Γεννήθηκε στη Σαλλονίκη

γράφει ο Μπάμπης Στέρτσος

 Ο πολυδιάστατος καλλιτέχνης

Ο Διο­νύ­σης Σαβ­βό­που­λος, μια από τις πιο εμβλη­μα­τι­κές και πολυ­διά­στα­τες μορ­φές της σύγ­χρο­νης ελλη­νι­κής τέχνης, άφη­σε πίσω του μια κλη­ρο­νο­μιά που εκτεί­νε­ται πολύ πέρα από τα στε­νά όρια της μου­σι­κής. Γεν­νη­μέ­νος στη Θεσ­σα­λο­νί­κη στις 2 Δεκεμ­βρί­ου 1944, ο Σαβ­βό­που­λος υπήρ­ξε ένας πραγ­μα­τι­κός πρω­το­πό­ρος, ένας καλ­λι­τέ­χνης που με το έργο του κατά­φε­ρε να συν­δυά­σει την ποί­η­ση με τη μου­σι­κή, το θέα­τρο με την κοι­νω­νι­κή κρι­τι­κή, και την παρά­δο­ση με τις πιο σύγ­χρο­νες καλ­λι­τε­χνι­κές ανα­ζη­τή­σεις. Η συμ­βο­λή του στη μου­σι­κή, την ποί­η­ση και την τέχνη εν γένει υπήρ­ξε καθο­ρι­στι­κή, δια­μορ­φώ­νο­ντας όχι μόνο την αισθη­τι­κή μιας ολό­κλη­ρης επο­χής, αλλά και τον τρό­πο με τον οποίο οι Έλλη­νες αντι­λαμ­βά­νο­νται την ίδια τους την ταυ­τό­τη­τα. Το έργο του, πλού­σιο και πολυ­ε­πί­πε­δο, απο­τε­λεί μια διαρ­κή πηγή έμπνευ­σης και έναν καθρέ­φτη της ελλη­νι­κής κοι­νω­νί­ας των τελευ­ταί­ων εξή­ντα ετών. Ο Σαβ­βό­που­λος δεν ήταν απλώς ένας τρα­γου­δο­ποιός· ήταν ένας δια­νο­ού­με­νος, ένας κοι­νω­νι­κός σχο­λια­στής, ένας ορα­μα­τι­στής που με τη διεισ­δυ­τι­κή του ματιά και την ασυμ­βί­βα­στη καλ­λι­τε­χνι­κή του στά­ση, σημά­δε­ψε ανε­ξί­τη­λα τον πολι­τι­σμό της χώρας. Η φωνή του, αν και όχι συμ­βα­τι­κά «ωραία», έγι­νε το όχη­μα για να εκφρα­στούν οι πιο βαθιές ανη­συ­χί­ες, οι κρυ­φές ελπί­δες και οι συλ­λο­γι­κές μνή­μες ενός ολό­κλη­ρου λαού.

Τα πρώτα βήματα: Από τη Νομική στο «Νέο Κύμα»

