Οι Έλληνες της Κάτω Ιταλίας: Γλώσσα και έθιμα στη μακραίωνη παράδοση της Μεγάλης Ελλάδας (Magna Graecia)

του Χαρά­λα­μπου Στέρτσου

ΜΕΡΟΣ Α

Οι Έλλη­νες της Κάτω Ιτα­λί­ας, γνω­στοί και ως Γρί­κοι, Γραί­κοι ή Γραι­κά­νοι, απο­τε­λούν την κύρια ελλη­νι­κή μειο­νό­τη­τα της νότιας Ιτα­λί­ας. Η παρου­σία τους εκτεί­νε­ται κυρί­ως στις περιο­χές της Γκρε­τσία Σαλε­ντί­να (Απου­λία) και της Καλα­βρί­ας, όπου η γλώσ­σα και τα έθι­μά τους συνε­χί­ζουν να δια­τη­ρούν ζωντα­νή την ελλη­νι­κή πολι­τι­στι­κή κληρονομιά.

Ιστορικές ρίζες του Ελληνικού Αποικισμού

Η εγκα­τά­στα­ση των πρώ­των Ελλή­νων αποί­κων στην Κάτω Ιτα­λία και τη Σικε­λία χρο­νο­λο­γεί­ται από τον 8ο αιώ­να π.Χ., αν και αρχαιο­λο­γι­κά ευρή­μα­τα μαρ­τυ­ρούν επα­φές ακό­μα και από τη μυκη­ναϊ­κή περί­ο­δο (13ος αιώ­νας π.Χ.) [R. J. Buck, A History of Boeotia, University of Alberta Press, 1979]. Η πρώ­τη ελλη­νι­κή αποι­κία θεω­ρεί­ται η Κύμη, που ιδρύ­θη­κε από Ευβο­είς και Ερε­τριείς γύρω στο 750 π.Χ. [Strabo, Geographica]. Άλλες σημα­ντι­κές αποι­κί­ες ήταν οι Επι­ζε­φύ­ριοι Λοκροί, ο Τάρας (ιδρυ­μέ­νος από Δωριείς της Σπάρ­της το 706 π.Χ.), η Σύβα­ρις και το Μεταπόντιο.

Γλωσσική κληρονομιά των Γκρίκο

Η διά­λε­κτος Γκρί­κο απο­τε­λεί εξέ­λι­ξη της αρχαί­ας ελλη­νι­κής με επιρ­ρο­ές από τη βυζα­ντι­νή και την ιτα­λι­κή γλώσ­σα. Ο Γκέρ­χαρντ Ρολ­φς στο έργο του “Griechen und Romanen in Süditalien” (1950) υπο­στη­ρί­ζει ότι η γλώσ­σα αυτή δια­τη­ρεί αρχαϊ­κά χαρα­κτη­ρι­στι­κά που συν­δέ­ουν την αρχαιο­ελ­λη­νι­κή με τη σύγ­χρο­νη ελλη­νι­κή. Σήμε­ρα, η γλώσ­σα Γκρί­κο ομι­λεί­ται σε κοι­νό­τη­τες όπως το Καλη­μέ­ρα, η Μαρ­τι­νιά­νο και η Στερ­να­τία, όπου λει­τουρ­γούν σχο­λεία και πολι­τι­στι­κά κέντρα για τη δια­τή­ρη­σή της.

Παραδοσιακά έθιμα και πολιτιστική ταυτότητα

Οι ελλη­νό­φω­νες κοι­νό­τη­τες δια­τη­ρούν παρα­δο­σια­κά έθι­μα που αντα­να­κλούν αρχαιο­ελ­λη­νι­κές και βυζα­ντι­νές επιρροές:

• Μου­σι­κή και Χοροί: Ο παρα­δο­σια­κός χορός Pizzica έχει ρίζες σε αρχαί­ους διο­νυ­σια­κούς χορούς. Η μου­σι­κή συνο­δεύ­ε­ται από όργα­να όπως το ταμπου­ρέ­λο και η λύρα.
• Θρη­σκευ­τι­κά Έθι­μα: Ο συν­δυα­σμός ορθό­δο­ξων και καθο­λι­κών παρα­δό­σε­ων είναι εμφα­νής σε γιορ­τές προς τιμήν Αγί­ων, όπως ο Άγιος Δημήτριος.
• Γαστρο­νο­μία: Η κου­ζί­να των Γκρί­κο περι­λαμ­βά­νει πιά­τα που παρα­πέ­μπουν στην ελλη­νι­κή παρά­δο­ση, όπως πίτες με χόρ­τα και ψωμί με ελιές.

Μουσεία και πολιτιστικοί φορείς

• Museo Archeologico Nazionale di Reggio Calabria: Δια­θέ­τει εκθέ­μα­τα από την επο­χή της Magna Graecia, όπως οι “Bronzi di Riace”.
• Museo della Lingua Grika (Καλη­μέ­ρα, Σαλέ­ντο): Αφιε­ρω­μέ­νο στη γλώσ­σα και την παρά­δο­ση των Γκρίκο.

Συμπεράσματα

Η μακραί­ω­νη παρου­σία των Ελλή­νων στην Κάτω Ιτα­λία απο­τε­λεί ζωντα­νή μαρ­τυ­ρία της πολι­τι­στι­κής τους αντο­χής. Η γλώσ­σα Γκρί­κο και τα παρα­δο­σια­κά έθι­μα είναι σημα­ντι­κά πολι­τι­στι­κά απο­θέ­μα­τα που αξί­ζουν δια­τή­ρη­ση και προ­ώ­θη­ση. Η μελέ­τη τους συμ­βάλ­λει στην κατα­νό­η­ση της αλλη­λε­πί­δρα­σης πολι­τι­σμών στη Μεσό­γειο [Gaetano Cipollone, La Lingua Greca in Italia Meridionale, 1995].