Η ανεκπλήρωτη υποχρέωση: Οι ξεχασμένοι ήρωες του Αλβανικού Μετώπου

γρά­φει ο Μπά­μπης Στέρτσος

 Ένα χρέος προς την Ιστορία

Όταν στις 28 Οκτω­βρί­ου 1940, στις τρεις τα ξημε­ρώ­μα­τα, ο Ιτα­λός πρέ­σβης Εμμα­νου­έ­λε Γκρά­τσι επέ­δω­σε το τελε­σί­γρα­φο του Μου­σο­λί­νι στον Ιωάν­νη Μετα­ξά, λίγοι θα μπο­ρού­σαν να φαντα­στούν την επο­ποι­ία που θα ακο­λου­θού­σε. Το ιστο­ρι­κό «ΟΧΙ» δεν ήταν απλώς μια διπλω­μα­τι­κή απά­ντη­ση, αλλά η έκφρα­ση της ψυχής ενός ολό­κλη­ρου λαού που αρνή­θη­κε να υπο­κύ­ψει στον φασι­σμό. Δυό­μι­σι ώρες αργό­τε­ρα, στις 05:30 το πρωί, τα ιτα­λι­κά πυρο­βό­λα άρχι­σαν να βρο­ντούν στην ελλη­νο­αλ­βα­νι­κή μεθό­ριο, σημα­το­δο­τώ­ντας την έναρ­ξη ενός πολέ­μου που θα έγρα­φε χρυ­σές σελί­δες στη νεό­τε­ρη ελλη­νι­κή ιστορία.

Ο Μου­σο­λί­νι πίστευε ακρά­δα­ντα ότι η μικρή Ελλά­δα θα υπο­χω­ρού­σε χωρίς αντί­στα­ση. Είχε προ­ε­τοι­μά­σει εννέα μεραρ­χί­ες, συνο­λι­κής δύνα­μης εκα­τό χιλιά­δων ανδρών, ενα­ντί­ον μόλις είκο­σι χιλιά­δων Ελλή­νων στρα­τιω­τών που φύλασ­σαν τα σύνο­ρα. Η αριθ­μη­τι­κή και υλι­κή υπε­ρο­χή των Ιτα­λών ήταν συντρι­πτι­κή. Όμως δεν είχε υπο­λο­γί­σει το πνεύ­μα των Ελλή­νων. Η ιαχή «Αέρα» που αντή­χη­σε στα βου­νά της Πίν­δου και της Βορεί­ου Ηπεί­ρου έγι­νε ο εφιάλ­της των εισβο­λέ­ων. Για πρώ­τη φορά στον Δεύ­τε­ρο Παγκό­σμιο Πόλε­μο, μια χώρα όχι μόνο αντι­στά­θη­κε στις δυνά­μεις του Άξο­να, αλλά τις ανέ­τρε­ψε και τις κατα­δί­ω­ξε πίσω στο έδα­φός τους.

Το τίμη­μα αυτής της νίκης ήταν όμως βαρύ. Σύμ­φω­να με τα επί­ση­μα στοι­χεία της Διεύ­θυν­σης Ιστο­ρί­ας Στρα­τού, 13.936 Έλλη­νες αξιω­μα­τι­κοί και οπλί­τες έπε­σαν στα πεδία των μαχών του Ελλη­νοϊ­τα­λι­κού Πολέ­μου. Από αυτούς, περί­που 7.976 έως 8.500 στρα­τιώ­τες παρέ­μει­ναν για πάντα στην Αλβα­νία, θαμ­μέ­νοι σε πρό­χει­ρους τάφους ή άτα­φοι, δια­σκορ­πι­σμέ­νοι στα άγρια βου­νά και τα φαράγ­για της Βορεί­ου Ηπεί­ρου. Ογδό­ντα πέντε χρό­νια μετά, η πλειο­νό­τη­τα αυτών των ηρώ­ων εξα­κο­λου­θεί να μην έχει βρει την ειρή­νη που τους αξί­ζει. Αυτό το άρθρο εξε­τά­ζει την τρα­γι­κή ιστο­ρία αυτών των ξεχα­σμέ­νων νεκρών, τις διπλω­μα­τι­κές προ­σπά­θειες για την ανεύ­ρε­σή τους, τα εμπό­δια που συνε­χί­ζουν να υφί­στα­νται και το ανεκ­πλή­ρω­το εθνι­κό χρέ­ος που βαραί­νει τη συνεί­δη­ση του ελλη­νι­κού λαού.