Η καλ­λι­τε­χνι­κή πορεία του Διο­νύ­ση Σαβ­βό­που­λου ξεκι­νά ουσια­στι­κά το 1963, όταν, σε ηλι­κία 19 ετών, παίρ­νει τη μεγά­λη από­φα­ση να εγκα­τα­λεί­ψει τις σπου­δές του στη Νομι­κή Σχο­λή του Αρι­στο­τε­λεί­ου Πανε­πι­στη­μί­ου Θεσ­σα­λο­νί­κης και να κατέ­βει στην Αθή­να, ακο­λου­θώ­ντας το πάθος του για τη μου­σι­κή. Η άφι­ξή του στην πρω­τεύ­ου­σα, όπως την περι­γρά­φει ο ίδιος στο εμβλη­μα­τι­κό του τρα­γού­δι «Φορ­τη­γό», γίνε­ται με ένα φορ­τη­γό, μια εικό­να που συμπυ­κνώ­νει τον περι­πε­τειώ­δη και αντι­συμ­βα­τι­κό χαρα­κτή­ρα του. Σε μια επο­χή έντο­νων πολι­τι­κών και κοι­νω­νι­κών ζυμώ­σε­ων, ο νεα­ρός Σαβ­βό­που­λος εντάσ­σε­ται γρή­γο­ρα στους κύκλους της αθη­ναϊ­κής δια­νό­η­σης και του φοι­τη­τι­κού κινή­μα­τος, συμ­με­τέ­χο­ντας ενερ­γά σε εκδη­λώ­σεις και πορεί­ες. Οι επιρ­ρο­ές του είναι ποι­κί­λες και ετε­ρό­κλη­τες: από τη μία ο από­η­χος του ελλη­νι­κού «έντε­χνου» τρα­γου­διού, με τις μορ­φές του Μάνου Χατζι­δά­κι και του Μίκη Θεο­δω­ρά­κη να δεσπό­ζουν, και από την άλλη τα νέα ρεύ­μα­τα της διε­θνούς μου­σι­κής σκη­νής, όπως η αμε­ρι­κα­νι­κή φολκ του Μπομπ Ντί­λαν και το ψυχε­δε­λι­κό ροκ του Φρανκ Ζάπα.

Μέσα σε αυτό το πλαί­σιο, ο Σαβ­βό­που­λος δια­μορ­φώ­νει το δικό του, από­λυ­τα προ­σω­πι­κό ύφος, το οποίο τον καθιε­ρώ­νει ως έναν από τους κύριους εκφρα­στές του λεγό­με­νου «Νέου Κύμα­τος». Οι πρώ­τες του εμφα­νί­σεις σε μπουάτ της Πλά­κας, όπως η «Στοά» και το «Συμπό­σιο», προ­κα­λούν αίσθη­ση. Τα πρώ­τα του άλμπουμ, «Φορ­τη­γό» (1966) και «Το Περι­βό­λι του Τρε­λού» (1969), απο­τε­λούν ορό­ση­μα για την ελλη­νι­κή δισκο­γρα­φία. Στο «Φορ­τη­γό», ο Σαβ­βό­που­λος παρου­σιά­ζει μια σει­ρά από τρα­γού­δια που μοιά­ζουν με μικρές, αυτό­νο­μες ιστο­ρί­ες, ζωγρα­φί­ζο­ντας με τις νότες και τους στί­χους του εικό­νες από την καθη­με­ρι­νή ζωή, την πολι­τι­κή επι­και­ρό­τη­τα («Βιετ­νάμ γιε-γιε») και τις προ­σω­πι­κές του ανα­ζη­τή­σεις. Στο «Περι­βό­λι του Τρε­λού», ο ήχος γίνε­ται πιο σύν­θε­τος, με επιρ­ρο­ές από τη ψυχε­δέ­λεια, ενώ οι στί­χοι απο­κτούν μια πιο σου­ρε­α­λι­στι­κή και ονει­ρι­κή διά­στα­ση. Τρα­γού­δια όπως η «Συν­νε­φού­λα», «Τα που­λιά της δυστυ­χί­ας» και η «Θαλασ­σο­γρα­φία» απο­κα­λύ­πτουν έναν καλ­λι­τέ­χνη με βαθιά ποι­η­τι­κή φλέ­βα και μια σπά­νια ικα­νό­τη­τα να μετα­τρέ­πει τις προ­σω­πι­κές του εμπει­ρί­ες σε συλ­λο­γι­κό βίωμα.

