Πέρα από την κρίση: Τεχνολογία, Κοινωνική Οικονομία και η μεταμόρφωση της Εργασίας

Η νέα πολιτισμική συνθήκη και η αμφισβήτηση του παραδοσιακού καπιταλιστικού παραδείγματος

γρά­φει ο Χαρά­λα­μπος Στέρτσος

Από τον βιομηχανικό καπιταλισμό στην ψηφιακή ρευστότητα

Η μετά­βα­ση από τον βιο­μη­χα­νι­κό στον ψηφια­κό καπι­τα­λι­σμό συνο­δεύ­ε­ται από ριζι­κές αλλα­γές στον τρό­πο που οργα­νώ­νο­νται η εργα­σία, η παρα­γω­γή και η κοι­νω­νι­κή ευη­με­ρία. Η τεχνο­λο­γι­κή πρό­ο­δος, η αυτο­μα­το­ποί­η­ση, η εξ απο­στά­σε­ως εργα­σία και η διά­χυ­ση της γνώ­σης μέσω του δια­δι­κτύ­ου συγκρο­τούν ένα νέο περι­βάλ­λον, όπου η παρα­δο­σια­κή καπι­τα­λι­στι­κή υπό­σχε­ση της στα­δια­κής ευη­με­ρί­ας για όλους τίθε­ται υπό αμφισβήτηση.

Η θεω­ρία της «διά­χυ­σης του πλού­του» προς τα κατώ­τε­ρα κοι­νω­νι­κά στρώ­μα­τα δεν επι­βε­βαιώ­νε­ται εμπει­ρι­κά. Αντι­θέ­τως, η τεχνο­λο­γι­κή και­νο­το­μία έχει αυξή­σει την παρα­γω­γι­κό­τη­τα, χωρίς να δια­σφα­λί­ζει την ανα­λο­γι­κή δια­νο­μή του παρα­γό­με­νου πλού­του. Η συγκέ­ντρω­ση κεφα­λαί­ου σε περιο­ρι­σμέ­νο αριθ­μό ατό­μων εντεί­νει τις κοι­νω­νι­κές ανι­σό­τη­τες και υπο­νο­μεύ­ει τη στα­θε­ρό­τη­τα της μεσαί­ας τάξης (Piketty, 2014).

Η κοινωνική οικονομία ως εναλλακτικό μοντέλο

Μέσα σε αυτό το πλαί­σιο, η κοι­νω­νι­κή και αλλη­λέγ­γυα οικο­νο­μία προ­τεί­νει έναν δια­φο­ρε­τι­κό δρό­μο. Δεν ανα­φέ­ρε­ται μόνο σε παρα­δο­σια­κά συνε­ται­ρι­στι­κά σχή­μα­τα, αλλά σε ένα πλέγ­μα συμ­με­το­χι­κών πρω­το­βου­λιών που περι­λαμ­βά­νει κοι­νω­νι­κές επι­χει­ρή­σεις, ενερ­γεια­κές κοι­νό­τη­τες και συλ­λο­γι­κά δίκτυα παρα­γω­γής και κατανάλωσης.

Ο στό­χος τους δεν είναι το κέρ­δος, αλλά η κάλυ­ψη συλ­λο­γι­κών ανα­γκών, όπως η πρό­σβα­ση σε βασι­κά αγα­θά και υπη­ρε­σί­ες — τρο­φή, στέ­γα­ση, ενέρ­γεια, υγειο­νο­μι­κή φρο­ντί­δα, προ­στα­σία του περι­βάλ­λο­ντος. Πρό­κει­ται για δομές που προ­ω­θούν τη βιω­σι­μό­τη­τα, την κοι­νω­νι­κή συνο­χή και την έντα­ξη ευά­λω­των ομά­δων στην παρα­γω­γι­κή δια­δι­κα­σία (UNRISD, 2016).

Η μεταμόρφωση της εργασίας και η αναζήτηση νοήματος

Η εργα­σία, που στο παρελ­θόν απο­τε­λού­σε θεμέ­λιο της κοι­νω­νι­κής ταυ­τό­τη­τας και μέσο επι­βί­ω­σης, αλλά­ζει μορ­φή. Η βιο­μη­χα­νι­κή απα­σχό­λη­ση υπο­χω­ρεί, ενώ η αυτο­μα­το­ποί­η­ση και οι πλατ­φόρ­μες εργα­σί­ας φέρ­νουν ανα­σφά­λεια, παρά την υπό­σχε­ση για μεγα­λύ­τε­ρη ελευθερία.

Ήδη από το 1930, ο Keynes προ­έ­βλε­ψε ότι η τεχνο­λο­γία θα μεί­ω­νε τον χρό­νο εργα­σί­ας. Αντ’ αυτού, παρα­τη­ρού­με μεγα­λύ­τε­ρη πίε­ση και χαμη­λό­τε­ρες απο­λα­βές, ιδιαί­τε­ρα για το λεγό­με­νο «πρε­κα­ριά­το» — μια ανα­δυό­με­νη τάξη χωρίς στα­θε­ρές σχέ­σεις εργα­σί­ας (Standing, 2011). Το κενό αυτό έρχε­ται να καλύ­ψει η κοι­νω­νι­κή εργα­σία, που στο­χεύ­ει όχι μόνο στην επι­βί­ω­ση αλλά και στην παρα­γω­γή κοι­νω­νι­κού και πολι­τι­σμι­κού νοήματος.

