Μπάμπης Στέρτσος

Από τον Διαφωτισμό στη γέννηση του σύγχρονου κράτους δικαίου

Το Αμε­ρι­κα­νι­κό Σύνταγ­μα του 1787 θεω­ρεί­ται δικαί­ως ένα από τα πιο επι­δρα­στι­κά πολι­τεια­κά κεί­με­να στην παγκό­σμια ιστο­ρία. Δεν απο­τέ­λε­σε απλώς το νομι­κό θεμέ­λιο ενός νέου κρά­τους, αλλά λει­τούρ­γη­σε ως πρό­τυ­πο συνταγ­μα­τι­κής οργά­νω­σης, επη­ρε­ά­ζο­ντας πολι­τεύ­μα­τα σε Ευρώ­πη και Λατι­νι­κή Αμε­ρι­κή. Πίσω από τα άρθρα και τις δια­τά­ξεις του, όμως, κρύ­βε­ται ένας ολό­κλη­ρος κόσμος φιλο­σο­φι­κών ιδε­ών, θεω­ρη­τι­κών ζυμώ­σε­ων και ιστο­ρι­κών εμπειριών.

Οι συντά­κτες του – οι λεγό­με­νοι Founding Fathers – δεν ξεκί­νη­σαν από το μηδέν. Αντλού­σαν έμπνευ­ση από τον ευρω­παϊ­κό Δια­φω­τι­σμό, την αγγλι­κή πολι­τι­κή παρά­δο­ση και τη δική τους εμπει­ρία αποι­κια­κής αυτοδιοίκησης.

---

Ο John Locke και τα φυσικά δικαιώματα του ανθρώπου

Κεντρι­κή μορ­φή στην πνευ­μα­τι­κή προϊ­στο­ρία του Αμε­ρι­κα­νι­κού Συντάγ­μα­τος υπήρ­ξε ο Άγγλος φιλό­σο­φος John Locke. Στο έργο του Δεύ­τε­ρη Πραγ­μα­τεία περί Κυβερ­νή­σε­ως δια­τύ­πω­σε τη θεω­ρία των φυσι­κών και ανα­φαί­ρε­των δικαιω­μά­των του ανθρώ­που: ζωή, ελευ­θε­ρία και ιδιοκτησία.

Για τον Locke, η εξου­σία δεν είναι θεό­σταλ­τη ούτε από­λυ­τη. Πηγά­ζει από τη συναί­νε­ση των κυβερ­νω­μέ­νων και οφεί­λει να υπη­ρε­τεί τα δικαιώ­μα­τά τους. Αν απο­τύ­χει, οι πολί­τες έχουν το δικαί­ω­μα να την ανατρέψουν.

Αυτή ακρι­βώς η λογι­κή δια­περ­νά το αμε­ρι­κα­νι­κό πολι­τεια­κό σύστη­μα και απο­τυ­πώ­νε­ται ξεκά­θα­ρα στη Δια­κή­ρυ­ξη της Ανε­ξαρ­τη­σί­ας αλλά και στη φιλο­σο­φία του Συντάγ­μα­τος, όπου το κρά­τος τίθε­ται στην υπη­ρε­σία του πολί­τη – όχι το αντίστροφο.

---

Ο Montesquieu και η αρχιτεκτονική της εξουσίας

Αν ο Locke έθε­σε το ηθι­κό θεμέ­λιο του αμε­ρι­κα­νι­κού συνταγ­μα­τι­σμού, ο Montesquieu έδω­σε τη θεσμι­κή του μορ­φή. Στο μνη­μειώ­δες έργο του Το Πνεύ­μα των Νόμων, ανέ­λυ­σε τον κίν­δυ­νο της συγκέ­ντρω­σης εξου­σί­ας και πρό­τει­νε τη διά­κρι­ση των εξου­σιών ως βασι­κή εγγύ­η­ση ελευθερίας.

Η θεω­ρία του υιο­θε­τή­θη­κε σχε­δόν αυτούσια:

• Νομο­θε­τι­κή εξου­σία στο Κογκρέσο

• Εκτε­λε­στι­κή εξου­σία στον Πρόεδρο

• Δικα­στι­κή εξου­σία στο Ανώ­τα­το Δικαστήριο

Παράλ­λη­λα, οι Αμε­ρι­κα­νοί θεμε­λί­ω­σαν το σύστη­μα των αλλη­λο­ε­λέγ­χων (checks and balances), ώστε καμία εξου­σία να μη λει­τουρ­γεί ανε­ξέ­λεγ­κτα. Πρό­κει­ται για μία από τις πιο επι­τυ­χη­μέ­νες πρα­κτι­κές εφαρ­μο­γές πολι­τι­κής θεω­ρί­ας στην ιστορία.

