γρά­φει ο Μπά­μπης  Στέρτσος

 

Το Συνέ­δριο της Βιέν­νης, που πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­κε από τον Σεπτέμ­βριο του 1814 έως τον Ιού­νιο του 1815, απο­τέ­λε­σε ένα από τα πιο σημα­ντι­κά διπλω­μα­τι­κά γεγο­νό­τα στην ιστο­ρία της Ευρώ­πης. Μετά από δύο δεκα­ε­τί­ες σχε­δόν συνε­χών πολέ­μων, που προ­κλή­θη­καν από τη Γαλ­λι­κή Επα­νά­στα­ση και τους Ναπο­λε­ό­ντειους Πολέ­μους, οι ηγέ­τες της Ευρώ­πης συγκε­ντρώ­θη­καν στη Βιέν­νη για να επα­να­σχε­διά­σουν τον πολι­τι­κό χάρ­τη της ηπεί­ρου και να δημιουρ­γή­σουν ένα νέο σύστη­μα διε­θνών σχέ­σε­ων. Στό­χος τους ήταν η απο­κα­τά­στα­ση της τάξης και της στα­θε­ρό­τη­τας, η εξι­σορ­ρό­πη­ση των δυνά­με­ων και η απο­τρο­πή μελ­λο­ντι­κών πολέ­μων. Το συνέ­δριο δεν ήταν απλώς μια προ­σπά­θεια επι­στρο­φής στο παρελ­θόν, αλλά μια προ­σπά­θεια δημιουρ­γί­ας ενός νέου, βιώ­σι­μου μέλ­λο­ντος για την Ευρώπη.

Το ιστορικό και πολιτικό περιβάλλον της εποχής

Η Ευρώ­πη στις αρχές του 19ου αιώ­να ήταν μια ήπει­ρος σε ανα­τα­ρα­χή. Η Γαλ­λι­κή Επα­νά­στα­ση του 1789 είχε ανα­τρέ­ψει την παλαιά τάξη πραγ­μά­των, δια­δί­δο­ντας τις ιδέ­ες της ελευ­θε­ρί­ας, της ισό­τη­τας και της αδελ­φο­σύ­νης σε ολό­κλη­ρη την ήπει­ρο. Οι Ναπο­λε­ό­ντειοι Πόλε­μοι που ακο­λού­θη­σαν, μετέ­τρε­ψαν την Ευρώ­πη σε ένα τερά­στιο πεδίο μάχης. Ο Ναπο­λέ­ων Βονα­πάρ­της, με τις στρα­τιω­τι­κές του ιδιο­φυ­ΐ­ες, κατά­φε­ρε να κατα­κτή­σει το μεγα­λύ­τε­ρο μέρος της ηπει­ρω­τι­κής Ευρώ­πης, δια­λύ­ο­ντας αυτο­κρα­το­ρί­ες και δημιουρ­γώ­ντας νέα κρά­τη. Η κυριαρ­χία του Ναπο­λέ­ο­ντα έφε­ρε σημα­ντι­κές αλλα­γές, όπως την κατάρ­γη­ση της φεου­δαρ­χί­ας, την εισα­γω­γή νέων νομι­κών κωδί­κων και την προ­ώ­θη­ση της ιδέ­ας του έθνους-κρά­τους. Ωστό­σο, η συνε­χής πολε­μι­κή κατά­στα­ση και η επι­βο­λή της γαλ­λι­κής ηγε­μο­νί­ας προ­κά­λε­σαν την αντί­δρα­ση των άλλων ευρω­παϊ­κών δυνάμεων.

Η ήττα του Ναπο­λέ­ο­ντα το 1814 και η εξο­ρία του στη νήσο Έλβα, έδω­σε την ευκαι­ρία στις νική­τριες δυνά­μεις — τη Μεγά­λη Βρε­τα­νία, την Αυστρία, την Πρω­σία και τη Ρωσία — να συγκε­ντρω­θούν στη Βιέν­νη για να απο­φα­σί­σουν για το μέλ­λον της Ευρώ­πης. Στο συνέ­δριο συμ­με­τεί­χαν επί­σης και άλλες χώρες, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης και της ηττη­μέ­νης Γαλ­λί­ας, η οποία εκπρο­σω­πή­θη­κε από τον ευφυή διπλω­μά­τη Ταλ­λεϋ­ράν­δο. Ο Ταλ­λεϋ­ράν­δος, με την αρχή της νομι­μό­τη­τας που πρό­τει­νε, κατά­φε­ρε να δια­σφα­λί­σει τη θέση της Γαλ­λί­ας στο νέο ευρω­παϊ­κό σύστη­μα και να απο­φύ­γει μια ταπει­νω­τι­κή ειρήνη.