Υπερκαταναλωτισμός και η κρίση του νοήματος

Ο κυρί­αρ­χος οικο­νο­μι­κός λόγος ταυ­τί­ζει την πρό­ο­δο με την κατα­νά­λω­ση. Η τεχνο­λο­γι­κή εξέ­λι­ξη διο­χε­τεύ­ε­ται όχι στην κάλυ­ψη ουσια­στι­κών ανα­γκών αλλά στη δημιουρ­γία τεχνη­τών επι­θυ­μιών. Τρό­φι­μα, τέχνη και ψυχα­γω­γία μετα­τρέ­πο­νται σε φθη­νά προ­ϊ­ό­ντα, ακρι­βο­πλη­ρω­μέ­να από κατα­να­λω­τές που εξαρ­τώ­νται από παγκό­σμιες εμπο­ρι­κές αλυσίδες.

Από τη δεκα­ε­τία του 1970, η οικο­νο­μία λει­τουρ­γεί με λογι­κή «καζί­νου», δημιουρ­γώ­ντας φού­σκες και χρη­μα­το­πι­στω­τι­κά αδιέ­ξο­δα. Η κρί­ση του 2008 ήταν απο­τέ­λε­σμα αυτής της λογι­κής (Varoufakis, 2011), και όχι μιας φυσι­κής απο­τυ­χί­ας της τεχνο­λο­γί­ας ή της παραγωγής.

Η τεχνολογία υπό αίρεση: εργαλείο ή μηχανισμός ελέγχου;

Η τεχνο­λο­γία δεν είναι ουδέ­τε­ρη. Όταν ανα­πτύσ­σε­ται χωρίς κοι­νω­νι­κό έλεγ­χο και θεσμι­κή λογο­δο­σία, κατα­λή­γει να ενι­σχύ­ει ανι­σό­τη­τες. Οι ψηφια­κές πλατ­φόρ­μες και οι πολυ­ε­θνι­κές ελέγ­χουν κρί­σι­μους τομείς της οικο­νο­μι­κής ζωής, περι­θω­ριο­ποιώ­ντας μικρούς παρα­γω­γούς και τοπι­κές κοινότητες.

Η υπό­σχε­ση για δημο­κρα­τία μέσα από την τεχνο­λο­γία συχνά αναι­ρεί­ται από τη συγκε­ντρω­τι­κή φύση των ψηφια­κών υπο­δο­μών. Αντί να ενι­σχύ­ει τη συλ­λο­γι­κό­τη­τα, η τεχνο­λο­γία μπο­ρεί να εντεί­νει τον ατο­μι­κι­σμό και την κοι­νω­νι­κή απο­σύν­θε­ση (Zuboff, 2019).

Η επιστροφή της συνεργασίας και της τοπικότητας

Σε αντί­δρα­ση προς αυτήν την πορεία, ανα­δύ­ο­νται μορ­φές τοπι­κής αυτάρ­κειας και κοι­νω­νι­κής συνερ­γα­σί­ας: δίκτυα χωρίς μεσά­ζο­ντες, τοπι­κοί συνε­ται­ρι­σμοί, ανταλ­λα­κτι­κά συστή­μα­τα, κοι­νο­τι­κές δομές παρα­γω­γής. Δεν πρό­κει­ται για μια νοσταλ­γι­κή επι­στρο­φή στο παρελ­θόν, αλλά για μια βιώ­σι­μη στρα­τη­γι­κή απέ­να­ντι στην ανα­σφά­λεια και τη φτώχεια.

Η θεσμι­κή ενί­σχυ­ση της κοι­νω­νι­κής οικο­νο­μί­ας απο­τε­λεί επι­τα­κτι­κή ανά­γκη. Οι συλ­λο­γι­κές μορ­φές οργά­νω­σης προ­σφέ­ρουν ένα πλαί­σιο όπου η αξιο­πρέ­πεια και η κοι­νή ωφέ­λεια μπο­ρούν να συνυ­πάρ­χουν με την οικο­νο­μι­κή αποτελεσματικότητα.

Προς μια ηθική και βιώσιμη μετακαπιταλιστική οικονομία

Ο μετα­σχη­μα­τι­σμός της εργα­σί­ας και της παρα­γω­γής είναι ήδη σε εξέ­λι­ξη. Δεν αρκούν τεχνο­λο­γι­κές λύσεις. Απαι­τεί­ται ένα νέο κοι­νω­νι­κό συμ­βό­λαιο που θα δίνει έμφα­ση στη δημο­κρα­τι­κή συμ­με­το­χή, την ηθι­κή παρα­γω­γή, την τοπι­κή αυτο­νο­μία και την κοι­νω­νι­κή δικαιοσύνη.

Η κοι­νω­νι­κή οικο­νο­μία δεν είναι απλώς εναλ­λα­κτι­κή — απο­τε­λεί δομι­κή απά­ντη­ση στις αντι­φά­σεις του σημε­ρι­νού συστή­μα­τος. Σε έναν κόσμο όπου η τεχνο­λο­γία μπο­ρεί να χρη­σι­μο­ποι­η­θεί είτε για απο­κλει­σμό είτε για ενδυ­νά­μω­ση, η επι­λο­γή του συλ­λο­γι­κού δρό­μου είναι περισ­σό­τε­ρο από ποτέ αναγκαία.

---

Βιβλιο­γρα­φία

Keynes, J.M. (1930). Economic Possibilities for our Grandchildren. The Nation and Athenaeum.
Piketty, T. (2014). Capital in the Twenty-First Century. Harvard University Press.
Standing, G. (2011). The Precariat: The New Dangerous Class. Bloomsbury Academic.
UNRISD (2016). Social and Solidarity Economy: Beyond the Fringe. United Nations Research Institute for Social Development.
Varoufakis, Y. (2011). The Global Minotaur: America, Europe and the Future of the Global Economy. Zed Books.
Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism. PublicAffairs.

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Η Κοι­νω­νι­κή Οικο­νο­μία σήμερα