Από τη Νέα Τάξη Πραγμάτων στη Νέα Αταξία

Πώς ο «κόσμος των κανό­νων» υπο­χω­ρεί, για­τί η ισχύς επι­στρέ­φει ωμά, και τι σημαί­νει αυτό για Ευρώ­πη και Ελλάδα.

 Οταν ο «κόσμος των κανό­νων» δεί­χνει κουρασμένος

Για περί­που τρεις δεκα­ε­τί­ες μετά το 1991, η διε­θνής συζή­τη­ση οργα­νώ­θη­κε γύρω από μια υπό­σχε­ση: ότι το διε­θνές δίκαιο, οι θεσμοί και η οικο­νο­μι­κή αλλη­λε­ξάρ­τη­ση θα περιό­ρι­ζαν τη βία, θα έκα­ναν το κόστος της παρα­βί­α­σης δυσβά­στα­χτο και θα επέ­βαλ­λαν, έστω ατε­λώς, μια «τάξη». Στην πρά­ξη αυτό που επι­κρά­τη­σε δεν ήταν μια ουδέ­τε­ρη, ισό­τι­μη νομι­μό­τη­τα, αλλά μια εκδο­χή κανό­νων στε­νά δεμέ­νων με την ισχύ της Δύσης και ιδιαί­τε­ρα των ΗΠΑ: το «rules-based order», ένα υβρί­διο διε­θνούς δικαί­ου, συμ­μα­χιών, κανό­νων αγο­ράς, κυρώ­σε­ων και επι­λε­κτι­κής εφαρ­μο­γής. Η θεω­ρία της διε­θνούς τάξης –πριν και μετά τη «φιλε­λεύ­θε­ρη ηγε­μο­νία»– περι­γρά­φει ακρι­βώς αυτό το δίλημ­μα: αν το μετα­ψυ­χρο­πο­λε­μι­κό “New World Order” ήταν πράγ­μα­τι τάξη ή μια καμου­φλα­ρι­σμέ­νη ατα­ξία που απλώς δεν φαι­νό­ταν όσο η ισχύς ήταν μονο­πο­λι­κή.

Σήμε­ρα, η αίσθη­ση «τέλους ενός κόσμου» δεν είναι απλώς εντύ­πω­ση· είναι συσ­σώ­ρευ­ση γεγονότων:

• η Γάζα ως δοκι­μα­σία της ίδιας της ιδέ­ας ότι το δίκαιο δεσμεύ­ει τους ισχυρούς.
• η Ουκρα­νία ως επι­στρο­φή της μεγά­λης χερ­σαί­ας πολε­μι­κής σύγκρου­σης στην Ευρώ­πη, με μακρά διάρ­κεια και υψη­λή ένταση.
• οι ΗΠΑ–Βενεζουέλα ως παρά­δειγ­μα «οικο­νο­μι­κής πολιορκίας»/ναυτικής επι­βο­λής με νομι­κές γκρί­ζες ζώνες.
• οι ΗΠΑ–Νιγηρία ως νέο επει­σό­διο όπου αντι­τρο­μο­κρα­τία, εγχώ­ριες πολι­τι­σμι­κές αφη­γή­σεις και στρα­τιω­τι­κή δρά­ση μπλέκονται.
• και, τέλος, ο Τραμπ ως «αστάθ­μη­τος» όχι επει­δή είναι απλώς απρό­βλε­πτος, αλλά επει­δή ενσαρ­κώ­νει μια συναλ­λα­κτι­κή αντί­λη­ψη για συμ­μα­χί­ες και θεσμούς που μετα­τρέ­πει την ασφά­λεια σε τιμολόγιο.

