ­σβε­ων στο Λον­δί­νο (1913–1914). Η διά­σκε­ψη αυτή επι­κύ­ρω­σε τα όρια που είχαν καθο­ρι­στεί με τη Συν­θή­κη του Βου­κου­ρε­στί­ου, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης της Κόνιτσας.

Συμπέ­ρα­σμα

Η Συν­θή­κη του Λον­δί­νου (1913) δεν όρι­ζε άμε­σα την τύχη της Κόνι­τσας, αλλά άνοι­ξε τον δρό­μο για περαι­τέ­ρω διαπραγματεύσεις.

 

7. Βιβλιογραφία

• Βλά­χος, Σ. (2001). Η Ήπει­ρος στον Α’ Βαλ­κα­νι­κό Πόλε­μο. Αθή­να: Εκδό­σεις Παπαδήμα.
• Δού­κας, Π. (1931). Η Ιστο­ρία της Ηπεί­ρου από την Τουρ­κο­κρα­τία στην Απε­λευ­θέ­ρω­ση. Ιωάν­νι­να: Τυπο­γρα­φείο Ζήση.
• Καλ­λέρ­γης, Ν. (1985). Στρα­τιω­τι­κές Επι­χει­ρή­σεις 1912–1913. Θεσ­σα­λο­νί­κη: Εκδό­σεις Βεργίνα.
• Καρα­γιάν­νη Ελέ­νη, ziakopoulos.blogspot.gr https://ziakopoulos.blogspot.com/2023/02/blog-post_24.html
• Μπί­ρης, Κ. (1960). Η Κόνι­τσα μέσα στους Αιώ­νες. Αθή­να: Εται­ρεία Ηπει­ρω­τι­κών Μελετών

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο facebook: Η Κόνι­τσα σήμε­ρα Konitsa today