Κόνιτσα: Τα αρχοντικά που κρύβουν μια άλλη ιστορία της πόλης. Τι αποκαλύπτουν δύο διεθνείς επιστημονικές μελέτες

Από το αρχο­ντι­κό του Χου­σε­ΐν Σίσκο και τη Χάμ­κω, μητέ­ρα του Αλή Πασά, μέχρι τις ξεχα­σμέ­νες οθω­μα­νι­κές επι­γρα­φές και τα λιθα­νά­γλυ­φα. Η συμ­φω­νία για την απο­κα­τά­στα­ση της κατοι­κί­ας που συν­δέ­ε­ται με τον Φάικ Κόνι­τσα φέρ­νει ξανά στο προ­σκή­νιο μια ιστο­ρι­κή κλη­ρο­νο­μιά αιώνων.

του Μπά­μπη Στέρ­τσου | hellas2day.gr

Η πρό­σφα­τη συμ­φω­νία της υπουρ­γού Πολι­τι­σμού Λίνας Μεν­δώ­νη με τον Αλβα­νό ομό­λο­γό της Μπλέ­ντι Γκόν­τζια για την απο­κα­τά­στα­ση της ιστο­ρι­κής κατοι­κί­ας που συν­δέ­ε­ται με τον Φάικ Κόνι­τσα δεν απο­τε­λεί μόνο μια σημα­ντι­κή είδη­ση για τη διά­σω­ση ενός παλιού αρχο­ντι­κού. Ανοί­γει ένα πολύ ευρύ­τε­ρο κεφά­λαιο: εκεί­νο της ιστο­ρι­κής και αρχι­τε­κτο­νι­κής κλη­ρο­νο­μιάς της Κόνι­τσας, μιας πόλης που επί αιώ­νες βρέ­θη­κε στο σταυ­ρο­δρό­μι δια­φο­ρε­τι­κών πλη­θυ­σμών, θρη­σκειών, εμπο­ρι­κών δια­δρο­μών και πολι­τι­κών εξουσιών.

Στις 9 Οκτω­βρί­ου 2026, μετά τη συνά­ντη­ση των δύο υπουρ­γών στην περιο­χή των Πρε­σπών, η αλβα­νι­κή πλευ­ρά ανα­κοί­νω­σε ότι έχουν εξα­σφα­λι­στεί οι απα­ραί­τη­τοι πόροι για την απο­κα­τά­στα­ση της κατοι­κί­ας και ότι το κτί­ριο έχει ανα­γνω­ρι­στεί ως ακί­νη­το ιστο­ρι­κής και πολι­τι­στι­κής αξί­ας. Οι εργα­σί­ες ανα­μέ­νε­ται να αρχί­σουν σύντο­μα, χωρίς να έχει δημο­σιο­ποι­η­θεί ακό­μη συγκε­κρι­μέ­νο χρονοδιάγραμμα.

Η ανα­κοί­νω­ση απο­κτά ξεχω­ρι­στή σημα­σία αν τη συν­δέ­σου­με με δύο επι­στη­μο­νι­κές μελέ­τες που δημο­σιεύ­θη­καν σε διε­θνή περιο­δι­κά το 2020 και το 2025. Οι έρευ­νες αυτές εξε­τά­ζουν την οθω­μα­νι­κή αρχι­τε­κτο­νι­κή κλη­ρο­νο­μιά της Κόνι­τσας, τον τρό­πο με τον οποίο δια­σώ­θη­κε ή εγκα­τα­λεί­φθη­κε, αλλά και όσα μπο­ρούν να απο­κα­λύ­ψουν οι πέτρες, τα δια­κο­σμη­τι­κά σύμ­βο­λα και τα παλιά οικο­δο­μή­μα­τα για την κοι­νω­νία που τα δημιούργησε.

Τα «ερείπια των Άλλων» και η ιστορική μνήμη

Το 2020, ο ερευ­νη­τής Φαί­δων Μου­δό­που­λος-Αθα­να­σί­ου δημο­σί­ευ­σε στο επι­στη­μο­νι­κό περιο­δι­κό Journal of Modern Greek Studies τη μελέ­τη The Ruins of Others: Cases from the Ottoman Heritage of Konitsa (NW Greece), δηλα­δή «Τα ερεί­πια των Άλλων: Περι­πτώ­σεις από την οθω­μα­νι­κή κλη­ρο­νο­μιά της Κόνιτσας».

