γράφει ο Χαράλαμπος Στέρτσος

Παρά τα οικο­νο­μι­κά κίνη­τρα και τις προ­κλή­σεις των μεγά­λων αστι­κών κέντρων, η ελλη­νι­κή ύπαι­θρος και τα χωριά συνε­χί­ζουν να μαρα­ζώ­νουν κοι­νω­νι­κά. Η δημο­γρα­φι­κή φθο­ρά παρα­μέ­νει έντο­νη, ακό­μη και σε περιό­δους οικο­νο­μι­κής κρί­σης, όταν οι συν­θή­κες δια­βί­ω­σης στις πόλεις επι­δει­νώ­νο­νται και το κόστος ζωής εκτο­ξεύ­ε­ται. Οι νέοι, και ειδι­κό­τε­ρα οι νέες γυναί­κες, εξα­κο­λου­θούν να εγκα­τα­λεί­πουν τα χωριά τους, παρά τις δια­θέ­σι­μες επι­δο­τή­σεις και τα προ­γράμ­μα­τα ενί­σχυ­σης για νέους αγρότες.

Οι λόγοι αυτής της φυγής δεν είναι απλώς οικο­νο­μι­κοί. Πρό­κει­ται κυρί­ως για βαθύ­τε­ρα πολι­τι­σμι­κά και κοι­νω­νι­κά ζητή­μα­τα, που σχε­τί­ζο­νται με την ποιό­τη­τα ζωής στην ύπαι­θρο, την περιο­ρι­σμέ­νη πρό­σβα­ση στον πολι­τι­σμό και την υπο­τί­μη­ση των αγρο­τι­κών επαγ­γελ­μά­των. Η πολι­τι­στι­κή απο­ξέ­νω­ση και η υιο­θέ­τη­ση προ­τύ­πων του αστι­κού κατα­να­λω­τι­κού πολι­τι­σμού συνέ­βα­λαν καθο­ρι­στι­κά στη διάρ­ρη­ξη της σχέ­σης των νέων με την πολι­τι­στι­κή τους κλη­ρο­νο­μιά και τη συμ­με­το­χή τους στην τοπι­κή ζωή.

Η παρα­δο­σια­κή πολι­τι­στι­κή δημιουρ­γία, περιο­ρι­σμέ­νη στο φολ­κλόρ, δεν ήταν αρκε­τή να αντα­γω­νι­στεί την πολι­τι­στι­κή βιο­μη­χα­νία της μου­σι­κής, του κινη­μα­το­γρά­φου και της τηλε­ό­ρα­σης. Έτσι, η τοπι­κή πολι­τι­στι­κή έκφρα­ση παρα­με­ρί­στη­κε, χάνο­ντας τη δυνα­μι­κή και τη σημα­σία της για την τοπι­κή κοινωνία.

Ωστό­σο, σήμε­ρα οι συν­θή­κες αλλά­ζουν. Βρι­σκό­μα­στε σε μια νέα επο­χή, τη μετά­βα­ση από τη δεύ­τε­ρη στη λεγό­με­νη τρί­τη βιο­μη­χα­νι­κή επα­νά­στα­ση. Το μοντέ­λο της ορι­ζό­ντιας και δικτυω­μέ­νης παρα­γω­γής δημιουρ­γεί νέες ευκαι­ρί­ες για τους ανθρώ­πους της υπαί­θρου, οι οποί­οι πλέ­ον μπο­ρούν να εργά­ζο­νται και να εξε­λίσ­σο­νται εξ απο­στά­σε­ως, χωρίς την ανά­γκη συγκέ­ντρω­σης στα μεγά­λα αστι­κά κέντρα.

Σε αυτό το νέο περι­βάλ­λον, τα χωριά –εφό­σον οργα­νω­θούν σωστά– μπο­ρούν να απο­τε­λέ­σουν κόμ­βους και­νο­το­μί­ας και τοπι­κής ανά­πτυ­ξης, αξιο­ποιώ­ντας τις νέες τεχνο­λο­γί­ες για την πλη­ρο­φο­ρι­κή, την ενέρ­γεια, την αγρο­δια­τρο­φή, τον πολι­τι­σμό και τη μετα­ποί­η­ση εξε­λιγ­μέ­νων τοπι­κών προ­ϊ­ό­ντων. Παράλ­λη­λα, μπο­ρούν να ανα­βιώ­σουν τον εθε­λο­ντι­σμό και την κοι­νο­τι­κή συμ­με­το­χή, χαρα­κτη­ρι­στι­κά της προ­βιο­μη­χα­νι­κής κοι­νω­νί­ας που σήμε­ρα είναι πιο επί­και­ρα από ποτέ.

Η κατα­νό­η­ση αυτών των δυνα­το­τή­των είναι καθο­ρι­στι­κή για την Τοπι­κή Αυτο­διοί­κη­ση, ώστε να ανα­δια­μορ­φώ­σει την πολι­τι­στι­κή της πολι­τι­κή. Το νέο ευρω­παϊ­κό πρό­γραμ­μα ΤΑΠΤοΚ (Τοπι­κή Ανά­πτυ­ξη με Πρω­το­βου­λία Τοπι­κών Κοι­νο­τή­των) απο­τε­λεί ένα βήμα προς αυτή την κατεύ­θυν­ση. Στη­ρί­ζο­ντας όχι απλώς του­ρι­στι­κά προ­ϊ­ό­ντα, αλλά την ουσια­στι­κή πολι­τι­στι­κή λει­τουρ­γία της κοι­νό­τη­τας, προ­ά­γει τη συμ­με­το­χή των πολι­τι­στι­κών συλ­λό­γων, των κατοί­κων και της τοπι­κής κοι­νω­νί­ας στην ανά­δει­ξη της πολι­τι­στι­κής τους κληρονομιάς.