Το έπος του 1940: Μια σύντομη αναδρομή

Για να κατα­νο­ή­σου­με το μέγε­θος της τρα­γω­δί­ας των ξεχα­σμέ­νων νεκρών, πρέ­πει πρώ­τα να ανα­λο­γι­στού­με τις συν­θή­κες υπό τις οποί­ες έπε­σαν. Ο Ελλη­νοϊ­τα­λι­κός Πόλε­μος μπο­ρεί να διαι­ρε­θεί σε τέσ­σε­ρις δια­κρι­τές περιό­δους, καθε­μία από τις οποί­ες άφη­σε το δικό της απο­τύ­πω­μα στο ζήτη­μα των νεκρών.

Η πρώ­τη περί­ο­δος (28 Οκτω­βρί­ου — 13 Νοεμ­βρί­ου 1940) χαρα­κτη­ρί­στη­κε από τον αμυ­ντι­κό αγώ­να της VIII Μεραρ­χί­ας Πεζι­κού και του Απο­σπά­σμα­τος Πίν­δου υπό τον Συνταγ­μα­τάρ­χη Κων­στα­ντί­νο Δαβά­κη. Στο 21ο Φυλά­κιο της Πίν­δου, ο στρα­τιώ­της Βασί­λειος Τσια­βα­λιά­ρης από τα Τρί­κα­λα έγι­νε ο πρώ­τος νεκρός του πολέ­μου. Ακο­λού­θη­σε ο Υπο­λο­χα­γός Αλέ­ξαν­δρος Διά­κου, πρώ­τος αξιω­μα­τι­κός που έπε­σε στο πεδίο της μάχης. Μέχρι τις 13 Νοεμ­βρί­ου, οι απώ­λειες ανήλ­θαν σε 548 νεκρούς, οι οποί­οι εντα­φιά­στη­καν σε οργα­νω­μέ­να νεκρο­τα­φεία εντός του ελλη­νι­κού εδάφους.

Η δεύ­τε­ρη περί­ο­δος (14 Νοεμ­βρί­ου — 7 Δεκεμ­βρί­ου 1940) σημα­το­δό­τη­σε την ελλη­νι­κή αντε­πί­θε­ση και την απε­λευ­θέ­ρω­ση του εθνι­κού εδά­φους. Οι Έλλη­νες κατέ­λα­βαν την Κορυ­τσά στις 22 Νοεμ­βρί­ου, το Αργυ­ρό­κα­στρο στις 6 Δεκεμ­βρί­ου, και προ­χώ­ρη­σαν βαθιά μέσα στην Αλβα­νία. Ωστό­σο, ο βαρύς χει­μώ­νας επέ­πε­σε με σφο­δρό­τη­τα. Το δρι­μύ ψύχος, οι χιο­νο­θύ­ελ­λες και η λάσπη απο­δεί­χθη­καν  πιο σοβα­ρός εχθρός  από τα ιτα­λι­κά πυρά. Οι απώ­λειες της περιό­δου ανήλ­θαν σε 1.558 νεκρούς, οι περισ­σό­τε­ροι εκ των οποί­ων εντα­φιά­στη­καν ακό­μη στο ελλη­νι­κό έδα­φος, αν και άρχι­σαν να δημιουρ­γού­νται πρό­χει­ρα στρα­τιω­τι­κά νεκρο­τα­φεία κοντά στα πεδία των μαχών.