Ο πρωτοπόρος του ροκ και η αντίσταση στη δικτατορία

Με την έλευ­ση της δεκα­ε­τί­ας του ’70, ο Διο­νύ­σης Σαβ­βό­που­λος πραγ­μα­το­ποιεί μια ακό­μη τομή, στρε­φό­με­νος προς έναν πιο ηλε­κτρι­κό, ροκ ήχο. Το άλμπουμ «Μπάλ­λος» (1971), με τη συμ­με­το­χή του συγκρο­τή­μα­τος «Μπουρ­μπού­λια», θεω­ρεί­ται από πολ­λούς ως η απαρ­χή του ελλη­νι­κού ροκ. Ο Σαβ­βό­που­λος, όμως, δεν περιο­ρί­ζε­ται σε μια απλή μίμη­ση των ξένων προ­τύ­πων. Αντί­θε­τα, κατα­φέρ­νει να ενσω­μα­τώ­σει τα στοι­χεία του ροκ σε ένα καθα­ρά ελλη­νι­κό πλαί­σιο, δημιουρ­γώ­ντας έναν ήχο που είναι ταυ­τό­χρο­να οικεί­ος και ρηξι­κέ­λευ­θος. Ο «Μπάλ­λος» είναι ένας δίσκος-σταθ­μός, που ανοί­γει νέους ορί­ζο­ντες για την ελλη­νι­κή μου­σι­κή και απο­δει­κνύ­ει ότι το ροκ μπο­ρεί να μιλή­σει ελλη­νι­κά, χωρίς να χάσει την επα­να­στα­τι­κή του ορμή.

Η περί­ο­δος της δικτα­το­ρί­ας (1967–1974) βρί­σκει τον Σαβ­βό­που­λο στην πρώ­τη γραμ­μή της αντί­στα­σης. Οι πολι­τι­κές του πεποι­θή­σεις και η κρι­τι­κή του στά­ση απέ­να­ντι στο καθε­στώς τον οδη­γούν δύο φορές στη φυλα­κή. Αυτές οι εμπει­ρί­ες τρο­φο­δο­τούν το έργο του, προσ­δί­δο­ντάς του μια νέα, πιο έντο­νη πολι­τι­κή διά­στα­ση. Άλμπουμ όπως το «Βρώ­μι­κο Ψωμί» (1972) απο­τε­λούν αρι­στουρ­γή­μα­τα πολι­τι­κού τρα­γου­διού, με στί­χους που συμπυ­κνώ­νουν την αίσθη­ση ασφυ­ξί­ας και την ελπί­δα για ελευ­θε­ρία που δια­κα­τεί­χε την ελλη­νι­κή κοι­νω­νία. Τρα­γού­δια όπως το «Ζεϊ­μπέ­κι­κο», η «Δημο­σθέ­νους λέξις» και το «Έλσα σε φοβά­μαι» γίνο­νται σύμ­βο­λα αντί­στα­σης και ψυχι­κής ανά­τα­σης, καθιε­ρώ­νο­ντας τον Σαβ­βό­που­λο ως τη φωνή μιας ολό­κλη­ρης γενιάς. Η μου­σι­κή του γίνε­ται το κατα­φύ­γιο και η κραυ­γή αγω­νί­ας ενός λαού που διψά για δημο­κρα­τία. Ακό­μα και μέσα από τις αλλη­γο­ρί­ες και τους συμ­βο­λι­σμούς, ο Σαβ­βό­που­λος κατα­φέρ­νει να περά­σει τα μηνύ­μα­τά του, απο­δει­κνύ­ο­ντας ότι η τέχνη μπο­ρεί να είναι ένα ισχυ­ρό όπλο απέ­να­ντι στην τυραννία.

Ο ποιητής των στίχων και των βιβλίων

Πέρα από τη μου­σι­κή του, η συμ­βο­λή του Διο­νύ­ση Σαβ­βό­που­λου στην ελλη­νι­κή κουλ­τού­ρα είναι άρρη­κτα συν­δε­δε­μέ­νη με τον ποι­η­τι­κό του λόγο. Οι στί­χοι του, συχνά αλλη­γο­ρι­κοί και πολυ­ε­πί­πε­δοι, δια­κρί­νο­νται για την πρω­το­τυ­πία, την ευρη­μα­τι­κό­τη­τα και τη βαθιά τους φιλο­σο­φι­κή διά­στα­ση. Ο Σαβ­βό­που­λος κατα­φέρ­νει να συν­δυά­σει την απλό­τη­τα της καθη­με­ρι­νής γλώσ­σας με λόγιες ανα­φο­ρές, δημιουρ­γώ­ντας ένα ποι­η­τι­κό σύμπαν που είναι ταυ­τό­χρο­να προ­σι­τό και απαι­τη­τι­κό. Η γλώσ­σα του είναι ζωντα­νή, πλα­στι­κή, γεμά­τη απρό­σμε­νες εικό­νες και μετα­φο­ρές, που απο­κα­λύ­πτουν μια σπά­νια ποι­η­τι­κή ευφυ­ΐα. Δεν είναι τυχαίο ότι πολ­λοί κρι­τι­κοί και ακα­δη­μαϊ­κοί έχουν ασχο­λη­θεί εκτε­νώς με το στι­χουρ­γι­κό του έργο, ανα­γνω­ρί­ζο­ντάς το ως ένα από τα σημα­ντι­κό­τε­ρα κεφά­λαια της σύγ­χρο­νης ελλη­νι­κής ποίησης.