Η τοπι­κή πολι­τι­στι­κή παρα­γω­γή μπο­ρεί πλέ­ον να εμπλου­τι­στεί με νέες μορ­φές έκφρα­σης, να κατα­γρα­φεί, να οργα­νω­θεί σε θεμα­τι­κές ενό­τη­τες και να μετα­τρα­πεί σε ένα σύγ­χρο­νο πολι­τι­στι­κό αφή­γη­μα. Η παρου­σί­α­ση της πολι­τι­στι­κής ταυ­τό­τη­τας κάθε περιο­χής μπο­ρεί να περιλαμβάνει:

• Αρχι­τε­κτο­νι­κή και εκκλη­σια­στι­κή κληρονομιά

• Γεω­μυ­θο­λο­γία, τοπι­κές ιστο­ρί­ες και λαϊ­κές αφηγήσεις

• Παρα­δο­σια­κή μου­σι­κή, χοροί, φορε­σιές και όργανα

• Τοπι­κές συντα­γές και γαστρονομία

• Παλαιά επαγ­γέλ­μα­τα, πανη­γύ­ρια και τοπι­κά έθιμα

• Χλω­ρί­δα, πανί­δα και αρω­μα­τι­κά φυτά

• Λαο­γρα­φι­κές κατα­γρα­φές και συγγράμματα

Η κατα­γρα­φή και ανά­δει­ξη αυτών των στοι­χεί­ων μπο­ρεί να οδη­γή­σει στη δημιουρ­γία ψηφια­κού πολι­τι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος, να απο­τε­λέ­σει υλι­κό για έκδο­ση βιβλί­ων και να προ­βλη­θεί δια­δι­κτυα­κά. Το πολι­τι­στι­κό αφή­γη­μα κάθε περιο­χής δεν αφο­ρά μόνο το παρελ­θόν, αλλά μπο­ρεί να γίνει εργα­λείο σύγ­χρο­νης πολι­τι­στι­κής δημιουρ­γί­ας και τοπι­κής ανάπτυξης.

Καθο­ρι­στι­κό ρόλο σε αυτή τη δια­δι­κα­σία έχουν οι συμπρά­ξεις και η κοι­νω­νι­κή οικο­νο­μία. Οι πολι­τι­στι­κοί φορείς και οι τοπι­κές επι­χει­ρή­σεις μπο­ρούν να συνερ­γα­στούν με βάση την κοι­νω­νι­κή προ­σφο­ρά και όχι την απλή κερ­δο­φο­ρία, δημιουρ­γώ­ντας ένα βιώ­σι­μο πολι­τι­στι­κό περι­βάλ­λον. Η πολι­τι­στι­κή πολι­τι­κή των Δήμων δεν μπο­ρεί να είναι έργο μόνο των τοπι­κών αρχών ή του κρά­τους. Είναι υπό­θε­ση της τοπι­κής κοι­νω­νί­ας συνολικά.

Η επα­νεκ­κί­νη­ση της πολι­τι­στι­κής πολι­τι­κής με άξο­να τη συμ­με­το­χή, την παι­δεία και τη βιω­σι­μό­τη­τα μπο­ρεί να απο­τε­λέ­σει την αφε­τη­ρία για μια νέα σχέ­ση των πολι­τών με τον τόπο τους. Αν η ύπαι­θρος γίνει ξανά τόπος πολι­τι­στι­κής δημιουρ­γί­ας και συμ­με­το­χής, μπο­ρεί να προ­σελ­κύ­σει και να συγκρα­τή­σει νέους ανθρώ­πους που ανα­ζη­τούν ουσια­στι­κή ποιό­τη­τα ζωής, ταυ­τό­τη­τα και προοπτική.

---

Βιβλιογραφία

• Βλα­χά­κης, Γ. (2018). Η πολι­τι­στι­κή πολι­τι­κή στην ελλη­νι­κή ύπαι­θρο: Προ­κλή­σεις και προ­ο­πτι­κές. Αθή­να: Παπαζήσης.

• Ζαχα­ριά­δης, Σ. (2021). Η υπαί­θρια Ελλά­δα και η κρί­ση της αγρο­τι­κής ταυ­τό­τη­τας. Θεσ­σα­λο­νί­κη: Εκδ. Πανε­πι­στη­μί­ου Μακεδονίας.

• European Commission. (2020). Community-led local development (CLLD) and LEADER. Ανα­κτή­θη­κε από https://ec.europa.eu

• Kizos, T., & Iosifides, T. (2007). The contradictions of agrotourism development in Greece: Evidence from three case studies. South European Society and Politics, 12(1), 59–77.

• Νικο­λό­που­λος, Χ. (2022). Η πολι­τι­στι­κή κλη­ρο­νο­μιά και η κοι­νω­νι­κή οικο­νο­μία στην τοπι­κή ανά­πτυ­ξη. Πάτρα: Ινστι­τού­το Εναλ­λα­κτι­κών Πολι­τι­κών ΕΝΑ