Από τον Locke και τον Montesquieu στη σύγχρονη πολιτική κρίση των ΗΠΑ

Μπά­μπης Στέρτσος

Το Αμερικανικό Σύνταγμα στον 21ο αιώνα

Περισ­σό­τε­ρα από δια­κό­σια χρό­νια μετά τη σύντα­ξή του, το Αμε­ρι­κα­νι­κό Σύνταγ­μα εξα­κο­λου­θεί να βρί­σκε­ται στο επί­κε­ντρο έντο­νων πολι­τι­κών συγκρού­σε­ων. Οι ιδέ­ες των θεω­ρη­τι­κών που το δια­μόρ­φω­σαν δεν απο­τε­λούν απλώς ιστο­ρι­κά κατά­λοι­πα, αλλά ζωντα­νά πεδία αντι­πα­ρά­θε­σης, καθώς κάθε πολι­τι­κή παρά­τα­ξη επι­χει­ρεί να ερμη­νεύ­σει το Σύνταγ­μα προς όφε­λός της.

---

Η διάκριση των εξουσιών υπό πίεση

Η θεω­ρία του Montesquieu για τη διά­κρι­ση των εξου­σιών δοκι­μά­ζε­ται έντο­να στη σύγ­χρο­νη Αμε­ρι­κή. Οι συγκρού­σεις μεταξύ:

• Κογκρέ­σου και Προεδρίας

• Εκτε­λε­στι­κής εξου­σί­ας και Ανώ­τα­του Δικαστηρίου

• Ομο­σπον­δια­κού κρά­τους και Πολιτειών

έχουν μετα­τρα­πεί σε μόνι­μο χαρα­κτη­ρι­στι­κό της πολι­τι­κής ζωής.

Η ενί­σχυ­ση των προ­ε­δρι­κών εξου­σιών τα τελευ­ταία χρό­νια έχει επα­να­φέ­ρει τον φόβο που εξέ­φρα­ζε ο Montesquieu: ότι η συγκέ­ντρω­ση εξου­σί­ας, ακό­μη και σε δημο­κρα­τι­κά καθε­στώ­τα, οδη­γεί σε αυθαιρεσία.

---

Το Ανώτατο Δικαστήριο και η «μάχη των ερμηνειών»

Το Ανώ­τα­το Δικα­στή­ριο των ΗΠΑ απο­τε­λεί σήμε­ρα το βασι­κό πεδίο ιδε­ο­λο­γι­κής σύγκρου­σης. Η αντι­πα­ρά­θε­ση δεν αφο­ρά μόνο συγκε­κρι­μέ­νες απο­φά­σεις, αλλά τον ίδιο τον τρό­πο ερμη­νεί­ας του Συντάγματος:

• Originalism: αυστη­ρή προ­σκόλ­λη­ση στις αρχι­κές προ­θέ­σεις των συντακτών

• Living Constitution: δυνα­μι­κή ερμη­νεία με βάση τις σύγ­χρο­νες κοι­νω­νι­κές ανάγκες

Η σύγκρου­ση αυτή έχει άμε­ση σχέ­ση με τις θεω­ρί­ες του Locke για τα φυσι­κά δικαιώ­μα­τα και το αν αυτά είναι στα­θε­ρά ή εξε­λισ­σό­με­να.

Η λαϊ­κή κυριαρ­χία και το πρό­βλη­μα της πολι­τι­κής πόλωσης

Η ιδέα της λαϊ­κής κυριαρ­χί­ας, όπως την ανέ­πτυ­ξε ο Rousseau, βρί­σκε­ται στο επί­κε­ντρο της σύγ­χρο­νης αμε­ρι­κα­νι­κής κρί­σης. Οι αμφι­σβη­τή­σεις εκλο­γι­κών απο­τε­λε­σμά­των, η έντο­νη πόλω­ση και η διά­δο­ση θεω­ριών συνω­μο­σί­ας θέτουν το ερώτημα:

Ποιος εκφρά­ζει πραγ­μα­τι­κά τη «γενι­κή βούληση»;

Οι συνταγ­μα­τι­κοί θεσμοί καλού­νται να λει­τουρ­γή­σουν ως ανά­χω­μα μεταξύ:

• λαϊ­κής εντολής

• θεσμι­κής νομιμότητας

ακρι­βώς όπως φοβό­ταν ο James Madison, ο οποί­ος είχε προει­δο­ποι­ή­σει για τον κίν­δυ­νο των πολι­τι­κών φατριών.

---

Εκτελεστική εξουσία και όρια της προεδρίας

Η σύγ­χρο­νη πολι­τι­κή αντι­πα­ρά­θε­ση γύρω από τα όρια της προ­ε­δρι­κής εξου­σί­ας επα­να­φέ­ρει στον δημό­σιο διά­λο­γο τις ιδέ­ες του Locke περί νομι­μό­τη­τας και αντί­στα­σης στην αυθαιρεσία.

 Τόσο η προ­ε­δρία του Donald Trump όσο και εκεί­νη του Joe Biden ανέδειξαν:

• τη χρή­ση εκτε­λε­στι­κών διαταγμάτων

• τη σύγκρου­ση με το Κογκρέσο

• τον ρόλο των δικα­στη­ρί­ων ως τελι­κού κριτή

Το ερώ­τη­μα παρα­μέ­νει επί­και­ρο: πόσο ισχυ­ρός μπο­ρεί να είναι ένας εκλεγ­μέ­νος ηγέ­της χωρίς να υπο­νο­μεύ­ει τη συνταγ­μα­τι­κή ισορροπία;

---

Τα ατομικά δικαιώματα στο επίκεντρο

Ζητή­μα­τα όπως:

• το δικαί­ω­μα στην άμβλωση

• η οπλο­κα­το­χή

• η ελευ­θε­ρία του λόγου

• η προ­στα­σία της ιδιωτικότητας

ανα­δει­κνύ­ουν ότι τα φυσι­κά δικαιώ­μα­τα του Locke δεν απο­τε­λούν ιστο­ρι­κό δεδο­μέ­νο, αλλά αντι­κεί­με­νο διαρ­κούς επα­να­δια­πραγ­μά­τευ­σης.

Το αμε­ρι­κα­νι­κό Σύνταγ­μα λει­τουρ­γεί έτσι ως πεδίο σύγκρου­σης ιδε­ών, όχι ως στα­τι­κό κείμενο.

---

Συμπέρασμα: Ένα Σύνταγμα σε διαρκή δοκιμασία

Οι θεω­ρη­τι­κοί που επη­ρέ­α­σαν τη σύντα­ξη του Αμε­ρι­κα­νι­κού Συντάγ­μα­τος δεν ανή­κουν στο παρελ­θόν. Οι ιδέ­ες τους:

• καθο­ρί­ζουν τη σύγ­χρο­νη πολι­τι­κή σύγκρουση

• ερμη­νεύ­ο­νται δια­φο­ρε­τι­κά από κάθε πολι­τι­κή παράταξη

• απο­δει­κνύ­ουν ότι η δημο­κρα­τία δεν είναι δεδο­μέ­νη αλλά διαρ­κώς υπό διαπραγμάτευση

Το Αμε­ρι­κα­νι­κό Σύνταγ­μα παρα­μέ­νει ζωντα­νό ακρι­βώς επει­δή βρί­σκε­ται συνε­χώς στο επί­κε­ντρο της ιστο­ρί­ας – όπως ακρι­βώς είχαν προ­βλέ­ψει οι θεω­ρη­τι­κοί του Διαφωτισμού.