Αλέξης ντε Τοκβίλ: Ο πολιτικός στοχαστής που φώτισε τη δημοκρατία

γρά­φει ο Χαρά­λα­μπος Στέρτσος

Ο Αλέ­ξης ντε Τοκ­βίλ (Alexis de Tocqueville, 1805–1859) δεν είναι απλώς ένας σπου­δαί­ος Γάλ­λος δια­νο­ού­με­νος. Θεω­ρεί­ται, δικαί­ως, ο κορυ­φαί­ος πολι­τι­κός στο­χα­στής που ανέ­δει­ξε η Γαλ­λία μετά τον Μοντε­σκιέ. Η συμ­βο­λή του στην κατα­νό­η­ση της σύγ­χρο­νης δημο­κρα­τί­ας παρα­μέ­νει αξε­πέ­ρα­στη, ενώ τα έργα του δια­βά­ζο­νται με αμεί­ω­το ενδια­φέ­ρον μέχρι σήμε­ρα, ιδιαί­τε­ρα στις επο­χές κρί­σης της δημοκρατίας.

Η σκέψη του Τοκβίλ και το διαχρονικό του ερώτημα

Η κεντρι­κή απο­ρία που δια­τρέ­χει τη φιλο­σο­φι­κή του ανα­ζή­τη­ση είναι βαθιά και απλή ταυ­τό­χρο­να: πώς μπο­ρεί να δια­φυ­λα­χθεί η ελευ­θε­ρία μέσα σε ένα δημο­κρα­τι­κό καθε­στώς; Σε μια επο­χή όπου η μοναρ­χία είχε πέσει και η ισό­τη­τα άρχι­ζε να γίνε­ται το νέο κοι­νω­νι­κό αίτη­μα, ο Τοκ­βίλ δεν παρα­σύρ­θη­κε από τον ενθου­σια­σμό. Αντί­θε­τα, αφιε­ρώ­θη­κε στην προ­σε­κτι­κή μελέ­τη των μηχα­νι­σμών της εξου­σί­ας, της κοι­νω­νι­κής δομής και της λει­τουρ­γί­ας των θεσμών.

Τα δύο μνη­μειώ­δη του έργα – Η Δημο­κρα­τία στην Αμε­ρι­κή (1835–1840) και Το Παλαιό Καθε­στώς και η Επα­νά­στα­ση (1856) – απο­τε­λούν δια­χρο­νι­κά εγχει­ρί­δια πολι­τι­κής φιλο­σο­φί­ας και κοι­νω­νιο­λο­γι­κής ανά­λυ­σης. Το πρώ­το, καρ­πός του ταξι­διού του στις Ηνω­μέ­νες Πολι­τεί­ες, απο­τυ­πώ­νει τις λει­τουρ­γί­ες της αμε­ρι­κα­νι­κής δημο­κρα­τί­ας, ενώ το δεύ­τε­ρο εξε­τά­ζει με ιστο­ρι­κό βάθος τα αίτια και τις συνέ­πειες της Γαλ­λι­κής Επανάστασης.

Η γαλλική Επανάσταση και οι αντιφάσεις της

Ο Τοκ­βίλ δεν βλέ­πει τη Γαλ­λι­κή Επα­νά­στα­ση (1789) ως ένα αιφ­νί­διο γεγο­νός, αλλά ως απο­τέ­λε­σμα μακρο­χρό­νιων εξε­λί­ξε­ων. Κατά την άπο­ψή του, ολό­κλη­ρος ο 18ος αιώ­νας την προ­ε­τοί­μα­ζε, παρά τις προ­σπά­θειες των Γάλ­λων δια­νο­ου­μέ­νων να παρου­σιά­σουν την Επα­νά­στα­ση ως ρήξη με το παρελ­θόν. Το εκπλη­κτι­κό, σύμ­φω­να με τον Τοκ­βίλ, είναι ότι ενώ η Επα­νά­στα­ση ήθε­λε να θεμε­λιώ­σει έναν νέο κόσμο ελευ­θε­ρί­ας, κατέ­λη­ξε να εγκα­θι­δρύ­σει ένα καθε­στώς πιο αυταρ­χι­κό από εκεί­νο που ανέ­τρε­ψε.

Μέσα από ιστο­ρι­κά δεδο­μέ­να και κοι­νω­νι­κή παρα­τή­ρη­ση, ο Τοκ­βίλ εξη­γεί πώς η αρι­στο­κρα­τία στη Γαλ­λία απο­δυ­να­μώ­θη­κε στα­δια­κά, παρα­χω­ρώ­ντας την πολι­τι­κή και οικο­νο­μι­κή της ισχύ στην κεντρι­κή εξου­σία. Οι πόλεις, που κάπο­τε απο­λάμ­βα­ναν σχε­τι­κή αυτο­νο­μία, πέρα­σαν κι αυτές στον έλεγ­χο του κρά­τους. Έτσι, ο γαλ­λι­κός λαός δεν είχε την εμπει­ρία της πολι­τι­κής συμ­με­το­χής, με απο­τέ­λε­σμα η δημο­κρα­τία να ταυ­τι­στεί με τον ατο­μι­κι­σμό και την απο­ξέ­νω­ση.