Στις μέρες μας δεν περ­νά­με σε “νέα τάξη”· περ­νά­με σε “νέα ατα­ξία”, όπου η ισχύς, ο κατα­κερ­μα­τι­σμός και οι παράλ­λη­λες νομι­μό­τη­τες (πολ­λα­πλά «δίκαια» που επι­κα­λού­νται αντί­πα­λοι πόλοι) λει­τουρ­γούν ταυ­τό­χρο­να. Η παλιά αρχι­τε­κτο­νι­κή δεν γκρε­μί­στη­κε πλή­ρως· ξεχαρ­βα­λώ­θη­κε. Και αυτή η ενδιά­με­ση κατά­στα­ση είναι ιστο­ρι­κά η πιο επικίνδυνη.

 Η «Νέα Τάξη»: υπό­σχε­ση, μηχα­νι­σμοί, και οι ρωγ­μές της

Η μετα­ψυ­χρο­πο­λε­μι­κή περί­ο­δος στή­θη­κε πάνω σε τρεις πυλώνες:

α.Θεσμικότητα και νομιμοποίηση

Ο ΟΗΕ, το διε­θνές ανθρω­πι­στι­κό δίκαιο, οι πολυ­με­ρείς οργα­νι­σμοί, η ιδέα της συλ­λο­γι­κής ασφά­λειας. Όμως η νομι­μο­ποί­η­ση ήταν συχνά ασύμ­με­τρη: ισχυ­ροί δρώ­ντες μπο­ρού­σαν να παρα­κάμ­πτουν ή να «ερμη­νεύ­ουν δημιουρ­γι­κά» τους κανόνες.

β. Παγκο­σμιο­ποί­η­ση και αλληλεξάρτηση

Η πεποί­θη­ση ότι τα δίκτυα εμπορίου/ενέργειας/εφοδιαστικής αλυ­σί­δας θα λει­τουρ­γούν ως «αντι­κί­νη­τρο πολέ­μου». Σήμε­ρα όμως η αλλη­λε­ξάρ­τη­ση γίνε­ται όπλο: κυρώ­σεις, δασμοί, μπλο­κα­ρί­σμα­τα, τεχνο­λο­γι­κοί περιο­ρι­σμοί, χρη­μα­το­πι­στω­τι­κή αποκοπή.

γ. Ηγε­μο­νι­κή σταθερότητα

Η αμε­ρι­κα­νι­κή ισχύς παρεί­χε «υπη­ρε­σί­ες τάξης» (ασφά­λεια θαλασ­σί­ων οδών, νομι­σμα­τι­κή στα­θε­ρό­τη­τα, ομπρέ­λα συμ­μα­χιών). Όταν όμως ο ηγε­μό­νας γίνε­ται εσω­τε­ρι­κά διχα­σμέ­νος και εξω­τε­ρι­κά συναλ­λα­κτι­κός, η τάξη γίνε­ται συγκυ­ρια­κή.

Οι ρωγ­μές ήταν ήδη εκεί πριν τη Γάζα και πριν την Ουκρα­νία: πόλε­μοι «εκτός κανό­νων», κατά­χρη­ση εξου­σιών, απο­τυ­χί­ες ανθρω­πι­στι­κής προ­στα­σί­ας, κρί­ση αξιο­πι­στί­ας. Αλλά οι δύο πόλε­μοι της επο­χής μας (Μ. Ανατολή–Ουκρανία) έκα­ναν ορα­τό αυτό που πολ­λοί υποψιάζονταν.

 Η Γάζα και η κρί­ση του διε­θνούς δικαί­ου: όταν η νομι­μό­τη­τα γίνε­ται πεδίο μάχης

Η Γάζα λει­τουρ­γεί σαν μεγε­θυ­ντι­κός φακός: δεν δεί­χνει μόνο φρί­κη· δεί­χνει πώς η διε­θνής κοι­νό­τη­τα αδυ­να­τεί να επι­βά­λει κανό­νες όταν ο παρα­βά­της ή ο προ­στα­τευό­με­νος έχει ισχυ­ρούς προστάτες.