Ο τίτλος της μελέ­της είναι από μόνος του απο­κα­λυ­πτι­κός. Ποια μνη­μεία θεω­ρεί μια κοι­νω­νία δικά της και ποια αντι­με­τω­πί­ζει ως κατά­λοι­πα ενός άλλου ιστο­ρι­κού κόσμου; Για­τί ορι­σμέ­να αρχο­ντι­κά δια­τη­ρού­νται, άλλα μετα­τρέ­πο­νται σε του­ρι­στι­κά αξιο­θέ­α­τα και άλλα αφή­νο­νται στη φθορά;

Ο ερευ­νη­τής εξε­τά­ζει τρεις χαρα­κτη­ρι­στι­κές περι­πτώ­σεις: το Φετι­χιέ Τζα­μί, το αρχο­ντι­κό της Χάμ­κως και την παλιά οθω­μα­νι­κή αγο­ρά της Κόνι­τσας. Πρό­κει­ται για κτί­σμα­τα δια­φο­ρε­τι­κής χρή­σης και ιστο­ρι­κής δια­δρο­μής, που όμως ανή­κουν στο ίδιο πολυ­κύ­μα­ντο παρελθόν.

Η μελέ­τη επι­ση­μαί­νει ότι η δια­χεί­ρι­ση των μνη­μεί­ων επη­ρε­ά­ζε­ται από τις ιστο­ρι­κές εξε­λί­ξεις του 20ού αιώ­να, την απο­χώ­ρη­ση της μου­σουλ­μα­νι­κής κοι­νό­τη­τας, τις εθνι­κές αφη­γή­σεις, τον Εμφύ­λιο Πόλε­μο και τη στα­δια­κή ανά­πτυ­ξη του του­ρι­σμού στην ευρύ­τε­ρη περιο­χή του Γεω­πάρ­κου Βίκου–Αώου.

Το ενδια­φέ­ρον της έρευ­νας βρί­σκε­ται ακρι­βώς σε αυτή τη σύν­δε­ση της αρχι­τε­κτο­νι­κής με την κοι­νω­νι­κή μνή­μη. Ένα κτί­ριο δεν είναι μόνο οι τοί­χοι και η στέ­γη του. Είναι και ο τρό­πος με τον οποίο οι επό­με­νες γενιές θυμού­νται ή λησμο­νούν τους ανθρώ­πους που το κατοίκησαν.

Ανά­με­σα στα σημα­ντι­κό­τε­ρα σωζό­με­να μνη­μεία της οθω­μα­νι­κής Κόνι­τσας βρί­σκε­ται το αρχο­ντι­κό της Χάμ­κως, μητέ­ρας του Αλή Πασά των Ιωαννίνων.

Η Χάμ­κω συν­δέ­ε­ται με μια από τις πιο γνω­στές οικο­γέ­νειες της οθω­μα­νι­κής Ηπεί­ρου. Το αρχο­ντι­κό της, με τον οχυ­ρω­μα­τι­κό χαρα­κτή­ρα και την ιδιαί­τε­ρη αρχι­τε­κτο­νι­κή του, απο­τε­λεί μαρ­τυ­ρία μιας επο­χής κατά την οποία οι ισχυ­ρές οικο­γέ­νειες δια­τη­ρού­σαν κατοι­κί­ες που συν­δύ­α­ζαν την καθη­με­ρι­νή ζωή, την κοι­νω­νι­κή προ­βο­λή και την ανά­γκη προστασίας.

Σύμ­φω­να με τη μελέ­τη του 2020, το αρχο­ντι­κό της Χάμ­κως αντι­με­τω­πί­στη­κε δια­φο­ρε­τι­κά από άλλα οθω­μα­νι­κά μνη­μεία της πόλης. Η σύν­δε­σή του με τον Αλή Πασά και με την ευρύ­τε­ρη ιστο­ρία της Ηπεί­ρου διευ­κό­λυ­νε την έντα­ξή του στη σύγ­χρο­νη τοπι­κή ιστο­ρι­κή αφή­γη­ση και την ανά­δει­ξή του ως μνημείου.

Ο ερευ­νη­τής χρη­σι­μο­ποιεί αυτή την περί­πτω­ση για να δεί­ξει ότι ένα οθω­μα­νι­κό οικο­δό­μη­μα μπο­ρεί να απο­κτή­σει νέα θέση στη συλ­λο­γι­κή μνή­μη όταν συν­δε­θεί με μια ιστο­ρι­κή προ­σω­πι­κό­τη­τα που έχει ήδη ενσω­μα­τω­θεί στην τοπι­κή παράδοση.