Η τρί­τη περί­ο­δος (8 Δεκεμ­βρί­ου 1940 — 8 Μαρ­τί­ου 1941) απο­τέ­λε­σε την πιο αιμα­τη­ρή φάση του πολέ­μου. Η Χει­μά­ρα απε­λευ­θε­ρώ­θη­κε στις 22 Δεκεμ­βρί­ου, η Κλει­σού­ρα στις 10 Ιανουα­ρί­ου. Οι σφο­δρές χιο­νο­πτώ­σεις και η αδυ­να­μία των μετα­φο­ρών αύξη­σαν υπέρ­με­τρα τα κρού­σμα­τα παγο­πλη­ξί­ας. Οι απώ­λειες εκτι­νά­χθη­καν σε 7.792 νεκρούς, κυρί­ως από κρυο­πα­γή­μα­τα. Εδώ αρχί­ζει το πραγ­μα­τι­κό δρά­μα των ξεχα­σμέ­νων νεκρών. Πολ­λοί θάφτη­καν σε πρό­χει­ρα νεκρο­τα­φεία κοντά στα πεδία των μαχών, άλλοι σε μεμο­νω­μέ­νους ή ομα­δι­κούς τάφους, και αρκε­τοί καλύ­φθη­καν από τα χιό­νια εκεί που έπε­σαν, παρα­μέ­νο­ντας άτα­φοι για δεκαετίες.

Η τέταρ­τη περί­ο­δος (9 Μαρ­τί­ου — 28 Απρι­λί­ου 1941) περι­λαμ­βά­νει την απο­τυ­χη­μέ­νη ιτα­λι­κή εαρι­νή αντε­πί­θε­ση και τη γερ­μα­νι­κή εισβο­λή που ανά­γκα­σε τον ελλη­νι­κό στρα­τό να συμ­πτυ­χθεί. Οι απώ­λειες ανήλ­θαν σε 4.038 νεκρούς. Η βια­στι­κή οπι­σθο­χώ­ρη­ση και η διά­λυ­ση των μονά­δων μετά την παρά­νο­μη συν­θη­κο­λό­γη­ση του Τσο­λά­κο­γλου σήμα­ναν ότι πολ­λοί νεκροί εγκα­τα­λεί­φθη­καν, ενώ τα αρχεία των μονά­δων κατα­στρά­φη­καν ή χάθη­καν, καθι­στώ­ντας την ταυ­το­ποί­η­ση εξαι­ρε­τι­κά δύσκολη.

Η μοίρα των νεκρών: Ένα πρόβλημα πολλαπλών διαστάσεων

Η ταφή των νεκρών στον πόλε­μο δεν είναι απλώς μια τεχνι­κή δια­δι­κα­σία, αλλά μια ιερή υπο­χρέ­ω­ση που χρο­νο­λο­γεί­ται από την αρχαιό­τη­τα. Ο Περι­κλής, στον Επι­τά­φιό του που κατα­γρά­φει ο Θου­κυ­δί­δης, υπο­γραμ­μί­ζει τη σημα­σία της από­δο­σης τιμών στους πεσό­ντες «δια των έργων». Οι Έλλη­νες στρα­τιω­τι­κοί κανο­νι­σμοί προ­έ­βλε­παν συγκε­κρι­μέ­νες δια­δι­κα­σί­ες για την ταφή των νεκρών, ακό­μη και σε συν­θή­κες πολέ­μου. Για­τί λοι­πόν τόσοι πολ­λοί παρέ­μει­ναν άτα­φοι ή θαμ­μέ­νοι σε άγνω­στους τάφους;

Οι μαρ­τυ­ρί­ες των πολε­μι­στών παρέ­χουν συγκλο­νι­στι­κές απα­ντή­σεις. Ο έφε­δρος λοχα­γός Γεώρ­γιος Γρη­γο­ρί­ου, στο προ­σω­πι­κό του ημε­ρο­λό­γιο, περι­γρά­φει τη σκη­νή μετά την κατά­λη­ψη του ύψους Γκα­λί­να τον Δεκέμ­βριο του 1940: «Περι­φέ­ρο­μαι με κτη­νώ­δη περιέρ­γεια για να δω το απο­τέ­λε­σμα της μάχης πριν σκε­πά­σει τα πάντα το χιό­νι… Στρα­τιώ­τες νεκροί, δικοί μας και Ιτα­λοί. Παγω­μέ­νοι, ανά­κα­τα πεσμέ­νοι… εκεί όπου ο καθέ­νας αντά­μω­σε το Χάρο». Ο έφε­δρος ανθυ­πο­λο­χα­γός Νίκος Παπα­βα­σι­λεί­ου κατα­γρά­φει τον Ιανουά­ριο του 1941: «Δυο πάγω­σαν και πέθα­ναν στη σκο­πιά. Άλλους βρί­σκου­με παγω­μέ­νους στ’ αντί­σκη­να». Σε μια αντε­πί­θε­ση στο Μάλι Σπάτ, ο λοχί­ας Σπυ­ρό­που­λος τραυ­μα­τί­ζε­ται και παρα­κα­λεί: «Αφή­στε με, τρέξ­τε μπρο­στά, με παίρ­νε­τε αργό­τε­ρα». Δεν τον πήραν ποτέ. Ο απο­λο­γι­σμός εκεί­νης της μέρας: «Νεκροί Αξιω­μα­τι­κοί 3, οπλί­τες 14 και 8 τραυ­μα­τί­ες εγκα­τα­λεί­φθη­καν στα χιόνια».