Ο Jean-Jacques Rousseau και η ιδέα της λαϊ­κής κυριαρχίας

Η επιρ­ροή του Jean-Jacques Rousseau υπήρ­ξε πιο έμμε­ση αλλά εξί­σου ουσια­στι­κή. Στο Κοι­νω­νι­κό Συμ­βό­λαιο υπο­στή­ρι­ξε ότι η κυριαρ­χία ανή­κει στον λαό και ότι η νομι­μό­τη­τα της εξου­σί­ας πηγά­ζει από τη γενι­κή βού­λη­ση.

Οι Αμε­ρι­κα­νοί συνταγ­μα­τι­κοί νομο­θέ­τες δεν υιο­θέ­τη­σαν τη ριζο­σπα­στι­κή δημο­κρα­τι­κή εκδο­χή του Rousseau. Ωστό­σο, ενσωμάτωσαν:

• την αρχή της λαϊ­κής κυριαρχίας

• τη σημα­σία των εκλογών

• την έννοια της πολι­τι­κής ισότητας

Το απο­τέ­λε­σμα ήταν μια αντι­προ­σω­πευ­τι­κή δημο­κρα­τία, ισορ­ρο­πία ανά­με­σα στη λαϊ­κή βού­λη­ση και τη θεσμι­κή σταθερότητα.

---

Η αγγλική πολιτική κληρονομιά και το Bill of Rights

Οι αμε­ρι­κα­νι­κές αποι­κί­ες είχαν βαθιές ρίζες στο αγγλι­κό δίκαιο. Κεί­με­να όπως η Magna Carta (1215) και το Bill of Rights (1689) απο­τέ­λε­σαν πρό­τυ­πα περιο­ρι­σμού της εξουσίας.

Από αυτή την παρά­δο­ση προ­ήλ­θαν θεμε­λιώ­δεις αρχές:

• προ­στα­σία από αυθαί­ρε­τες συλλήψεις

• δικαί­ω­μα δίκαι­ης δίκης

• ελευ­θε­ρία λόγου και θρησκείας

Οι αρχές αυτές κωδι­κο­ποι­ή­θη­καν στις δέκα πρώ­τες τρο­πο­λο­γί­ες του Αμε­ρι­κα­νι­κού Συντάγ­μα­τος, γνω­στές ως American Bill of Rights.

Οι Αμε­ρι­κα­νοί στο­χα­στές και η πολι­τι­κή πράξη

Καθο­ρι­στι­κή υπήρ­ξε και η συμ­βο­λή των ίδιων των Αμε­ρι­κα­νών θεω­ρη­τι­κών, με εξέ­χου­σες μορ­φές τον James Madison και τον Alexander Hamilton.

Μέσα από τα The Federalist Papers, ανέ­λυ­σαν:

• τον κίν­δυ­νο των πολι­τι­κών φατριών

• την ανά­γκη ισχυ­ρής αλλά ελεγ­χό­με­νης ομο­σπον­δια­κής εξουσίας

• τη σημα­σία της συνταγ­μα­τι­κής σταθερότητας

Ο Madison θεω­ρεί­ται ο αρχι­τέ­κτο­νας του Συντάγ­μα­τος, ενώ ο Hamilton υπε­ρα­σπί­στη­κε τον ρεα­λι­σμό και τη λει­τουρ­γι­κό­τη­τα του νέου κράτους.

---

Συμπέρασμα

Το Αμε­ρι­κα­νι­κό Σύνταγ­μα δεν είναι απλώς ένα ιστο­ρι­κό έγγρα­φο. Είναι το απο­τέ­λε­σμα μιας δημιουρ­γι­κής σύν­θε­σης ιδε­ών: φιλε­λευ­θε­ρι­σμός, δια­φω­τι­σμός, αγγλι­κή πολι­τι­κή εμπει­ρία και αμε­ρι­κα­νι­κός πραγ­μα­τι­σμός. Γι’ αυτό και παρα­μέ­νει, περισ­σό­τε­ρα από δύο αιώ­νες μετά, ζωντα­νό σημείο ανα­φο­ράς για τη δημο­κρα­τία και το κρά­τος δικαί­ου.

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Οι Ηνω­μέ­νες Πολι­τεί­ες σήμερα