Δεν πρό­κει­ται απλώς για ζήτη­μα αρχι­τε­κτο­νι­κής. Είναι και ζήτη­μα του τρό­που με τον οποίο μια κοι­νω­νία επι­λέ­γει να παρου­σιά­σει το παρελ­θόν της.

Το Φετιχιέ Τζαμί και η χαμένη μουσουλμανική κοινότητα

Δια­φο­ρε­τι­κή υπήρ­ξε η πορεία του Φετι­χιέ Τζα­μιού, ενός από τα θρη­σκευ­τι­κά μνη­μεία της οθω­μα­νι­κής περιόδου.

Η μελέ­τη συν­δέ­ει την εγκα­τά­λει­ψή του με τις μεγά­λες πλη­θυ­σμια­κές αλλα­γές που ακο­λού­θη­σαν την ενσω­μά­τω­ση της περιο­χής στο ελλη­νι­κό κρά­τος και ιδιαί­τε­ρα με την απο­χώ­ρη­ση σημα­ντι­κού μέρους της μου­σουλ­μα­νι­κής κοι­νό­τη­τας κατά τη δεκα­ε­τία του 1920.

Η απο­μά­κρυν­ση των ανθρώ­πων που χρη­σι­μο­ποιού­σαν το τζα­μί σήμαι­νε και τη στα­δια­κή απώ­λεια της αρχι­κής θρη­σκευ­τι­κής και κοι­νω­νι­κής του λει­τουρ­γί­ας. Οι μετα­γε­νέ­στε­ρες φθο­ρές, μετα­ξύ των οποί­ων και εκεί­νες που προ­κά­λε­σαν οι σει­σμοί του 1996, επι­δεί­νω­σαν την κατά­στα­σή του.

Ο συγ­γρα­φέ­ας υπο­στη­ρί­ζει ότι η θρη­σκευ­τι­κή ταυ­τό­τη­τα του μνη­μεί­ου επη­ρέ­α­σε τον τρό­πο με τον οποίο αντι­με­τω­πί­στη­κε στη μετα­γε­νέ­στε­ρη επο­χή. Πρό­κει­ται για ερμη­νεία που εντάσ­σε­ται στο ευρύ­τε­ρο επι­στη­μο­νι­κό πεδίο της μελέ­της της πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς και των αντα­γω­νι­στι­κών ιστο­ρι­κών αφηγήσεων.

Το τζα­μί, ανε­ξάρ­τη­τα από τη σημε­ρι­νή του χρή­ση, απο­τε­λεί τεκ­μή­ριο μιας κοι­νό­τη­τας που υπήρ­ξε μέρος της κοι­νω­νι­κής ιστο­ρί­ας της Κόνιτσας.

Η παλιά αγορά: Εκεί όπου η ιστορία συνεχίζει να ζει

Η τρί­τη περί­πτω­ση που εξε­τά­ζε­ται είναι η παλιά αγο­ρά της Κόνι­τσας, ένας χώρος όπου η οικο­νο­μι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα δια­τη­ρή­θη­κε, έστω και με δια­φο­ρε­τι­κές μορ­φές, μέσα στον χρόνο.

Στην οθω­μα­νι­κή περί­ο­δο, η αγο­ρά απο­τε­λού­σε σημα­ντι­κό κέντρο εμπο­ρί­ου και κοι­νω­νι­κών συναλ­λα­γών. Εκεί συνα­ντιού­νταν κάτοι­κοι της πόλης, έμπο­ροι, τεχνί­τες και άνθρω­ποι από τα γύρω χωριά.

Η μετα­γε­νέ­στε­ρη ανά­δει­ξή της ως παρα­δο­σια­κού εμπο­ρι­κού χώρου δεί­χνει, σύμ­φω­να με τον ερευ­νη­τή, πώς η οικο­νο­μι­κή λει­τουρ­γία ενός τόπου μπο­ρεί να επι­βιώ­σει ακό­μη και όταν έχει αλλά­ξει ριζι­κά το κοι­νω­νι­κό και πολι­τι­κό περιβάλλον.