Σύγκριση Γαλλίας – Αγγλίας – Αμερικής

Στον Τοκ­βίλ βρί­σκου­με μια εντυ­πω­σια­κή συγκρι­τι­κή προ­σέγ­γι­ση. Ενώ στη Γαλ­λία η αστι­κή τάξη και η αρι­στο­κρα­τία βρί­σκο­νταν σε μόνι­μη σύγκρου­ση, στην Αγγλία και στις Ηνω­μέ­νες Πολι­τεί­ες υπήρ­ξε συνύ­παρ­ξη και συνερ­γα­σία των κοι­νω­νι­κών τάξε­ων. Οι Άγγλοι ευγε­νείς μπο­ρού­σαν να ασχο­λού­νται με το εμπό­ριο και οι αστοί να απο­κτούν τίτλους. Έτσι δημιουρ­γή­θη­κε ένα σύστη­μα αλλη­λε­ξάρ­τη­σης και συνεν­νό­η­σης, που επέ­τρε­ψε τη διεκ­δί­κη­ση πολι­τι­κών ελευ­θε­ριών και τη συγκρά­τη­ση της εξουσίας.

Στην Αμε­ρι­κή, όπου ο Τοκ­βίλ ταξί­δε­ψε το 1831 μαζί με τον φίλο του Γκου­στάβ ντε Μπο­μόν, εντυ­πω­σιά­στη­κε από τη δύνα­μη της τοπι­κής αυτο­διοί­κη­σης και τη συμ­με­το­χή των πολι­τών στη δημό­σια ζωή. Η πολι­τι­κή ελευ­θε­ρία ήταν καθη­με­ρι­νή πρα­κτι­κή και όχι αφη­ρη­μέ­νη θεωρία.

Κληρονομιά και επικαιρότητα

Ο Τοκ­βίλ πίστευε βαθιά ότι η ισό­τη­τα είναι ανα­πό­φευ­κτη ιστο­ρι­κή πορεία, αλλά και ότι εγκυ­μο­νεί κιν­δύ­νους: τη συγκε­ντρω­τι­κή εξου­σία, τον λαϊ­κι­σμό και την απώ­λεια της ατο­μι­κής ελευ­θε­ρί­ας. Το φαι­νό­με­νο αυτό, το οποίο ονό­μα­σε «μαλα­κό δεσπο­τι­σμό», παρα­μέ­νει εξαι­ρε­τι­κά επί­και­ρο στον 21ο αιώ­να, σε μια επο­χή όπου η τεχνο­κρα­τία, η γρα­φειο­κρα­τία και η ψηφια­κή επι­τή­ρη­ση απει­λούν την ουσία της δημοκρατίας.

Οι στο­χα­σμοί του Τοκ­βίλ επα­νέρ­χο­νται σήμε­ρα στο προ­σκή­νιο: πώς μπο­ρεί μια δημο­κρα­τία να παρα­μεί­νει ζωντα­νή χωρίς εμπλο­κή των πολι­τών; Πώς προ­στα­τεύ­ε­ται η ελευ­θε­ρία χωρίς θεσμούς, παι­δεία και αρετή;

Η ελληνική πρόσληψη του Τοκβίλ

Στην Ελλά­δα, το έργο του Τοκ­βίλ γνω­ρί­ζει μια σημα­ντι­κή ανα­βί­ω­ση, χάρη στις εξαι­ρε­τι­κές μετα­φρά­σεις και εισα­γω­γές που συνο­δεύ­ουν τις σύγ­χρο­νες εκδό­σεις του. Η Δημο­κρα­τία στην Αμε­ρι­κή (εκδό­σεις Στο­χα­στής, 1996) και το Παλαιό Καθε­στώς και η Επα­νά­στα­ση (εκδό­σεις Πόλις, 2022) προ­σφέ­ρουν στους ανα­γνώ­στες ένα μονα­δι­κό πνευ­μα­τι­κό εργα­λείο για την κατα­νό­η­ση της δημο­κρα­τι­κής λειτουργίας.

Ιδιαί­τε­ρη μνεία αξί­ζει στην εισα­γω­γή του καθη­γη­τή Πασχά­λη Κιτρο­μη­λί­δη και στην υπο­δειγ­μα­τι­κή μετά­φρα­ση του Ανδρέα Παπ­πά, που ζωντα­νεύ­ουν τη σκέ­ψη του Τοκ­βίλ με επι­στη­μο­νι­κή πλη­ρό­τη­τα και γλωσ­σι­κή κομψότητα.

---

Βιβλιογραφικές Αναφορές:

• Tocqueville, A. (1835–1840). De la Démocratie en Amérique.

• Tocqueville, A. (1856). L’Ancien Régime et la Révolution.

• Κιτρο­μη­λί­δης, Π. (Εισα­γω­γή, 2022). Στο Τοκ­βίλ, Το Παλαιό Καθε­στώς και η Επα­νά­στα­ση, εκδ. Πόλις.

• Πάπ­πας, Α. (Μετά­φρα­ση, 2022). Το Παλαιό Καθε­στώς και η Επα­νά­στα­ση, εκδ. Πόλις.

• Manent, P. (1996). Tocqueville and the Nature of Democracy. Rowman & Littlefield.

---

Σημεί­ω­ση του συντά­κτη:
Σε μια επο­χή όπου η έννοια της δημο­κρα­τί­ας δοκι­μά­ζε­ται διε­θνώς, η ανά­γνω­ση του Τοκ­βίλ δεν είναι απλώς χρή­σι­μη — είναι απα­ραί­τη­τη. Ο λόγος του, διαυ­γής και οξυ­δερ­κής, μας υπεν­θυ­μί­ζει ότι η ελευ­θε­ρία δεν είναι δεδο­μέ­νη· είναι διαρ­κές αίτη­μα και έργο συλλογικό.

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Η Πολι­τι­κή σήμερα