Διε­θνείς νομι­κο-πολι­τι­κές ανα­λύ­σεις μιλούν για «νεκρο­τα­φείο του διε­θνούς δικαί­ου»: όχι ως ρητο­ρι­κό σχή­μα, αλλά ως περι­γρα­φή μιας κατά­στα­σης όπου το δίκαιο υπάρ­χει, οι αποφάσεις/διαδικασίες υπάρ­χουν, όμως η επι­βο­λή τους είναι άνι­ση και πολι­τι­κά μπλοκαρισμένη.
Παράλ­λη­λα, οργα­νι­σμοί και θεσμοί της νομι­κής κοι­νό­τη­τας κατα­γρά­φουν καταγ­γε­λί­ες περί παρα­βιά­σε­ων, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων σοβα­ρών ισχυ­ρι­σμών για τη χρή­ση της πεί­νας ως όπλου πολέ­μου – κάτι που αγγί­ζει τον πυρή­να του ανθρω­πι­στι­κού δικαίου.

Το κεντρι­κό πρό­βλη­μα δεν είναι ότι “δεν υπάρ­χει δίκαιο”. Είναι ότι:

1. η επι­βο­λή εξαρ­τά­ται από συσχε­τι­σμούς ισχύος,
2. ο πολι­τι­κός αντα­γω­νι­σμός “απο­συν­δέ­ει” το δίκαιο από την καθο­λι­κό­τη­τά του,
3. η επι­λε­κτι­κό­τη­τα γεν­νά κυνι­σμό: «κανό­νες για τους άλλους, εξαι­ρέ­σεις για τους φίλους».

Αυτός ο κυνι­σμός είναι ο σπό­ρος της Νέας Ατα­ξί­ας: όταν αρκε­τοί παί­κτες πιστέ­ψουν ότι το δίκαιο είναι όργα­νο και όχι δέσμευ­ση, τότε και η παρα­βί­α­ση γίνε­ται “λογι­κή επιλογή”.

 Η Ουκρα­νία: η επι­στρο­φή της γεω­γρα­φί­ας, της ισχύ­ος και της διάρκειας

Η Ουκρα­νία είναι η μεγά­λη ευρω­παϊ­κή υπεν­θύ­μι­ση ότι η ιστο­ρία δεν τελεί­ω­σε. Η σύγκρου­ση επαναφέρει:

• πόλε­μο φθοράς,
• τερά­στιες μετα­κι­νή­σεις πληθυσμών,
• και έναν κόσμο όπου οι θεσμοί δεν στα­μα­τούν τον πόλε­μο, απλώς τον πλαι­σιώ­νουν.

Επί­ση­μες ευρω­παϊ­κές εκθέ­σεις απο­τυ­πώ­νουν τη μακρο­χρό­νια διά­στα­ση της κρί­σης (εκτο­πι­σμοί, προ­σφυ­γιά, διαρ­κής πίε­ση στις δομές του κρά­τους και της κοινωνίας).
Ταυ­τό­χρο­να, νομικές/στρατηγικές ανα­λύ­σεις για την «τερ­μα­τι­σμό του πολέ­μου» δεί­χνουν πόσο δύσκο­λο είναι να κλεί­σει μια σύγκρου­ση χωρίς να δημιουρ­γη­θούν προη­γού­με­να που θα δια­βρώ­σουν περαι­τέ­ρω την διε­θνή ασφάλεια.

Η Ουκρα­νία επί­σης απο­κα­λύ­πτει ένα δεύ­τε­ρο επί­πε­δο της Νέας Ατα­ξί­ας: την εργα­λειο­ποί­η­ση των κανό­νων.

• Η μία πλευ­ρά μιλά για αυτοδιάθεση/άμυνα/κυριαρχία.
• Η άλλη για σφαί­ρες επιρροής/ιστορικά δικαιώματα/ασφάλεια.