Το Συνέδριο της Βιέννης: Στόχοι και αποφάσεις

Το Συνέ­δριο της Βιέν­νης είχε τρεις βασι­κούς στό­χους: την παλι­νόρ­θω­ση των παλαιών μοναρ­χιών, την εξι­σορ­ρό­πη­ση των δυνά­με­ων και την κατα­στο­λή των επα­να­στα­τι­κών ιδε­ών. Οι ηγέ­τες των Μεγά­λων Δυνά­με­ων, όπως ο Μέτ­τερ­νιχ της Αυστρί­ας, ο Κάσλ­ρι της Μεγά­λης Βρε­τα­νί­ας, ο Τσά­ρος Αλέ­ξαν­δρος Α’ της Ρωσί­ας και ο Χάρ­ντεν­μπεργκ της Πρω­σί­ας, ήταν οι κύριοι αρχι­τέ­κτο­νες του νέου ευρω­παϊ­κού συστήματος.

Οι απο­φά­σεις του συνε­δρί­ου περιελάμβαναν:

• Εδα­φι­κές ρυθ­μί­σεις: Η Γαλ­λία επα­νήλ­θε στα σύνο­ρά της του 1792. Η Ρωσία προ­σάρ­τη­σε το μεγα­λύ­τε­ρο μέρος του Δου­κά­του της Βαρ­σο­βί­ας. Η Πρω­σία απέ­κτη­σε τη Σαξο­νία, τη Ρηνα­νία και τη Βεστφα­λία. Η Αυστρία ανέ­κτη­σε τον έλεγ­χο της Λομ­βαρ­δί­ας και της Βενε­τί­ας. Η Μεγά­λη Βρε­τα­νία εξα­σφά­λι­σε σημα­ντι­κές αποικίες.
• Πολι­τι­κές ρυθ­μί­σεις: Απο­κα­τα­στά­θη­καν οι Βουρ­βό­νοι στη Γαλ­λία, την Ισπα­νία και τη Νάπο­λη. Δημιουρ­γή­θη­κε η Γερ­μα­νι­κή Συνο­μο­σπον­δία, μια χαλα­ρή ένω­ση 39 γερ­μα­νι­κών κρα­τών. Το Βασί­λειο των Κάτω Χωρών, που περιε­λάμ­βα­νε το Βέλ­γιο και την Ολλαν­δία, δημιουρ­γή­θη­κε ως ανά­χω­μα κατά της Γαλλίας.
• Ιερά Συμ­μα­χία: Με πρω­το­βου­λία του Τσά­ρου Αλέ­ξαν­δρου Α’, οι μονάρ­χες της Ρωσί­ας, της Αυστρί­ας και της Πρω­σί­ας υπέ­γρα­ψαν την Ιερά Συμ­μα­χία, μια δια­κή­ρυ­ξη που βασι­ζό­ταν στις αρχές του Χρι­στια­νι­σμού και είχε ως στό­χο την κατα­στο­λή των επα­να­στα­τι­κών κινημάτων.

Οι αποφάσεις του συνεδρίου και οι επιπτώσεις τους

Το Συνέ­δριο της Βιέν­νης κατέ­λη­ξε σε μια σει­ρά από σημα­ντι­κές απο­φά­σεις που ανα­δια­μόρ­φω­σαν τον πολι­τι­κό χάρ­τη της Ευρώ­πης και επη­ρέ­α­σαν τις διε­θνείς σχέ­σεις για τις επό­με­νες δεκα­ε­τί­ες. Οι απο­φά­σεις αυτές, αν και στό­χευαν στην απο­κα­τά­στα­ση της τάξης και της στα­θε­ρό­τη­τας, έφε­ραν επί­σης τα σπέρ­μα­τα μελ­λο­ντι­κών συγκρούσεων.