Ωστό­σο, ο χαρα­κτη­ρι­σμός «παρα­δο­σια­κή αγο­ρά» δεν αρκεί από μόνος του για να εξη­γή­σει την ιστο­ρι­κή της δια­δρο­μή. Πίσω από τις προ­σό­ψεις των κατα­στη­μά­των υπάρ­χει η μνή­μη μιας οικο­νο­μί­ας, δια­φο­ρε­τι­κών επαγ­γελ­μα­τι­κών ομά­δων και μιας ολό­κλη­ρης κοι­νω­νι­κής οργά­νω­σης που μετα­βλή­θη­κε μέσα στον 20ό αιώνα.

Το αρχοντικό Χουσεΐν Σίσκο: Ένα μνημείο που περιμένει να αφηγηθεί την ιστορία του

Ιδιαί­τε­ρο ενδια­φέ­ρον απο­κτά, μέσα σε αυτό το ιστο­ρι­κό πλαί­σιο, το αρχο­ντι­κό Χου­σε­ΐν Σίσκο στην Άνω Κόνι­τσα, που συν­δέ­ε­ται με την οικο­γέ­νεια του Φάικ Κόνιτσα.

Ο ίδιος ο Δήμος Κόνι­τσας ανα­φέ­ρει ότι η οικο­γέ­νεια Σίσκο υπήρ­ξε μία από τις επι­φα­νέ­στε­ρες μου­σουλ­μα­νι­κές οικο­γέ­νειες της πόλης και ότι μέλη της κατεί­χαν υψη­λές θέσεις στην οθω­μα­νι­κή διοίκηση.

Το αρχο­ντι­κό χρο­νο­λο­γεί­ται, σύμ­φω­να με την επί­ση­μη δημο­τι­κή κατα­γρα­φή, στο 1845 και χαρα­κτη­ρί­ζε­ται ως το μεγα­λύ­τε­ρο σωζό­με­νο δια­τη­ρη­τέο κτί­ριο της Κόνι­τσας. Δια­θέ­τει ψηλό τετρά­γω­νο οχυ­ρω­μα­τι­κό πύρ­γο, την απο­κα­λού­με­νη «κού­λια», υψη­λούς περι­με­τρι­κούς τοί­χους και περί­τε­χνες θολω­τές εισόδους.

Οι εσω­τε­ρι­κοί χώροι του ήταν δια­κο­σμη­μέ­νοι με ξυλό­γλυ­πτα έργα ντό­πιων τεχνι­τών, από τα οποία σώζο­νται ελά­χι­στα δείγ­μα­τα. Το κτί­ριο χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­κε αργό­τε­ρα ως γυμνά­σιο, αλλά εγκα­τα­λεί­φθη­κε και υπέ­στη σημα­ντι­κές φθο­ρές, οι οποί­ες επι­δει­νώ­θη­καν από τον σει­σμό του 1996.

Η περί­πτω­ση του αρχο­ντι­κού έχει πρό­σθε­το ενδια­φέ­ρον επει­δή η ιστο­ρία του δεν αρχί­ζει με τον Φάικ Κόνι­τσα, που γεν­νή­θη­κε το 1875. Προ­ϋ­πήρ­χε ήδη ως κατοι­κία μιας ισχυ­ρής οικο­γέ­νειας, με κοι­νω­νι­κή παρου­σία στην οθω­μα­νι­κή Κόνιτσα.

Η απο­κα­τά­στα­σή του, επο­μέ­νως, δεν αφο­ρά απο­κλει­στι­κά τη μνή­μη ενός λογο­τέ­χνη. Αφο­ρά τη διά­σω­ση ενός αρχι­τε­κτο­νι­κού μνη­μεί­ου που δια­τη­ρεί στοι­χεία της κοι­νω­νι­κής οργά­νω­σης, της τοπι­κής τεχνι­κής παρά­δο­σης και της καθη­με­ρι­νής ζωής του 19ου αιώνα.

Η νεότερη επιστημονική μελέτη του 2025: Όταν οι πέτρες αφηγούνται ιστορίες

Ακό­μη πιο απο­κα­λυ­πτι­κή είναι μια δεύ­τε­ρη επι­στη­μο­νι­κή δημο­σί­ευ­ση, που παρου­σιά­στη­κε δια­δι­κτυα­κά στις 18 Ιου­λί­ου 2025 στο Annual of the British School at Athens, από το Cambridge University Press.

Η εργα­σία φέρει τον τίτλο A Contextualised and Multidisciplinary Approach to the Study of Stone Carvings in Ottoman Epirus: The Case of the Bektashi Heritage of Konitsa (North-West Greece).