Το απο­τέ­λε­σμα είναι μια «σύγκρου­ση νομι­μο­τή­των». Και σε τέτοιους πολέ­μους, η ειρή­νη γίνε­ται πιο δύσκο­λη από τον πόλεμο.

 ΗΠΑ–Βενεζουέλα: “quarantine”, ναυ­τι­κή επι­βο­λή και οι γκρί­ζες ζώνες της νομιμότητας

Ο άξο­νας ΗΠΑ–Βενεζουέλα είναι χαρα­κτη­ρι­στι­κός της νέας επο­χής, διό­τι συνδυάζει:

• γεω­πο­λι­τι­κή,
• ενέρ­γεια,
• κυρώ­σεις,
• και πρά­ξεις επι­βο­λής που ακου­μπούν τα όρια του διε­θνούς δικαίου.

Πρό­σφα­τες ανα­φο­ρές μιλούν για αμε­ρι­κα­νι­κή κατεύ­θυν­ση προς “quarantine” των εξα­γω­γών πετρε­λαί­ου της Βενε­ζου­έ­λας, με σκό­πι­μη επι­λο­γή όρου ώστε να απο­φεύ­γε­ται η λέξη “blockade” (που μπο­ρεί να εκλη­φθεί ως πρά­ξη πολέμου).
Παράλ­λη­λα, έχει κατα­γρα­φεί επι­χεί­ρη­ση παρε­μπό­δι­σης δεξα­με­νό­πλοιου ανοι­κτά της Βενε­ζου­έ­λας, ως μέρος μιας πολι­τι­κής «κατάσχεσης»/αποτροπής μετα­φο­ράς πετρε­λαί­ου υπό καθε­στώς κυρώσεων.

Εδώ η Νέα Ατα­ξία εμφα­νί­ζε­ται ως νομι­κο-γλωσ­σι­κή μηχα­νι­κή: δεν αλλά­ζει απα­ραί­τη­τα η πρά­ξη, αλλά αλλά­ζει η ετι­κέ­τα της, για να παρα­μεί­νει πολι­τι­κά και νομι­κά δια­χει­ρί­σι­μη. Η ίδια η γλώσ­σα γίνε­ται εργα­λείο ισχύος.

Στο φόντο, οι κυρώ­σεις συνε­χί­ζουν να είναι το κύριο όπλο “χωρίς πόλε­μο” – και η Ευρώ­πη, με δικά της καθε­στώ­τα κυρώ­σε­ων, απο­τε­λεί μέρος αυτής της πραγματικότητας.

 ΗΠΑ–Νιγηρία: αντι­τρο­μο­κρα­τία, «προ­στα­σία χρι­στια­νών», και η πολι­τι­κο­ποί­η­ση της ασφάλειας

Η ανα­φο­ρά σας «ΗΠΑ κατά Νιγη­ρί­ας» δεν είναι απλώς γενι­κή: αυτές τις ημέ­ρες υπάρ­χει πολύ συγκε­κρι­μέ­νο γεγο­νός που δίνει υλι­κό για ανά­λυ­ση. Έχουν κατα­γρα­φεί αμε­ρι­κα­νι­κά πλήγ­μα­τα σε στό­χους ISIS στη Νιγη­ρία, με συνεργασία/συνεννόηση με τις νιγη­ρια­νές αρχές, αλλά και με έντο­νη πολι­τι­κή φόρ­τι­ση στο εσω­τε­ρι­κό των ΗΠΑ γύρω από το αφή­γη­μα της δίω­ξης χριστιανών.

Δεύ­τε­ρη παρά­με­τρος: think tanks και ανα­λυ­τές προει­δο­ποιούν ότι «πίε­ση με ρόπα­λο» μπο­ρεί να γυρί­σει μπού­με­ρανγκ, σπρώ­χνο­ντας χώρες προς άλλους πόλους επιρ­ρο­ής (Κίνα/Ρωσία), ειδι­κά σε περι­βάλ­λον όπου η Δύση δεν εμφα­νί­ζε­ται πια ως αυτο­νό­η­τος εγγυ­η­τής ασφά­λειας και ανάπτυξης.

