Η Ελλάδα που αδειάζει: Ποιος τελικά θέλει ζωντανή την περιφέρεια;

του Μπά­μπη Στέρτσου

Δεν ξέρω αν υπάρ­χει κάποιος κεντρι­κός σχε­δια­σμός που οδη­γεί στην απο­δυ­νά­μω­ση της ελλη­νι­κής επαρ­χί­ας. Ξέρω όμως ότι, αν βάλει κανείς δίπλα δίπλα όσα συμ­βαί­νουν εδώ και χρό­νια, η εικό­να που σχη­μα­τί­ζε­ται είναι του­λά­χι­στον ανησυχητική.

Δημό­σιες υπη­ρε­σί­ες απο­μα­κρύ­νο­νται από μικρές πόλεις. Τρα­πε­ζι­κά κατα­στή­μα­τα εξα­φα­νί­ζο­νται και μαζί τους περιο­ρί­ζε­ται, σε αρκε­τές περι­πτώ­σεις, ακό­μη και η πρό­σβα­ση σε βασι­κές τρα­πε­ζι­κές υπη­ρε­σί­ες, όπως τα ΑΤΜ. Τα ΕΛΤΑ προ­χώ­ρη­σαν επί­σης σε μεγά­λη ανα­διάρ­θρω­ση του δικτύ­ου τους, προ­κα­λώ­ντας αντι­δρά­σεις ακρι­βώς για τις συνέ­πειες που τέτοιες απο­φά­σεις έχουν στην περιφέρεια.

Την ίδια στιγ­μή, οι μικροί οικι­σμοί βρί­σκο­νται αντι­μέ­τω­ποι με ένα νέο και σύν­θε­το πολε­ο­δο­μι­κό καθε­στώς. Το Προ­ε­δρι­κό Διά­ταγ­μα 194/2025 για την οριο­θέ­τη­ση οικι­σμών κάτω των 2.000 κατοί­κων άνοι­ξε μεγά­λη συζή­τη­ση για τη δυνα­τό­τη­τα δόμη­σης και την αξιο­ποί­η­ση περιου­σιών στις παρυ­φές των χωριών. Ακο­λού­θη­σαν διορ­θω­τι­κές παρεμ­βά­σεις. Το ουσια­στι­κό ερώ­τη­μα, ωστό­σο, παραμένει:

Πώς θα πεί­σεις έναν νέο άνθρω­πο να επι­στρέ­ψει, να φτιά­ξει σπί­τι και να χτί­σει τη ζωή του σε ένα χωριό, όταν η ίδια η εγκα­τά­στα­ση και η δημιουρ­γία εκεί γίνο­νται ολο­έ­να δυσκολότερες;

Και μετά έρχε­ται η καθημερινότητα.

Το μικρό καφε­νείο, το παντο­πω­λείο, ο φούρ­νος, ο επαγ­γελ­μα­τί­ας του χωριού καλού­νται να αντα­πο­κρι­θούν σε φορο­λο­γι­κές, ψηφια­κές και διοι­κη­τι­κές υπο­χρε­ώ­σεις που συχνά έχουν σχε­δια­στεί με τη λογι­κή μιας επι­χεί­ρη­σης της πόλης. Ο έμπο­ρος που δια­νύ­ει δεκά­δες χιλιό­με­τρα για να τρο­φο­δο­τή­σει ένα απο­μα­κρυ­σμέ­νο χωριό βρί­σκε­ται αντι­μέ­τω­πος με κόστος και γρα­φειο­κρα­τία που μπο­ρούν να κατα­στή­σουν αυτή τη δια­δρο­μή οικο­νο­μι­κά ασύμφορη.

Και ύστε­ρα αρχί­ζει ο φαύ­λος κύκλος.