Οι θεμα­τι­κές του καλύ­πτουν ένα ευρύ φάσμα: από τον έρω­τα και την πολι­τι­κή μέχρι την κοι­νω­νι­κή κρι­τι­κή και τον υπαρ­ξια­κό στο­χα­σμό. Τρα­γού­δια όπως η «Συν­νε­φού­λα», το «Ας κρα­τή­σουν οι χοροί» και η «Ωδή στον Γεώρ­γιο Καραϊ­σκά­κη» απο­τε­λούν ποι­η­τι­κές συν­θέ­σεις υψη­λής αισθη­τι­κής, που έχουν μελο­ποι­η­θεί με τρό­πο ώστε να ανα­δει­κνύ­ε­ται η εσω­τε­ρι­κή τους μου­σι­κό­τη­τα. Η ποι­η­τι­κή αξία του έργου του έχει ανα­γνω­ρι­στεί ευρέ­ως, με απο­κο­ρύ­φω­μα την ανα­γό­ρευ­σή του σε επί­τι­μο διδά­κτο­ρα του Τμή­μα­τος Φιλο­λο­γί­ας του Αρι­στο­τε­λεί­ου Πανε­πι­στη­μί­ου Θεσ­σα­λο­νί­κης το 2017. Επι­πλέ­ον, έχει εκδώ­σει πέντε βιβλία με στί­χους, παρ­τι­τού­ρες και κεί­με­νά του, όπως η συλ­λο­γή «Η σού­μα», επι­βε­βαιώ­νο­ντας τη θέση του ως ενός από τους σημα­ντι­κό­τε­ρους σύγ­χρο­νους Έλλη­νες ποι­η­τές. Τα βιβλία αυτά δεν απο­τε­λούν απλώς μια κατα­γρα­φή των στί­χων του, αλλά μια αυτό­νο­μη λογο­τε­χνι­κή πρό­τα­ση, που απο­κα­λύ­πτει τη βαθιά του σχέ­ση με τη γλώσ­σα και τη λογοτεχνία.

Ο περφόρμερ: Μια θεατρική εμπειρία

Η καλ­λι­τε­χνι­κή ιδιο­φυ­ΐα του Διο­νύ­ση Σαβ­βό­που­λου δεν περιο­ρί­ζε­ται στη σύν­θε­ση και τη στι­χουρ­γία. Εξί­σου σημα­ντι­κή είναι η συμ­βο­λή του ως περ­φόρ­μερ. Οι ζωντα­νές του εμφα­νί­σεις απο­τε­λούν πάντα ένα καλ­λι­τε­χνι­κό γεγο­νός, μια θεα­τρι­κή εμπει­ρία που υπερ­βαί­νει τα όρια μιας απλής συναυ­λί­ας. Με τη χαρα­κτη­ρι­στι­κή του σκη­νι­κή παρου­σία, τη χρή­ση μασκών, κοστου­μιών και ευφά­ντα­στων σκη­νι­κών, ο Σαβ­βό­που­λος δημιουρ­γεί έναν ονει­ρι­κό, σχε­δόν μυστα­γω­γι­κό κόσμο, παρα­σύ­ρο­ντας το κοι­νό σε ένα ταξί­δι γεμά­το συμ­βο­λι­σμούς και συναι­σθή­μα­τα. Οι συναυ­λί­ες του δεν είναι απλώς μια δια­δο­χή τρα­γου­διών, αλλά μια ολο­κλη­ρω­μέ­νη παρά­στα­ση, με αρχή, μέση και τέλος, όπου η μου­σι­κή, ο λόγος, η κίνη­ση και η εικό­να συνυ­πάρ­χουν αρμονικά.