Συγ­γρα­φείς της είναι οι Φαί­δων Μου­δό­που­λος-Αθα­να­σί­ου, Ευθύ­μιος Μαχε­ράς, Μαρία Γεωρ­γί­ου και Ευάγ­γε­λος Μπράχος.

Η μελέ­τη εξε­τά­ζει ειδι­κά τα λιθα­νά­γλυ­φα της οθω­μα­νι­κής περιό­δου στην Κόνι­τσα, συν­δυά­ζο­ντας ιστο­ρι­κή έρευ­να, αρχι­τε­κτο­νι­κή ανά­λυ­ση, ερμη­νευ­τι­κά σχέ­δια και σύγ­χρο­νες τεχνι­κές φωτογραμμετρίας.

Ανά­με­σα στα κτί­ρια που μελε­τώ­νται περι­λαμ­βά­νο­νται το αρχο­ντι­κό Χου­σε­ΐν Σίσκο, το αρχο­ντι­κό της Χάμ­κως και η πύλη του Αγί­ου Νικο­λά­ου, στην οποία έχουν επα­να­χρη­σι­μο­ποι­η­θεί λιθα­νά­γλυ­φα από παλαιό­τε­ρη οθω­μα­νι­κή κατοικία.

Η σημα­σία της έρευ­νας βρί­σκε­ται στο ότι οι συγ­γρα­φείς δεν αντι­με­τω­πί­ζουν τα λιθα­νά­γλυ­φα ως απλά δια­κο­σμη­τι­κά στοιχεία.

Υπο­στη­ρί­ζουν ότι απο­τε­λού­σαν φορείς συμ­βο­λι­σμών και κοι­νω­νι­κών νοη­μά­των, συν­δε­δε­μέ­νων με τις ταυ­τό­τη­τες, τις πεποι­θή­σεις και τον τρό­πο ζωής των ανθρώ­πων που κατοι­κού­σαν στα συγκε­κρι­μέ­να κτίρια.

Με άλλα λόγια, οι πέτρες των αρχο­ντι­κών δεν ήταν απλώς σκα­λι­σμέ­νες για να ομορ­φύ­νουν τις εισό­δους τους. Μπο­ρού­σαν να μετα­φέ­ρουν μηνύ­μα­τα για την οικο­γέ­νεια, την κοι­νω­νι­κή της θέση, τη θρη­σκευ­τι­κή της παρά­δο­ση και τον κόσμο στον οποίο ανήκε.

Οι Μπεκτασήδες και οι θρησκευτικές παραδόσεις της οθωμανικής Κόνιτσας

Μια από τις σημα­ντι­κό­τε­ρες συνει­σφο­ρές της νεό­τε­ρης μελέ­της είναι η ανά­δει­ξη της μπε­κτα­σι­κής κλη­ρο­νο­μιάς της περιοχής.

Ο Μπε­κτα­σι­σμός απο­τε­λεί θρη­σκευ­τι­κή και μυστι­κι­στι­κή παρά­δο­ση που ανα­πτύ­χθη­κε στον οθω­μα­νι­κό κόσμο και συν­δέ­θη­κε ιστο­ρι­κά με δια­φο­ρε­τι­κές κοι­νω­νι­κές ομά­δες των Βαλκανίων.

Οι ερευ­νη­τές υπο­στη­ρί­ζουν ότι ορι­σμέ­να λιθα­νά­γλυ­φα της Κόνι­τσας μπο­ρούν να ερμη­νευ­θούν μέσα από το θρη­σκευ­τι­κό και πολι­τι­σμι­κό περι­βάλ­λον των Μπεκτασήδων.

Ειδι­κό­τε­ρα, εξε­τά­ζο­ντας δύο σει­ρές λιθα­νά­γλυ­φων στις πύλες του αρχο­ντι­κού της Χάμ­κως, προ­τεί­νουν ότι τα σύμ­βο­λα λει­τουρ­γού­σαν ως μια μορ­φή αφή­γη­σης. Συν­δέ­ο­νταν με την ταυ­τό­τη­τα των ιδιο­κτη­τών, με πολε­μι­κά και θρη­σκευ­τι­κά πρό­τυ­πα και, ενδε­χο­μέ­νως, με τελε­τουρ­γι­κές παρα­δό­σεις του μπε­κτα­σι­κού τάγματος.

Πρό­κει­ται για επι­στη­μο­νι­κή ερμη­νεία που ανα­δει­κνύ­ει το πόσο σύν­θε­τη ήταν η θρη­σκευ­τι­κή και πολι­τι­σμι­κή ζωή της περιοχής.

