Μαστοροχώρια Γράμμου: Πέτρινη μεθόριος και μνήμη

 

Μια πέτρινη γραμμή μνήμης

του Μπάμπη Στέρτσου

Ο ποτα­μός λει­τουρ­γεί σαν φυσι­κός οδη­γός. Ακο­λου­θώ­ντας τη ροή του, το βλέμ­μα συνα­ντά ένα τοπίο που άλλο­τε ήταν καλ­λιερ­γη­μέ­νο και γεμά­το ζωή, ενώ σήμε­ρα μοιά­ζει να έχει επι­στρα­φεί στη φύση. Εκεί που υπήρ­χαν χωρά­φια και βοσκο­τό­πια, τώρα κυριαρ­χούν δάση. Η αλλα­γή αυτή δεν είναι τυχαία· συν­δέ­ε­ται με τη μεγά­λη μετα­νά­στευ­ση και την εγκα­τά­λει­ψη της γης ήδη από τα τέλη του 19ου αιώ­να και κυρί­ως μετά τον Β΄ Παγκό­σμιο Πόλεμο.

Χωριά που διασώθηκαν επειδή ερήμωσαν

Στην περιο­χή της Μόλι­στας, τα χωριά που κάπο­τε απο­τε­λού­σαν ενιαίο οικι­στι­κό σύνο­λο χωρί­στη­καν διοι­κη­τι­κά, αλλά δια­τή­ρη­σαν μια κοι­νή μοί­ρα: την εγκα­τά­λει­ψη. Παρα­δό­ξως, αυτή η εγκα­τά­λει­ψη στά­θη­κε σωτή­ρια για την αρχι­τε­κτο­νι­κή τους. Χωρίς έντο­νες παρεμ­βά­σεις «εκσυγ­χρο­νι­σμού», τα σπί­τια, τα σχο­λεία και τα αρχο­ντι­κά δια­τη­ρούν ακό­μη την αυθε­ντι­κή τους μορφή.

Ορι­σμέ­νοι οικι­σμοί προ­στα­τεύ­τη­καν θεσμι­κά τις δεκα­ε­τί­ες του 1970 και 1980, στο πλαί­σιο μιας ευρύ­τε­ρης πολι­τι­κής δια­τή­ρη­σης της παρα­δο­σια­κής αρχι­τε­κτο­νι­κής στην Ελλά­δα. Έτσι, σώθη­καν μονα­δι­κά δείγ­μα­τα σχο­λεί­ων, παρ­θε­να­γω­γεί­ων και αρχο­ντι­κών που μαρ­τυ­ρούν την οικο­νο­μι­κή άνθη­ση των κοι­νο­τή­των αυτών κατά τον 18ο και 19ο αιώνα.

Αλλού, όμως, η απου­σία προ­στα­σί­ας και οι τοπι­κές αντι­δρά­σεις απέ­τρε­ψαν παρό­μοιες πρω­το­βου­λί­ες, αφή­νο­ντας την τύχη των χωριών αβέ­βαιη. Παρ’ όλα αυτά, η ομορ­φιά τους παρα­μέ­νει εντυ­πω­σια­κή: πέτρι­να γεφύ­ρια, καλ­ντε­ρί­μια και σπί­τια που μοιά­ζουν να έχουν «φυτρώ­σει» πάνω στις πλαγιές.

Οι μάστορες του Γράμμου: μια παγκόσμια τέχνη

Τα Μαστο­ρο­χώ­ρια δεν πήραν τυχαία το όνο­μά τους. Από τον 18ο έως και τις αρχές του 20ού αιώ­να, οι τεχνί­τες της πέτρας της περιο­χής ταξί­δευαν σε ολό­κλη­ρη τη Βαλ­κα­νι­κή, την Κεντρι­κή Ευρώ­πη, τη Μικρά Ασία, ακό­μη και στη Μέση Ανα­το­λή και την Αφρι­κή. Έχτι­σαν γεφύ­ρια, αρχο­ντι­κά, εκκλη­σί­ες και δημό­σια κτί­ρια, αφή­νο­ντας ανε­ξί­τη­λο αποτύπωμα.

Η τέχνη τους βασι­ζό­ταν σε ένα άτυ­πο αλλά αυστη­ρό σύστη­μα μαθη­τεί­ας. Τα παι­διά μάθαι­ναν από νωρίς, πρώ­τα μέσα από παι­χνί­δι και στη συνέ­χεια δίπλα στους μεγα­λύ­τε­ρους. Η γνώ­ση μετα­δι­δό­ταν βιω­μα­τι­κά: με το χέρι, το μάτι και τη συνερ­γα­σία. Δεν υπήρ­χαν διπλώ­μα­τα· υπήρ­χε μόνο η φήμη του μάστορα.

Ιδιαί­τε­ρο στοι­χείο αυτής της κοι­νό­τη­τας ήταν και η μυστι­κή γλώσ­σα των μαστό­ρων, τα λεγό­με­να «κου­δα­ρί­τι­κα», που χρη­σι­μο­ποιού­νταν για επαγ­γελ­μα­τι­κή συνεν­νό­η­ση. Σήμε­ρα απο­τε­λεί αντι­κεί­με­νο λαο­γρα­φι­κής μελέ­της και σύμ­βο­λο μιας κλει­στής επαγ­γελ­μα­τι­κής κοινότητας.