Η αρχή της νομιμότητας και η Παλινόρθωση

Κεντρι­κή αρχή του Συνε­δρί­ου ήταν η «Αρχή της Νομι­μό­τη­τας», την οποία προ­ώ­θη­σε με επι­δε­ξιό­τη­τα ο Γάλ­λος διπλω­μά­της Ταλ­λεϋ­ράν­δος. Σύμ­φω­να με αυτή την αρχή, οι νόμι­μοι ηγε­μό­νες που είχαν ανα­τρα­πεί από τον Ναπο­λέ­ο­ντα θα έπρε­πε να επι­στρέ­ψουν στους θρό­νους τους. Αυτό οδή­γη­σε στην παλι­νόρ­θω­ση των Βουρ­βό­νων στη Γαλ­λία, την Ισπα­νία και το Βασί­λειο των Δύο Σικε­λιών, καθώς και άλλων δυνα­στειών σε διά­φο­ρα ιτα­λι­κά και γερ­μα­νι­κά κρά­τη. Η αρχή αυτή, ωστό­σο, αγνό­η­σε τις εθνι­κές και φιλε­λεύ­θε­ρες προσ­δο­κί­ες που είχαν γεν­νη­θεί κατά τη διάρ­κεια της Γαλ­λι­κής Επα­νά­στα­σης και των Ναπο­λε­ό­ντειων Πολέμων.

Εδαφικές ρυθμίσεις

Οι Μεγά­λες Δυνά­μεις προ­χώ­ρη­σαν σε σημα­ντι­κές εδα­φι­κές ανα­δια­νο­μές, με στό­χο τη δημιουρ­γία μιας ισορ­ρο­πί­ας δυνά­με­ων που θα απέ­τρε­πε μελ­λο­ντι­κές ηγε­μο­νι­κές τάσεις:

• Ρωσία: Προ­σάρ­τη­σε το μεγα­λύ­τε­ρο μέρος του Δου­κά­του της Βαρ­σο­βί­ας, δημιουρ­γώ­ντας το Βασί­λειο της Πολω­νί­ας, σε προ­σω­πι­κή ένω­ση με τον Ρώσο Τσά­ρο. Δια­τή­ρη­σε επί­σης τη Φιν­λαν­δία και τη Βεσσαραβία.
• Πρω­σία: Ενι­σχύ­θη­κε σημα­ντι­κά, απο­κτώ­ντας τη μισή Σαξο­νία, μεγά­λο μέρος της Ρηνα­νί­ας, τη Βεστφα­λία και τη Σου­η­δι­κή Πομε­ρα­νία. Η ενί­σχυ­ση της Πρω­σί­ας στη Γερ­μα­νία θα δια­δρα­μα­τί­σει καθο­ρι­στι­κό ρόλο στη μελ­λο­ντι­κή ενο­ποί­η­ση της Γερμανίας.
• Αυστρία: Απο­ζη­μιώ­θη­κε για την απώ­λεια των αυστρια­κών Κάτω Χωρών (σημε­ρι­νό Βέλ­γιο) με την από­κτη­ση της Λομ­βαρ­δί­ας-Βενε­τί­ας στη βόρεια Ιτα­λία, καθώς και περιο­χών στα Βαλκάνια.
• Ηνω­μέ­νο Βασί­λειο: Εξα­σφά­λι­σε σημα­ντι­κές ναυ­τι­κές βάσεις στη Μεσό­γειο (Μάλ­τα, Ιόνια Νησιά) και σε άλλες περιο­χές του κόσμου, ενι­σχύ­ο­ντας την κυριαρ­χία του στις θάλασσες.
• Γαλ­λία: Επα­νήλ­θε στα σύνο­ρά της του 1792, απο­φεύ­γο­ντας μια ταπει­νω­τι­κή ειρή­νη χάρη στη διπλω­μα­τι­κή δει­νό­τη­τα του Ταλλεϋράνδου.
• Γερ­μα­νι­κή Συνο­μο­σπον­δία: Δημιουρ­γή­θη­κε μια χαλα­ρή συνο­μο­σπον­δία 39 γερ­μα­νι­κών κρα­τών, υπό την ηγε­σία της Αυστρί­ας, αντι­κα­θι­στώ­ντας την Αγία Ρωμαϊ­κή Αυτο­κρα­το­ρία που είχε δια­λύ­σει ο Ναπολέων.
• Βασί­λειο των Κάτω Χωρών: Δημιουρ­γή­θη­κε ένα νέο, ισχυ­ρό κρά­τος στα βόρεια της Γαλ­λί­ας, ενώ­νο­ντας την Ολλαν­δία με το Βέλγιο.