Οι συν­θή­κες ήταν απάν­θρω­πες. Το χιό­νι έφτα­νε σε βάθος δύο μέτρων. Οι θερ­μο­κρα­σί­ες έπε­φταν πολύ κάτω από το μηδέν. Η ταφή των νεκρών γινό­ταν βια­στι­κά, όταν γινό­ταν. Τοπο­θε­τού­νταν ξύλι­νοι σταυ­ροί με στοι­χεία ανα­γνώ­ρι­σης, αλλά αυτοί κατα­στρέ­φο­νταν γρή­γο­ρα από τα στοι­χεία της φύσης. Πολ­λοί νεκροί καλύ­φθη­καν από χιό­νι και πάγο, άλλοι δια­με­λί­στη­καν από βομ­βαρ­δι­σμούς, κάποιοι κατα­πλα­κώ­θη­καν από χώμα­τα και πέτρες. Όταν τα χιό­νια έλιω­σαν την άνοι­ξη του 1941, απο­κα­λύ­φθη­καν φρι­κτές εικό­νες. Ο ανθυ­πο­λο­χα­γός Θανά­σης Παρα­σκευαϊ­δης περι­γρά­φει τον Μάρ­τιο του 1941: «Με τους Νοτιά­δες… απο­κα­λύ­φθη­καν πτώ­μα­τα Ιτα­λών… Στα άκρα του γκρε­μού, δεμέ­νοι με αλυ­σί­δα πάνω στο πολυ­βό­λο βρί­σκο­νταν 2 Ιτα­λοί στρα­τιώ­τες… Πιο κάτω ένας γκρε­μός γεμά­τος πτώ­μα­τα… άτα­φα από τις 8 Δεκεμβρίου».

Οι ιταλικές έρευνες: Μια αποκάλυψη

Μετά τη σύμ­πτυ­ξη του ελλη­νι­κού στρα­τού τον Απρί­λιο του 1941, οι Ιτα­λοί, ως κυρί­αρ­χοι της Αλβα­νί­ας, ανέ­λα­βαν συστη­μα­τι­κές έρευ­νες για την ανεύ­ρε­ση των νεκρών τους. Συγκρό­τη­σαν ειδι­κή μονά­δα 500 στρα­τιω­τι­κών του Μηχα­νι­κού, συνε­πι­κου­ρού­με­νη από 20 ιερείς και 1.000 Αλβα­νούς. Οι έρευ­νες διήρ­κε­σαν από τον Μάιο του 1941 μέχρι τον Νοέμ­βριο του 1942. Κατα­σκεύ­α­σαν νεκρο­τα­φεία και συγκέ­ντρω­σαν τα οστά των Ιτα­λών νεκρών, αλλά και των Ελλή­νων που εύρι­σκαν κατά τη διάρ­κεια των ερευ­νών τους.