Η οθω­μα­νι­κή Κόνι­τσα δεν μπο­ρεί να περι­γρα­φεί μόνο μέσα από απλές και από­λυ­τες δια­κρί­σεις ανά­με­σα σε θρη­σκευ­τι­κές κοι­νό­τη­τες. Η αρχι­τε­κτο­νι­κή της δια­τη­ρεί ίχνη μιας πολύ πιο σύν­θε­της πραγματικότητας.

Τα λιθανάγλυφα που μεταφέρθηκαν στον Άγιο Νικόλαο

Ιδιαί­τε­ρα ενδια­φέ­ρου­σα είναι και η περί­πτω­ση της πύλης του Αγί­ου Νικολάου.

Σύμ­φω­να με τη μελέ­τη του 2025, στην πύλη έχουν ενσω­μα­τω­θεί σε δεύ­τε­ρη χρή­ση λιθα­νά­γλυ­φα που αρχι­κά κοσμού­σαν το αρχο­ντι­κό του Ελμάζ Μπέη.

Οι ερευ­νη­τές επι­χει­ρούν να ανα­συν­θέ­σουν την αρχι­κή διά­τα­ξη των δια­κο­σμη­τι­κών αυτών στοι­χεί­ων, προ­κει­μέ­νου να εξε­τά­σουν ποια νοή­μα­τα μπο­ρεί να είχαν στο αρχι­κό τους περιβάλλον.

Το γεγο­νός ότι λιθα­νά­γλυ­φα μιας οθω­μα­νι­κής κατοι­κί­ας ενσω­μα­τώ­θη­καν αργό­τε­ρα σε δια­φο­ρε­τι­κό κτί­σμα απο­τε­λεί χαρα­κτη­ρι­στι­κό παρά­δειγ­μα της συνέ­χειας και της μετα­βο­λής του υλι­κού πολιτισμού.

Οι πέτρες αλλά­ζουν θέση και χρή­ση. Τα σύμ­βο­λα παρα­μέ­νουν, αλλά η ερμη­νεία τους μπο­ρεί να μετα­βάλ­λε­ται από γενιά σε γενιά.

Έτσι, ένα αρχι­τε­κτο­νι­κό στοι­χείο που σήμε­ρα φαί­νε­ται απλώς δια­κο­σμη­τι­κό μπο­ρεί να δια­τη­ρεί ίχνη μιας παλαιό­τε­ρης θρη­σκευ­τι­κής, κοι­νω­νι­κής ή οικο­γε­νεια­κής ιστορίας.

Η Κόνιτσα του 16ου αιώνα μέσα από ένα οθωμανικό κατάστιχο

Η ιστο­ρι­κή έρευ­να για την πόλη απο­κτά ακό­μη μεγα­λύ­τε­ρο βάθος όταν ανα­τρέ­χου­με στις παλαιό­τε­ρες οθω­μα­νι­κές καταγραφές.

Στη μελέ­τη του 2020 γίνε­ται ανα­φο­ρά σε φορο­λο­γι­κό κατά­στι­χο της επο­χής του Σου­λεϊ­μάν του Μεγα­λο­πρε­πούς, με αρχεια­κή ένδει­ξη TT367, το οποίο απο­δί­δε­ται σε πλη­ρο­φο­ρία του ιστο­ρι­κού Ηλία Κολοβού.

Σύμ­φω­να με την ανα­φο­ρά, στο φρού­ριο της Κόνι­τσας υπη­ρε­τού­σαν 28 μου­σουλ­μά­νοι φρου­ροί, ένας διοι­κη­τής και ένας ιμά­μης, ενώ ο φορο­λο­γού­με­νος πλη­θυ­σμός της πόλης κατα­γρα­φό­ταν ως χριστιανικός.

Η πλη­ρο­φο­ρία αυτή δεν προ­έρ­χε­ται από δική μας αυτο­τε­λή ανά­γνω­ση του πρω­τό­τυ­που οθω­μα­νι­κού εγγρά­φου, αλλά από τη δημο­σιευ­μέ­νη επι­στη­μο­νι­κή εργασία.

Είναι, ωστό­σο, ιδιαί­τε­ρα σημα­ντι­κή, επει­δή φωτί­ζει μια πρώ­ι­μη περί­ο­δο της οθω­μα­νι­κής Κόνι­τσας και μας υπεν­θυ­μί­ζει ότι η πλη­θυ­σμια­κή και θρη­σκευ­τι­κή φυσιο­γνω­μία της πόλης μετα­βαλ­λό­ταν στα­δια­κά μέσα στους αιώνες.