Τα σχο­λεία λιγο­στεύ­ουν επει­δή λιγο­στεύ­ουν τα παι­διά. Τα δρο­μο­λό­για περιο­ρί­ζο­νται επει­δή λιγο­στεύ­ουν οι επι­βά­τες. Οι υπη­ρε­σί­ες απο­μα­κρύ­νο­νται επει­δή λιγο­στεύ­ουν οι κάτοικοι.

Λιγό­τε­ροι κάτοι­κοι → λιγό­τε­ρες υπη­ρε­σί­ες → δυσκο­λό­τε­ρη καθη­με­ρι­νό­τη­τα → περισ­σό­τε­ρες απο­χω­ρή­σεις → ακό­μη λιγό­τε­ροι κάτοικοι.

Και κάπως έτσι η ερή­μω­ση αρχί­ζει να τρο­φο­δο­τεί την ίδια την ερή­μω­ση. Τα στοι­χεία της απο­γρα­φής είναι απο­κα­λυ­πτι­κά. Από το 2011 έως το 2021 η Ήπει­ρος έχα­σε περί­που το 5% του μόνι­μου πλη­θυ­σμού της. Στις ηλι­κί­ες όμως που μπο­ρούν να δημιουρ­γή­σουν οικο­γέ­νειες, επι­χει­ρή­σεις και μια νέα ζωή στον τόπο τους, η εικό­να είναι πολύ πιο ανη­συ­χη­τι­κή: οι ηλι­κί­ες 20–29 ετών μειώ­θη­καν κατά 25% και οι 30–39 κατά 24,4%. Αντί­θε­τα, οι κάτοι­κοι άνω των 80 ετών αυξή­θη­καν κατά 26,4%. Δεν είναι λοι­πόν μόνο ότι η επαρ­χία αδειά­ζει. Η επαρ­χία γερνάει.

Και ο ηλι­κιω­μέ­νος κάτοι­κος ενός απο­μα­κρυ­σμέ­νου χωριού βρί­σκε­ται πλέ­ον αντι­μέ­τω­πος με μια νέα μορ­φή απο­κλει­σμού. Η τρά­πε­ζα μπο­ρεί να απέ­χει δεκά­δες χιλιό­με­τρα. Η δημό­σια υπη­ρε­σία επί­σης. Το λεω­φο­ρείο περ­νά λιγό­τε­ρο συχνά. Και για όλο και περισ­σό­τε­ρες συναλ­λα­γές τού ζητεί­ται να χρη­σι­μο­ποιεί κινη­τό τηλέ­φω­νο, εφαρ­μο­γές, κωδι­κούς, ηλε­κτρο­νι­κές πλατ­φόρ­μες και ψηφια­κές ταυτοποιήσεις.

Ο ψηφια­κός μετα­σχη­μα­τι­σμός είναι πρό­ο­δος. Όταν όμως δεν συνο­δεύ­ε­ται από πραγ­μα­τι­κές εναλ­λα­κτι­κές λύσεις για εκεί­νον που δεν μπο­ρεί να τον ακο­λου­θή­σει, κιν­δυ­νεύ­ει να μετα­τρα­πεί σε έναν νέο κοι­νω­νι­κό και ηλι­κια­κό αποκλεισμό.

Υπάρ­χει και ένας ακό­μη κρί­κος αυτής της αλυ­σί­δας: η κτηνοτροφία.

Για την Ήπει­ρο ειδι­κό­τε­ρα, η μετα­κι­νού­με­νη κτη­νο­τρο­φία δεν είναι απλώς ένας οικο­νο­μι­κός κλά­δος. Είναι ιστο­ρία, πολι­τι­σμός, παρα­γω­γή και τρό­πος ζωής αιώ­νων. Οι δυσκο­λί­ες που αντι­με­τω­πί­ζουν οι κτη­νο­τρό­φοι και οι περιο­ρι­σμοί που κατά και­ρούς επι­βάλ­λο­νται στις μετα­κι­νή­σεις των κοπα­διών προς τους θερι­νούς βοσκο­τό­πους προ­σθέ­τουν ένα ακό­μη βάρος σε έναν ήδη πιε­σμέ­νο κλάδο.