Τα έγγρα­φα που παρέ­δω­σαν πρό­σφα­τα οι Ιτα­λι­κές αρχές στο Γενι­κό Επι­τε­λείο Εθνι­κής Άμυ­νας απο­κα­λύ­πτουν εκπλη­κτι­κά στοι­χεία. Σύμ­φω­να με την ανα­φο­ρά του στρα­τιω­τι­κού ιερέα Don Taroisie Pigionatti, επι­κε­φα­λής των ερευ­νών στην περιο­χή Κλει­σού­ρας-Πρε­με­τής (την «Ιερή Ζώνη» όπως την απο­κα­λού­σαν οι Ιτα­λοί), ανευ­ρέ­θη­καν 3.032 σοροί Ελλή­νων πεσό­ντων. Από αυτές, μόλις 817 ήταν ανα­γνω­ρι­σμέ­νες, ενώ 2.215 παρέ­μει­ναν άγνω­στες. Οι σοροί βρέ­θη­καν σε 110 ελλη­νι­κά στρα­τιω­τι­κά σημεία ταφής, 404 ιτα­λι­κά σημεία ταφής (όπου είχαν ταφεί μαζί Έλλη­νες και Ιτα­λοί), και 763 μεμο­νω­μέ­νους τάφους. Συνο­λι­κά εντο­πί­στη­καν 1.277 νεκρο­τα­φεία ( σημεία ταφής) και μεμο­νω­μέ­νοι τάφοι.

Οι Ιτα­λοί συγκέ­ντρω­σαν τα οστά σε κεντρι­κά νεκρο­τα­φεία. Στην ανα­φο­ρά ανα­φέ­ρε­ται ότι στο Μπά­ρι της Ιτα­λί­ας βρί­σκο­νταν 22 οστε­ο­κι­βώ­τια με οστά Ελλή­νων αξιω­μα­τι­κών που μετα­φέρ­θη­καν από την Αυλώ­να. Από το 1960 έως το 1965, οι Ιτα­λοί παρέ­λα­βαν και μετέ­φε­ραν τα οστά των νεκρών τους στην Ιτα­λία. Υπάρ­χουν ισχυ­ρές ενδεί­ξεις ότι μετέ­φε­ραν και οστά Ελλή­νων πεσό­ντων, προ­σπα­θώ­ντας να συμπλη­ρώ­σουν τον αριθ­μό των δικών τους νεκρών, γεγο­νός που οι Ιτα­λι­κές αρχές αρνούνται.

Ο προσ­διο­ρι­σμός των νεκρών βασί­στη­κε στις μεταλ­λι­κές ταυ­τό­τη­τες που φορού­σαν μόνο οι Ιτα­λοί στρα­τιώ­τες και οι Έλλη­νες αξιω­μα­τι­κοί. Τα οστά των Ελλή­νων στρα­τιω­τών που δεν ανα­γνω­ρί­στη­καν τοπο­θε­τή­θη­καν σε ξύλι­να κιβώ­τια ή θάφτη­καν πρό­χει­ρα με την επι­γρα­φή “greco soldato sconosciuto”, δηλα­δή “άγνω­στος Έλλη­νας πολε­μι­στής”. Αυτή η επι­γρα­φή θα γινό­ταν το σύμ­βο­λο της λησμο­νιάς που περί­με­νε χιλιά­δες ήρωες.

Το άθεο καθεστώς και η καταστροφή της μνήμης

Η πραγ­μα­τι­κή τρα­γω­δία όμως ήρθε με την εγκα­θί­δρυ­ση του κομ­μου­νι­στι­κού καθε­στώ­τος του Ενβέρ Χότζα στην Αλβα­νία. Από το 1944 μέχρι το 1990, η Ελλά­δα βρι­σκό­ταν σε εμπό­λε­μη κατά­στα­ση με την Αλβα­νία, καθι­στώ­ντας αδύ­να­τη οποια­δή­πο­τε προ­σπά­θεια για την περι­συλ­λο­γή των νεκρών. Το άθεο καθε­στώς του Χότζα, στην προ­σπά­θειά του να εξα­λεί­ψει κάθε τι ελλη­νι­κό, προ­χώ­ρη­σε σε συστη­μα­τι­κή κατα­στρο­φή των ελλη­νι­κών νεκρο­τα­φεί­ων και των μεμο­νω­μέ­νων τάφων.