Κάθε χωριό είχε τη δική του εξει­δί­κευ­ση: άλλοι ήταν ξυλο­γλύ­πτες, άλλοι μαρα­γκοί, άλλοι πελε­κά­νοι ή αγιο­γρά­φοι. Η δια­φο­ρο­ποί­η­ση αυτή ενί­σχυε την οικο­νο­μία της περιο­χής και δημιουρ­γού­σε ένα δίκτυο συνερ­γα­σί­ας που εκτει­νό­ταν πολύ πέρα από τα σύνο­ρα της Ηπείρου.

Από την πέτρα στο τσιμέντο και την εγκατάλειψη

Μετά το 1950, η παρα­δο­σια­κή μαστο­ρι­κή άρχι­σε να φθί­νει. Η εισα­γω­γή του τσι­μέ­ντου και των νέων οικο­δο­μι­κών τεχνι­κών άλλα­ξε ριζι­κά το επάγ­γελ­μα. Οι μάστο­ρες προ­σαρ­μό­στη­καν, αλλά η συλ­λο­γι­κή οργά­νω­ση δια­λύ­θη­κε. Οι ομά­δες δια­σπά­στη­καν και η γνώ­ση έπα­ψε να μετα­δί­δε­ται με τον ίδιο τρόπο.

Ταυ­τό­χρο­να, η μαζι­κή μετα­νά­στευ­ση προς τη Γερ­μα­νία, την Αυστρα­λία και τα αστι­κά κέντρα της Ελλά­δας απο­ψί­λω­σε τα χωριά. Η κοι­νω­νι­κή δομή άλλα­ξε, τα χωριά γέρα­σαν και η ζωή περιο­ρί­στη­κε κυρί­ως στους καλο­και­ρι­νούς μήνες.

Ο Γράμμος και το τραύμα του Εμφυλίου

Ο Γράμ­μος δεν είναι μόνο τοπίο· είναι και ιστο­ρία. Κατά τη διάρ­κεια του Ελλη­νι­κού Εμφυ­λί­ου Πολέ­μου απο­τέ­λε­σε ένα από τα βασι­κά πεδία συγκρού­σε­ων. Τα χωριά εκκε­νώ­θη­καν, πολ­λοί κάτοι­κοι κατέ­φυ­γαν σε χώρες της Ανα­το­λι­κής Ευρώ­πης και η επι­στρο­φή τους καθυ­στέ­ρη­σε για δεκαετίες.

Η περιο­χή παρέ­μει­νε για χρό­νια στρα­τιω­τι­κά ελεγ­χό­με­νη και ουσια­στι­κά απο­κομ­μέ­νη από την υπό­λοι­πη χώρα μέχρι τη μετα­πο­λί­τευ­ση. Το απο­τέ­λε­σμα ήταν μια βαθιά δημο­γρα­φι­κή και κοι­νω­νι­κή πλη­γή, που απο­τυ­πώ­νε­ται ακό­μη και σήμε­ρα στις αφη­γή­σεις των κατοίκων.

Οι ιστο­ρί­ες είναι συχνά σιω­πη­λές, χωρίς έντο­νους συναι­σθη­μα­τι­σμούς, αλλά γεμά­τες βιώ­μα­τα: ξερι­ζω­μός, επι­στρο­φή, απώ­λειες και προ­σπά­θεια επι­βί­ω­σης σε έναν τόπο που άλλα­ξε βίαια.

Σήμερα: μια νέα, δειλή επιστροφή

Τα τελευ­ταία χρό­νια παρα­τη­ρεί­ται μια μικρή αλλά σημα­ντι­κή επι­στρο­φή ανθρώ­πων στα Μαστο­ρο­χώ­ρια. Νέες μορ­φές του­ρι­σμού, όπως ο εναλ­λα­κτι­κός και ο φυσιο­λα­τρι­κός, δίνουν μια δεύ­τε­ρη ευκαι­ρία στην περιο­χή. Ξενώ­νες, μικρές επι­χει­ρή­σεις και πρω­το­βου­λί­ες ανα­βί­ω­σης της παρα­δο­σια­κής τέχνης επι­χει­ρούν να ξανα­δώ­σουν ζωή στα χωριά.

Παράλ­λη­λα, υπάρ­χει αυξα­νό­με­νο ενδια­φέ­ρον για τη δημιουρ­γία δομών που θα δια­σώ­σουν τη γνώ­ση της μαστο­ρι­κής τέχνης, όπως μου­σεία και σχο­λές. Αν και πολ­λές από αυτές τις πρω­το­βου­λί­ες παρα­μέ­νουν ημι­τε­λείς, δεί­χνουν μια διά­θε­ση επα­να­σύν­δε­σης με το παρελθόν.

Ένας τόπος από πέτρα και μνήμη

Ο Γράμ­μος μοιά­ζει σκλη­ρός, σχε­δόν άγριος. Κι όμως, είναι ένας τόπος που «τάι­σε» γενιές ανθρώ­πων, που γέν­νη­σε τεχνί­τες παγκό­σμιας εμβέ­λειας και που άντε­ξε πολέ­μους, διχα­σμούς και εγκατάλειψη.

Οι πέτρες του δεν είναι απλώς δομι­κά υλι­κά. Είναι τα ίχνη μιας ιστο­ρί­ας που συνε­χί­ζει να γρά­φε­ται – αργά, σιω­πη­λά, αλλά με αντο­χή. Και ίσως αυτό να είναι το σημα­ντι­κό­τε­ρο μάθη­μα που αφή­νει αυτός ο τόπος: ότι το ουσια­στι­κό δεν βρί­σκε­ται στην αφθο­νία, αλλά στο αναγκαίο.

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Η  Κόνι­τσα σήμε­ρα Konitsa today