Το κρί­σι­μο εδώ είναι ότι η αντι­τρο­μο­κρα­τία, παλιό πεδίο διε­θνούς συνερ­γα­σί­ας,  επα­να-πολι­τι­κο­ποιεί­ται και εντάσ­σε­ται σε πολι­τι­σμι­κές αφη­γή­σεις («υπε­ρά­σπι­ση χρι­στια­νών», “civilizational” πλαί­σια). Αυτό παράγει:

• μεγα­λύ­τε­ρη απρο­θυ­μία συνεργασίας,
• μεγα­λύ­τε­ρο κίν­δυ­νο παρά­πλευ­ρων κρί­σε­ων νομιμοποίησης,
• και ενί­σχυ­ση της «αντι-δυτι­κής» ρητο­ρι­κής σε περιοχές-κλειδιά.

 Ο Τραμπ ως “αστάθ­μη­τος παρά­γο­ντας”: όχι ιδιορ­ρυθ­μία, αλλά σύμπτωμα

Το πρό­βλη­μα δεν είναι μόνο το πρό­σω­πο. Είναι ότι συμπυ­κνώ­νει μια ιστο­ρι­κή μετατόπιση:

1. Συναλ­λα­κτι­κό­τη­τα στις συμ­μα­χί­ες: «πλη­ρώ­νεις – προ­στα­τεύ­ε­σαι». Αυτή η λογι­κή έχει ήδη ανα­λυ­θεί από κορυ­φαί­ους θεσμούς ως βασι­κός παρά­γο­ντας απο­στα­θε­ρο­ποί­η­σης στις δια­τλα­ντι­κές σχέσεις.
2. Επα­να­νοη­μα­το­δό­τη­ση στρα­τη­γι­κής: πρό­σφα­τες ανα­λύ­σεις για τη στρα­τη­γι­κή των ΗΠΑ (National Security Strategy 2025) δεί­χνουν μετα­τό­πι­ση προ­τε­ραιο­τή­των, εντά­σεις με την Ευρώ­πη και ένα ιδε­ο­λο­γι­κό πλαί­σιο που μπο­ρεί να οξύ­νει την αβε­βαιό­τη­τα των συμμάχων.
3. Δόγ­μα ημισφαιρίου/ισχύος: η επι­στρο­φή σε λογι­κές τύπου “Monroe Doctrine” (ή παραλ­λα­γές της) ενθαρ­ρύ­νει περι­φε­ρεια­κές επι­βο­λές και αμφι­σβή­τη­ση κανό­νων από άλλους.

Η “αστά­θεια” λοι­πόν δεν είναι τυχαία. Είναι η στιγ­μή όπου η υπερ­δύ­να­μη δεί­χνει ότι μπο­ρεί να αντι­με­τω­πί­ζει το δίκαιο ως εργα­λείο, τους συμ­μά­χους ως πελά­τες και τις κρί­σεις ως πεδίο επι­κοι­νω­νια­κού ανταγωνισμού.

Οι βαθύ­τε­ρες αιτί­ες της Νέας Αταξίας

1 Μετά­βα­ση σε πολυ­πο­λι­κό­τη­τα χωρίς κανόνες

Η πολυ­πο­λι­κό­τη­τα δεν είναι αυτο­μά­τως χάος. Γίνε­ται χάος όταν δεν συνο­δεύ­ε­ται από συμ­φω­νη­μέ­νες “κόκ­κι­νες γραμ­μές”. Σήμε­ρα βλέ­που­με πολ­λα­πλές σφαί­ρες επιρ­ρο­ής να συγκρού­ο­νται χωρίς ένα κοι­νό διαι­τη­τι­κό πλαίσιο.