Από την επιστημονική έρευνα στην αποκατάσταση των μνημείων

Οι δύο επι­στη­μο­νι­κές δημο­σιεύ­σεις προ­σφέ­ρουν ένα πολύ­τι­μο υπό­βα­θρο για την κατα­νό­η­ση της πρό­σφα­της συμ­φω­νί­ας απο­κα­τά­στα­σης του αρχο­ντι­κού Χου­σε­ΐν Σίσκο.

Η πρώ­τη μελέ­τη, του 2020, δεί­χνει ότι η τύχη των ιστο­ρι­κών κτι­ρί­ων δεν εξαρ­τά­ται μόνο από την αρχι­τε­κτο­νι­κή τους αξία. Επη­ρε­ά­ζε­ται από τις συλ­λο­γι­κές μνή­μες, τις πολι­τι­κές συν­θή­κες, τις τοπι­κές προ­τε­ραιό­τη­τες και τις οικο­νο­μι­κές δυνατότητες.

Η δεύ­τε­ρη, του 2025, προ­χω­ρά βαθύ­τε­ρα στην ίδια την υλι­κή υπό­στα­ση των μνη­μεί­ων. Εξε­τά­ζει τις πέτρες, τα σύμ­βο­λα και τις δια­κο­σμή­σεις τους, ανα­ζη­τώ­ντας τις πολι­τι­σμι­κές και θρη­σκευ­τι­κές σημα­σί­ες που ενδε­χο­μέ­νως διατηρούν.

Μαζί, οι δύο εργα­σί­ες μάς επι­τρέ­πουν να δού­με τα αρχο­ντι­κά της Κόνι­τσας όχι ως μεμο­νω­μέ­να παλιά οικο­δο­μή­μα­τα, αλλά ως τμή­μα­τα ενός ευρύ­τε­ρου ιστο­ρι­κού τοπίου.

Αυτό ακρι­βώς θα μπο­ρού­σε να απο­τε­λέ­σει και τη βάση μιας πιο ολο­κλη­ρω­μέ­νης πολι­τι­κής προ­στα­σί­ας και ανά­δει­ξης της τοπι­κής κληρονομιάς.

Η απο­κα­τά­στα­ση του αρχο­ντι­κού Χου­σε­ΐν Σίσκο θα είχε ακό­μη μεγα­λύ­τε­ρη αξία εάν συνο­δευό­ταν από συστη­μα­τι­κή κατα­γρα­φή των αρχι­τε­κτο­νι­κών στοι­χεί­ων του, των επι­γρα­φών, των ξυλό­γλυ­πτων και των λιθα­νά­γλυ­φων δια­κο­σμή­σε­ων, καθώς και από ιστο­ρι­κή έρευ­να για τις οικο­γέ­νειες που συν­δέ­θη­καν με αυτό.

Μια πόλη με περισσότερες από μία ιστορικές αφηγήσεις

Η Κόνι­τσα δεν υπήρ­ξε ποτέ ένας απο­μο­νω­μέ­νος ορει­νός οικι­σμός, απο­κομ­μέ­νος από τις μεγά­λες ιστο­ρι­κές εξελίξεις.

Η γεω­γρα­φι­κή της θέση, οι εμπο­ρι­κές δια­δρο­μές, η γειτ­νί­α­σή της με δια­φο­ρε­τι­κές περιο­χές της Ηπεί­ρου και των Βαλ­κα­νί­ων και η παρου­σία ισχυ­ρών οικο­γε­νειών τη συνέ­δε­σαν με ευρύ­τε­ρα πολι­τι­κά, οικο­νο­μι­κά και πολι­τι­σμι­κά δίκτυα.

Η ιστο­ρία της περι­λαμ­βά­νει τη βυζα­ντι­νή και μετα­βυ­ζα­ντι­νή παρά­δο­ση, την οθω­μα­νι­κή περί­ο­δο, την ενσω­μά­τω­ση στο ελλη­νι­κό κρά­τος, τις μεγά­λες πλη­θυ­σμια­κές μετα­βο­λές, τον πόλε­μο, τον Εμφύ­λιο και τη μετα­πο­λε­μι­κή ανασυγκρότηση.

Καθε­μία από αυτές τις επο­χές άφη­σε τα δικά της σημάδια.