Αν φύγει και ο κτη­νο­τρό­φος από τα βου­νά, δεν χάνε­ται μόνο μια παρα­γω­γι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα. Χάνε­ται ένας από τους τελευ­ταί­ους ανθρώ­πους που κρα­τούν το βου­νό, το χωριό και τελι­κά την ίδια την ύπαι­θρο ζωντανή.

Μέσα σε αυτή την πραγ­μα­τι­κό­τη­τα έρχο­νται τα οικο­νο­μι­κά κίνη­τρα για εγκα­τά­στα­ση στην περι­φέ­ρεια. Είναι θετι­κά. Είναι χρή­σι­μα. Είναι ανα­γκαία. Αλλά δεν αρκούν. Ακό­μη και ένα οικο­νο­μι­κό κίνη­τρο που μπο­ρεί να φτά­σει τις 10.000 ευρώ μπο­ρεί να βοη­θή­σει έναν άνθρω­πο να κάνει το πρώ­το βήμα. Δεν μπο­ρεί όμως από μόνο του να τον κάνει να μείνει.

Τα 10.000 ευρώ δεν κρα­τούν ανοι­χτό το σχο­λείο του παι­διού του. Δεν φέρ­νουν για­τρό πιο κοντά. Δεν αυξά­νουν τα δρο­μο­λό­για των συγκοι­νω­νιών. Δεν επα­να­φέ­ρουν μια δημό­σια υπη­ρε­σία ή ένα ΑΤΜ. Δεν δημιουρ­γούν από μόνα τους στα­θε­ρή εργα­σία ούτε εξα­σφα­λί­ζουν ότι μια μικρή επι­χεί­ρη­ση θα μπο­ρέ­σει να επι­βιώ­σει. Για­τί η εγκα­τά­στα­ση στην περι­φέ­ρεια δεν είναι μια από­φα­ση μερι­κών μηνών. Είναι από­φα­ση ζωής.

Γι’ αυτό και τα οικο­νο­μι­κά κίνη­τρα μπο­ρούν να έχουν πραγ­μα­τι­κό απο­τέ­λε­σμα μόνο εάν απο­τε­λούν μέρος μιας στα­θε­ρής και μακρο­χρό­νιας πολι­τι­κής: φορο­λο­γι­κά κίνη­τρα για κατοί­κους και μικρές επι­χει­ρή­σεις, πρό­σβα­ση στην υγεία και την εκπαί­δευ­ση, αξιό­πι­στες συγκοι­νω­νί­ες, ψηφια­κές υπο­δο­μές, βασι­κές τρα­πε­ζι­κές και δημό­σιες υπη­ρε­σί­ες, στή­ρι­ξη της τοπι­κής επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τη­τας, της γεωρ­γί­ας και της κτη­νο­τρο­φί­ας και, πάνω απ’ όλα, δυνα­τό­τη­τα αξιο­πρε­πούς και στα­θε­ρής εργασίας.

Δεν αρκεί να δώσεις σε έναν νέο άνθρω­πο χρή­μα­τα για να πάει στο χωριό. Πρέ­πει να δημιουρ­γή­σεις τις συν­θή­κες για να μεί­νει. Και τότε φτά­νου­με στο πραγ­μα­τι­κό ερώτημα:

Τι ακρι­βώς θέλου­με να κάνου­με με την ελλη­νι­κή επαρχία;