2. Η εργα­λειο­ποί­η­ση οικο­νο­μί­ας και τεχνολογίας

Κυρώ­σεις, δασμοί, “financial choke points”, τεχνο­λο­γι­κοί περιο­ρι­σμοί. Η οικο­νο­μία δεν είναι «χώρος ειρή­νης», αλλά πεδίο σύγκρουσης.

3 Κανο­νι­στι­κή απο­νο­μι­μο­ποί­η­ση της Δύσης

Όταν η Δύση εμφα­νί­ζε­ται επι­λε­κτι­κή σε θέμα­τα δικαίου/ανθρωπίνων δικαιω­μά­των, χάνει το ηθι­κό πλε­ο­νέ­κτη­μα, άρα χάνει και την ικα­νό­τη­τα να “φτιά­χνει κανόνες”.

4 Εσω­τε­ρι­κή πολι­τι­κή πόλωση

Η εξω­τε­ρι­κή πολι­τι­κή γίνε­ται προ­έ­κτα­ση του εσω­τε­ρι­κού «πολέ­μου ταυ­τό­τη­τας», με απο­τέ­λε­σμα μικρό­τε­ρη συνέ­πεια, μεγα­λύ­τε­ρη επι­θε­τι­κό­τη­τα, μεγα­λύ­τε­ρη αδυ­να­μία μακρο­χρό­νιων δεσμεύσεων.

5 Διά­χυ­ση βίας και “συρ­ρα­φές κρίσεων”

Η IISS (Armed Conflict Survey 2025) μιλά για κλι­μά­κω­ση βίας και «fractured geopolitics», δηλα­δή γεω­πο­λι­τι­κή θρυμ­μα­τι­σμέ­νη σε πολ­λα­πλά μέτωπα.
Σε τέτοιες συν­θή­κες, οι κρί­σεις αλλη­λο­τρο­φο­δο­τού­νται (Μ. Ανα­το­λή ↔ ενέρ­γεια ↔ Ευρώ­πη ↔ Ουκρα­νία ↔ κυρώ­σεις ↔ εσω­τε­ρι­κή πολιτική).

 Προς τι οδεύ­ου­με: τρία σενάρια

Σενά­ριο Α: “Ατα­ξία με κανό­νες ισχύος”

Οι μεγά­λοι παί­κτες επι­βάλ­λουν περι­φε­ρεια­κές τάξεις, με περιο­δι­κές συγκρού­σεις. Οι θεσμοί επι­βιώ­νουν ως «σκη­νι­κό», όχι ως διαιτητές.

Σενά­ριο Β: “Διπλή/τριπλή τάξη”

Παράλ­λη­λοι θεσμοί, παράλ­λη­λα οικο­νο­μι­κά δίκτυα, παράλ­λη­λα νομι­κά αφη­γή­μα­τα. Δεν υπάρ­χει κοι­νός κόσμος, αλλά πολ­λοί «κόσμοι» που συναλλάσσονται.

Σενά­ριο Γ: “Μερι­κή επαναθεσμοποίηση”

Μετά από σοκ (οικονομικό/στρατιωτικό/κλιματικό), οι δυνά­μεις ανα­γκά­ζο­νται σε νέους κανό­νες (τύπου “Helsinki 2.0”). Αυτό είναι το πιο δύσκο­λο αλλά και το πιο ελπιδοφόρο.

 Τι μπο­ρεί να κάνει η Ευρώ­πη (και για­τί αυτό αφο­ρά άμε­σα την Ελλάδα)

Η Ευρώ­πη είναι ο μεγά­λος «ενδιά­με­σος»: δεν είναι υπερ­δύ­να­μη, αλλά είναι κομ­βι­κός θεσμι­κός και οικο­νο­μι­κός πόλος. Οι εκθέ­σεις ευρω­παϊ­κών θεσμών μιλούν ρητά για την ανά­γκη «ανα­νε­ω­μέ­νης» κανoνι­στι­κής τάξης και άμυ­νας της δημοκρατίας/δικαίου απέ­να­ντι σε πολ­λα­πλές απειλές.