Η διά­σω­ση των οθω­μα­νι­κών αρχο­ντι­κών δεν αναι­ρεί καμία άλλη περί­ο­δο της ιστο­ρί­ας της πόλης. Αντί­θε­τα, προ­σθέ­τει στοι­χεία για την πλη­ρέ­στε­ρη κατα­νό­η­σή της.

Το αρχο­ντι­κό της Χάμ­κως, η οικία Χου­σε­ΐν Σίσκο, το Φετι­χιέ Τζα­μί, η παλιά αγο­ρά και τα λιθα­νά­γλυ­φα που σώζο­νται διά­σπαρ­τα στην πόλη απο­τε­λούν δια­φο­ρε­τι­κά κεφά­λαια της ίδιας ιστο­ρι­κής διαδρομής.

Και ίσως το πιο σημα­ντι­κό συμπέ­ρα­σμα των δύο επι­στη­μο­νι­κών μελε­τών να βρί­σκε­ται ακρι­βώς εδώ: ότι η αξία ενός μνη­μεί­ου δεν εξα­ντλεί­ται στην ομορ­φιά ή στην παλαιό­τη­τά του. Βρί­σκε­ται και στις ιστο­ρί­ες που μπο­ρεί να αφηγηθεί.

Η συμ­φω­νία για την απο­κα­τά­στα­ση της κατοι­κί­ας που συν­δέ­ε­ται με τον Φάικ Κόνι­τσα είναι μια ευκαι­ρία να επα­νέλ­θει στο προ­σκή­νιο ολό­κλη­ρη αυτή η κληρονομιά.

Να δια­σω­θούν τα κτί­ρια που κιν­δυ­νεύ­ουν. Να μελε­τη­θούν οι επι­γρα­φές και τα σύμ­βο­λά τους. Να ανα­ζη­τη­θούν οι οικο­γέ­νειες, οι τεχνί­τες και οι άνθρω­ποι που έζη­σαν μέσα σε αυτά. Να συν­δε­θεί η ιστο­ρι­κή γνώ­ση με την εκπαί­δευ­ση, τον πολι­τι­σμό και την επι­σκε­ψι­μό­τη­τα της πόλης.

Για­τί η Κόνι­τσα δεν χρειά­ζε­ται να επι­λέ­ξει ποιες σελί­δες της ιστο­ρί­ας της θα δια­τη­ρή­σει. Χρειά­ζε­ται να τις γνω­ρί­σει όλες, να τις τεκ­μη­ριώ­σει και να τις παρα­δώ­σει στις επό­με­νες γενιές.

Και τότε τα παλιά αρχο­ντι­κά της δεν θα είναι απλώς κτί­ρια που σώθη­καν από τον χρό­νο. Θα γίνουν ζωντα­νές μαρ­τυ­ρί­ες ενός τόπου που υπήρ­ξε, και εξα­κο­λου­θεί να είναι, μέρος της μεγά­λης ιστο­ρί­ας της Ηπεί­ρου και των Βαλκανίων.

 Πηγές

Μου­δό­που­λος-Αθα­να­σί­ου, Φ. (2020). The Ruins of Others: Cases from the Ottoman Heritage of Konitsa (NW Greece). Journal of Modern Greek Studies, 38(2), 371–397. Johns Hopkins University Press. DOI και δημο­σί­ευ­ση.

Moudopoulos-Athanasiou, F., Maheras, E., Georgiou, M., & Brachos, E. (2025). A Contextualised and Multidisciplinary Approach to the Study of Stone Carvings in Ottoman Epirus: The Case of the Bektashi Heritage of Konitsa (North-West Greece). Annual of the British School at Athens, 120, 521–552. Cambridge University Press. Επι­στη­μο­νι­κή δημο­σί­ευ­ση Cambridge.

Δήμος Κόνι­τσας. Αρχο­ντι­κό Χου­σε­ΐν Μπέη. Επί­ση­μη παρου­σί­α­ση της ιστο­ρί­ας και της αρχι­τε­κτο­νι­κής του κτιρίου.

RTSH, 9 Οκτω­βρί­ου 2026. Faik Konica’s House in Greece Set for Restoration. Ανα­κοί­νω­ση για τη συμ­φω­νία αποκατάστασης.

EpirusPost, 10 Οκτω­βρί­ου 2026. Συμ­φω­νία Ελλάδας–Αλβανίας για την οικία Φάικ Μπέη στην Κόνιτσα