Τα θεμα­τι­κά albums του, όπως το «Βρώ­μι­κο Ψωμί» και η «Ρεζέρ­βα» (1979), απο­τε­λούν ολο­κλη­ρω­μέ­να καλ­λι­τε­χνι­κά έργα, όπου η μου­σι­κή, ο λόγος και η εικό­να συνυ­πάρ­χουν αρμο­νι­κά. Παράλ­λη­λα, ο Σαβ­βό­που­λος δεν διστά­ζει να πει­ρα­μα­τι­στεί και με άλλα μέσα έκφρα­σης. Η τηλε­ο­πτι­κή του εκπο­μπή «Ζήτω το Ελλη­νι­κό Τρα­γού­δι» (1986–1987) αφή­νει επο­χή, παρου­σιά­ζο­ντας με έναν πρω­τό­τυ­πο και ψυχα­γω­γι­κό τρό­πο την ιστο­ρία και την εξέ­λι­ξη του ελλη­νι­κού τρα­γου­διού. Οι συνερ­γα­σί­ες του με σημα­ντι­κούς σκη­νο­θέ­τες, όπως ο Παντε­λής Βούλ­γα­ρης (για το soundtrack της ται­νί­ας «Happy Day»), και άλλους καλ­λι­τέ­χνες, όπως ο Μάνος Χατζι­δά­κις στη θρυ­λι­κή σει­ρά εμφα­νί­σε­ων στον «Σεί­ριο», ανα­δει­κνύ­ουν τη διαρ­κή του ανη­συ­χία και την ανά­γκη του για καλ­λι­τε­χνι­κή ανα­νέ­ω­ση. Ο Σαβ­βό­που­λος απέ­δει­ξε ότι ο τρα­γου­δο­ποιός μπο­ρεί να είναι ταυ­τό­χρο­να και σκη­νο­θέ­της, ηθο­ποιός και σκη­νο­γρά­φος, διευ­ρύ­νο­ντας τα όρια της καλ­λι­τε­χνι­κής του έκφρασης.

Η κληρονομιά και η διαχρονική επιρροή

Η επί­δρα­ση του Διο­νύ­ση Σαβ­βό­που­λου στην ελλη­νι­κή μου­σι­κή και τον πολι­τι­σμό είναι ανυ­πο­λό­γι­στη. Υπήρ­ξε ο καλ­λι­τέ­χνης που άνοι­ξε νέους δρό­μους, που διεύ­ρυ­νε τα όρια του ελλη­νι­κού τρα­γου­διού και που έδει­ξε ότι η παρά­δο­ση μπο­ρεί να συνο­μι­λή­σει γόνι­μα με το παρόν. Το έργο του απο­τέ­λε­σε πηγή έμπνευ­σης για αμέ­τρη­τους νεό­τε­ρους τρα­γου­δο­ποιούς και καλ­λι­τέ­χνες, οι οποί­οι ακο­λού­θη­σαν τα χνά­ρια του, πει­ρα­μα­τι­ζό­με­νοι με νέες φόρ­μες και ήχους. Η τόλ­μη του να συν­δυά­σει ετε­ρό­κλη­τα στοι­χεία, όπως το ρεμπέ­τι­κο με το ροκ και τη βυζα­ντι­νή μου­σι­κή με την τζαζ, άνοι­ξε τον δρό­μο για μια πιο ελεύ­θε­ρη και δημιουρ­γι­κή προ­σέγ­γι­ση της μου­σι­κής σύνθεσης.