Για την Ελλά­δα ειδι­κά, η Νέα Ατα­ξία σημαίνει:

• περισ­σό­τε­ρη πίε­ση σε Ανα­το­λι­κή Μεσόγειο/ενέργεια/μεταναστευτικές ροές,
• μεγα­λύ­τε­ρη αξία των συμ­μα­χιών αλλά και μεγα­λύ­τε­ρη αβε­βαιό­τη­τα για τη διάρκεια/ποιότητά τους,
• ανά­γκη για πολυ­διά­στα­τη διπλω­μα­τία που να συν­δυά­ζει ΕΕ, περι­φε­ρεια­κές συνερ­γα­σί­ες και ρεαλισμό.

Η χώρα δεν έχει την πολυ­τέ­λεια «ρομα­ντι­σμού». Αλλά ούτε πρέ­πει να πέσει στον κυνι­σμό. Η ισορ­ρο­πία είναι: ρεα­λι­σμός με θεσμι­κή εμμο­νή. Για μικρές/μεσαίες χώρες, οι κανό­νες είναι πολ­λα­πλα­σια­στής ισχύος.

Από την αφή­γη­ση της προ­ό­δου, στη δια­χεί­ρι­ση της αστάθειας

Η «Νέα Τάξη» ήταν –σε μεγά­λο βαθ­μό– μια αφή­γη­ση. Είχε θεσμούς και κανό­νες, αλλά είχε και εξαι­ρέ­σεις, ιεραρ­χί­ες, λευ­κές επι­τα­γές ισχύ­ος. Η «Νέα Ατα­ξία» είναι η στιγ­μή που οι εξαι­ρέ­σεις έγι­ναν κανό­νας, και ο κανό­νας έγι­νε αντι­κεί­με­νο διαπραγμάτευσης.

Το πιο ανη­συ­χη­τι­κό δεν είναι ότι υπάρ­χουν πόλε­μοι. Πόλε­μοι υπήρ­χαν πάντα.
Το πιο ανη­συ­χη­τι­κό είναι ότι η ιδέα της καθο­λι­κής δεσμευ­τι­κό­τη­τας (ότι κάποια πράγ­μα­τα δεν επι­τρέ­πο­νται, ανε­ξάρ­τη­τα από το ποιος είσαι) υπο­χω­ρεί. Και όταν αυτό συμ­βαί­νει, ο κόσμος δεν γίνε­ται απλώς πιο επι­κίν­δυ­νος· γίνε­ται πιο άδι­κος και, τελι­κά, πιο αστα­θής για όλους.

Ενδει­κτι­κή βιβλιο­γρα­φία / πηγές (διε­θνείς ανα­λύ­σεις & θεσμοί)

• McKeil, A. (2023). International Order Theory Before and After Liberal Hegemony. Oxford Academic.
• Verfassungsblog (2025). In the Graveyard of International Law.
• EJIL:Talk! (2025). The Boomerang Effect: How Disrespect for International Law Threatens Democracy.
• IISS (2025). Armed Conflict Survey 2025 – Editor’s Introduction.
• Brookings (2025). Breaking down Trump’s 2025 National Security Strategy.
• Chatham House (2025). Director’s Annual Lecture 2025 (ανα­φο­ρά σε “new disorder” & συναλλακτικότητα).
• Council of Europe (2024). The need for a renewed rules-based international order (draft report).
• EU Enlargement (2025). Ukraine Report 2025 (PDF).
• Reuters / AP / TIME / The Guardian (Δεκ. 2025) για Βενε­ζου­έ­λα & Νιγηρία.

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Διε­θνείς και Ευρω­παϊ­κές σχέ­σεις σήμερα