Η Ιερά Συμμαχία και η Τετραπλή Συμμαχία

Για τη δια­τή­ρη­ση της νέας τάξης πραγ­μά­των, ιδρύ­θη­κε η Ιερά Συμ­μα­χία, μια πρω­το­βου­λία του Τσά­ρου Αλέ­ξαν­δρου Α’, στην οποία συμ­με­τεί­χαν η Ρωσία, η Αυστρία και η Πρω­σία. Η Ιερά Συμ­μα­χία, βασι­σμέ­νη στις αρχές του Χρι­στια­νι­σμού, είχε ως στό­χο την κατα­στο­λή κάθε επα­να­στα­τι­κού κινή­μα­τος που απει­λού­σε τη μοναρ­χι­κή νομι­μό­τη­τα. Παράλ­λη­λα, οι τέσ­σε­ρις νική­τριες δυνά­μεις (Βρε­τα­νία, Αυστρία, Πρω­σία, Ρωσία) υπέ­γρα­ψαν την Τετρα­πλή Συμ­μα­χία, δεσμευό­με­νες να δια­τη­ρή­σουν την ειρή­νη και να απο­τρέ­ψουν την επι­στρο­φή του βοναπαρτισμού.

Μακροπρόθεσμες επιπτώσεις

Το Συνέ­δριο της Βιέν­νης, παρά την κρι­τι­κή που δέχτη­κε για τον συντη­ρη­τι­κό και αντι­δρα­στι­κό του χαρα­κτή­ρα, κατά­φε­ρε να εξα­σφα­λί­σει μια περί­ο­δο σχε­τι­κής ειρή­νης στην Ευρώ­πη για σχε­δόν έναν αιώ­να. Ωστό­σο, η αγνό­η­ση των εθνι­κών και φιλε­λεύ­θε­ρων κινη­μά­των οδή­γη­σε σε μια σει­ρά από επα­να­στά­σεις και εξε­γέρ­σεις κατά τη διάρ­κεια του 19ου αιώ­να, με απο­κο­ρύ­φω­μα τις επα­να­στά­σεις του 1848. Το «Σύστη­μα της Βιέν­νης» άρχι­σε να κλο­νί­ζε­ται με την Ελλη­νι­κή Επα­νά­στα­ση του 1821 και τελι­κά κατέρ­ρευ­σε με τον Κρι­μαϊ­κό Πόλε­μο (1853–1856) και τους πολέ­μους για την ιτα­λι­κή και γερ­μα­νι­κή ενοποίηση.

Επίλογος

Το Συνέ­δριο της Βιέν­νης απο­τέ­λε­σε μια κομ­βι­κή στιγ­μή στην ευρω­παϊ­κή ιστο­ρία. Ήταν μια προ­σπά­θεια να κλεί­σουν οι πλη­γές των Ναπο­λε­ό­ντειων Πολέ­μων και να οικο­δο­μη­θεί μια νέα, στα­θε­ρή τάξη πραγ­μά­των. Αν και οι ηγέ­τες της επο­χής προ­σπά­θη­σαν να γυρί­σουν το ρολόι της ιστο­ρί­ας πίσω, στην προ-επα­να­στα­τι­κή επο­χή, οι ιδέ­ες της εθνι­κής κυριαρ­χί­ας και της λαϊ­κής αυτο­διά­θε­σης είχαν ήδη ριζώ­σει βαθιά. Το Συνέ­δριο της Βιέν­νης, με τις απο­φά­σεις και τις παρα­λεί­ψεις του, δια­μόρ­φω­σε σε μεγά­λο βαθ­μό την πολι­τι­κή ατζέ­ντα του 19ου αιώ­να, μιας επο­χής που χαρα­κτη­ρί­στη­κε από την πάλη μετα­ξύ της παλιάς τάξης και των νέων δυνά­με­ων που αναδύονταν.

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας  στο Facebooκ: Η Ιστο­ρία σήμερα