Τα τρα­γού­δια του, δια­χρο­νι­κά και πάντα επί­και­ρα, συνε­χί­ζουν να συγκι­νούν και να προ­βλη­μα­τί­ζουν, απο­δει­κνύ­ο­ντας τη δύνα­μη της αυθε­ντι­κής τέχνης. Ο Διο­νύ­σης Σαβ­βό­που­λος δεν υπήρ­ξε απλώς ένας επι­τυ­χη­μέ­νος τρα­γου­δο­ποιός, αλλά ένας πραγ­μα­τι­κός πολι­τι­στι­κός ήρω­ας, ένας πνευ­μα­τι­κός φάρος που με το έργο του φώτι­σε τις πιο σκο­τει­νές γωνιές της ελλη­νι­κής ψυχής. Η κλη­ρο­νο­μιά του δεν είναι απλώς ένα σύνο­λο τρα­γου­διών, αλλά μια ολό­κλη­ρη κοσμο­θε­ω­ρία, μια στά­ση ζωής που υμνεί την ελευ­θε­ρία, τη δημιουρ­γι­κό­τη­τα και την αέναη ανα­ζή­τη­ση της αλή­θειας. Η μου­σι­κή του, βαθιά πολι­τι­κή και ταυ­τό­χρο­να βαθιά προ­σω­πι­κή, κατά­φε­ρε να αγγί­ξει τις καρ­διές εκα­τομ­μυ­ρί­ων Ελλή­νων, δημιουρ­γώ­ντας ένα μονα­δι­κό αίσθη­μα συλ­λο­γι­κό­τη­τας και ταύτισης.

Ο αιώνιος έφηβος της ελληνικής μουσικής

Συνο­ψί­ζο­ντας, η συμ­βο­λή του Διο­νύ­ση Σαβ­βό­που­λου στη μου­σι­κή, την ποί­η­ση και την τέχνη υπήρ­ξε κατα­λυ­τι­κή. Ως μου­σι­κός, ανα­νέ­ω­σε ριζι­κά το ελλη­νι­κό τρα­γού­δι, εισά­γο­ντας στοι­χεία από τη διε­θνή ροκ σκη­νή και συν­δυά­ζο­ντάς τα με την εγχώ­ρια παρά­δο­ση. Ως ποι­η­τής, δημιούρ­γη­σε έναν λόγο προ­σω­πι­κό, γεμά­το λυρι­σμό, χιού­μορ και πολι­τι­κή οξυ­δέρ­κεια. Ως καλ­λι­τέ­χνης, τέλος, διεύ­ρυ­νε τα όρια της περ­φόρ­μανς, μετα­τρέ­πο­ντας τις συναυ­λί­ες του σε ολο­κλη­ρω­μέ­νες θεα­τρι­κές παρα­στά­σεις. Ο Σαβ­βό­που­λος κατά­φε­ρε να γίνει ο καθρέ­φτης μιας ολό­κλη­ρης επο­χής, εκφρά­ζο­ντας τις αγω­νί­ες, τις ελπί­δες και τις αντι­φά­σεις της. Το έργο του, βαθιά ριζω­μέ­νο στην ελλη­νι­κή πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, αλλά ταυ­τό­χρο­να οικου­με­νι­κό, θα συνε­χί­σει να εμπνέ­ει και να συντρο­φεύ­ει τις επό­με­νες γενιές. Άλλω­στε, όπως ο ίδιος τρα­γού­δη­σε, «γεν­νή­θη­κa στη Σαλο­νί­κη», και αυτή η κατα­γω­γή, αυτή η αφε­τη­ρία, σημά­δε­ψε ανε­ξί­τη­λα την πορεία του, δίνο­ντάς του την ορμή να κατα­κτή­σει τον κόσμο, παρα­μέ­νο­ντας πάντα αυθε­ντι­κός, πάντα Έλλη­νας, πάντα ο δικός μας Νιό­νιος. Η αιώ­νια εφη­βεία της ψυχής του, η αστεί­ρευ­τη περιέρ­γειά του και η διαρ­κής του ανά­γκη για επι­κοι­νω­νία τον καθι­στούν μια μονα­δι­κή και ανα­ντι­κα­τά­στα­τη μορ­φή στην ιστο­ρία του ελλη­νι­κού πολιτισμού.

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook:

Η Μου­σι­κή σήμε­ρα Music today