Θέλου­με χωριά ζωντα­νά δώδε­κα μήνες τον χρό­νο ή όμορ­φους οικι­σμούς που θα ανοί­γουν τα σπί­τια τους μόνο τον Αύγου­στο, για λίγες ημέ­ρες δια­κο­πών και για τα πανη­γύ­ρια; Θέλου­με νέους ανθρώ­πους να επι­στρέ­ψουν ή απλώς ευχό­μα­στε να επι­στρέ­ψουν, χωρίς να δημιουρ­γού­με τις προ­ϋ­πο­θέ­σεις ώστε να μπο­ρούν εκεί να εργα­στούν, να δημιουρ­γή­σουν οικο­γέ­νεια και να μεγα­λώ­σουν τα παι­διά τους;

Για­τί δεν γίνε­ται από τη μία να μιλά­με για απο­κέ­ντρω­ση, δημο­γρα­φι­κή ανα­γέν­νη­ση, περι­φε­ρεια­κή ανά­πτυ­ξη και επι­στρο­φή των νέων και από την άλλη, μέσα από δεκά­δες μικρές και μεγά­λες απο­φά­σεις, να κάνου­με τη ζωή στην περι­φέ­ρεια ολο­έ­να δυσκο­λό­τε­ρη. Ίσως καμία από αυτές τις πολι­τι­κές, αν την εξε­τά­σου­με μεμο­νω­μέ­να, να μην έχει στό­χο την ερή­μω­ση της υπαίθρου.

Όταν όμως τις δού­με όλες μαζί, το σωρευ­τι­κό απο­τέ­λε­σμά τους αρχί­ζει να γίνε­ται ανη­συ­χη­τι­κά καθα­ρό. Και εδώ βρί­σκε­ται, κατά τη γνώ­μη μου, η ουσία. Η περι­φέ­ρεια δεν είναι μια επι­χεί­ρη­ση που αξιο­λο­γεί­ται απο­κλει­στι­κά με όρους κόστους και από­δο­σης. Είναι κοι­νω­νι­κός, παρα­γω­γι­κός και εθνι­κός χώρος. Είναι οι άνθρω­ποί της, οι κοι­νό­τη­τές της, η ιστο­ρία και η συνέ­χεια ενός τόπου.

Ένα σχο­λείο με λίγα παι­διά μπο­ρεί να κοστί­ζει περισ­σό­τε­ρο ανά μαθη­τή. Ένα λεω­φο­ρείο με λίγους επι­βά­τες μπο­ρεί να μην είναι οικο­νο­μι­κά απο­δο­τι­κό. Μια υπη­ρε­σία σε μια μικρή πόλη μπο­ρεί να εξυ­πη­ρε­τεί λιγό­τε­ρους πολίτες.

Αλλά η αξία τους δεν μετριέ­ται μόνο σε ευρώ. Μετριέ­ται και στο αν ένα χωριό θα εξα­κο­λου­θή­σει να υπάρχει.

Η ελλη­νι­κή περι­φέ­ρεια, λοι­πόν, δεν χρειά­ζε­ται μόνο κίνη­τρα επι­στρο­φής. Χρειά­ζε­ται πολι­τι­κή παρα­μο­νής. Για­τί το μεγά­λο στοί­χη­μα δεν είναι να πεί­σου­με κάποιον να επι­στρέ­ψει για έναν χρό­νο. Είναι να μπο­ρεί να μεί­νει. Να εργα­στεί. Να δημιουρ­γή­σει. Να μεγα­λώ­σει τα παι­διά του. Να γερά­σει εκεί. Να μπο­ρεί, τελι­κά, να χτί­σει στον τόπο του ολό­κλη­ρη τη ζωή του. Δια­φο­ρε­τι­κά, σε λίγα χρό­νια ίσως δεν συζη­τά­με πλέ­ον για το πώς θα σώσου­με την ελλη­νι­κή επαρ­χία. Θα συζη­τά­με για το πώς την αφή­σα­με να χαθεί.

Και τότε η παλιά φρά­ση του Σαίξ­πηρ θα απο­κτά μια παρά­ξε­να ελλη­νι­κή επικαιρότητα:

«Κάτι σάπιο υπάρ­χει στο βασί­λειο της Δανιμαρκίας…»