Οι δυσκο­λί­ες που δημιούρ­γη­σε αυτή η πολι­τι­κή είναι πολ­λα­πλές. Πρώ­τον, η ανά­πτυ­ξη οικι­σμών και η επέ­κτα­ση των πόλε­ων κάλυ­ψαν περιο­χές όπου είχαν ταφεί νεκροί. Δεύ­τε­ρον, νεκρο­τα­φεία που βρί­σκο­νταν σε χωρά­φια καλ­λιερ­γή­θη­καν, και επει­δή οι νεκροί είχαν ταφεί σε μικρό βάθος, τα οστά τους βγή­καν στην επι­φά­νεια και κομ­μα­τιά­στη­καν από τα τρα­κτέρ κατά την άρω­ση. Τρί­τον, οι Βορειοη­πει­ρώ­τες που προ­σπα­θού­σαν να περι­ποι­η­θούν τα ελλη­νι­κά νεκρο­τα­φεία αντι­με­τώ­πι­ζαν σοβα­ρούς περιο­ρι­σμούς και διώ­ξεις από τις αλβα­νι­κές αρχές.

Η πάρο­δος του χρό­νου έκα­νε το πρό­βλη­μα ακό­μη πιο δύσκο­λο. Οι ξύλι­νοι σταυ­ροί απο­συ­ντέ­θη­καν, τα στοι­χεία ανα­γνώ­ρι­σης χάθη­καν, οι μάρ­τυ­ρες πέθα­ναν. Από τους 7.976 Έλλη­νες στρα­τιώ­τες που έμει­ναν στην Αλβα­νία, μόνο για 5.500 έχουν βρε­θεί στοι­χεία. Οι υπό­λοι­ποι 2.500 περί­που παρα­μέ­νουν εντε­λώς άγνω­στοι, χωρίς κανέ­να ίχνος της ύπαρ­ξής τους.

Οι διπλωματικές προσπάθειες: Μια μακρά και επίπονη πορεία

Η πτώ­ση του κομ­μου­νι­στι­κού καθε­στώ­τος το 1990 άνοι­ξε νέες προ­ο­πτι­κές. Ο τότε Υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών Κάρο­λος Παπού­λιας είχε θέσει το ζήτη­μα ήδη από το 1986, κατά την επί­σκε­ψή του στην Αλβα­νία. Το 1997 και 1998 προ­ω­θή­θη­καν Πρω­τό­κολ­λα και Μνη­μό­νια Συνερ­γα­σί­ας, αλλά το Υπουρ­γείο Εξω­τε­ρι­κών της Αλβα­νί­ας αρνή­θη­κε την υπο­γρα­φή τους. Η αλβα­νι­κή θέση ήταν σαφής: δεν αντι­τί­θε­ντο στην εύρε­ση των νεκρών, αλλά απαι­τού­σαν τη μετα­φο­ρά των οστών και την κατα­σκευή στρα­τιω­τι­κών νεκρο­τα­φεί­ων στην Ελλά­δα, όχι στην Αλβανία.

Αντί­θε­τα, το Υπουρ­γείο Άμυ­νας της Αλβα­νί­ας εξέ­φρα­σε θετι­κή στά­ση. Στις 25 Σεπτεμ­βρί­ου 1997, μετά από συνά­ντη­ση των Υπουρ­γών Άμυ­νας των δύο χωρών, επι­τεύ­χθη­κε προ­φο­ρι­κή συμ­φω­νία για την έναρ­ξη δια­κρι­τι­κών ερευ­νών. Απο­φα­σί­στη­κε να χρη­μα­το­δο­τη­θεί η Αρχιε­πι­σκο­πή Αλβα­νί­ας, υπό τον Μακα­ρι­στό Αρχιε­πί­σκο­πο Ανα­στά­σιο, η οποία ανέ­λα­βε την κατα­σκευή του πρώ­του νεκρο­τα­φεί­ου στους Βου­λια­ρά­τες. Το 1999, η Αρχιε­πι­σκο­πή ανέ­λα­βε την κατα­σκευή δύο ακό­μη νεκρο­τα­φεί­ων, στην Κλει­σού­ρα και στην Κορυ­τσά, αν και η κατα­σκευή προ­χω­ρού­σε με βρα­δείς ρυθμούς.

Οι πρώ­τες έρευ­νες απέ­δω­σαν απο­τε­λέ­σμα­τα. Βρέ­θη­καν τα οστά 60 ανα­γνω­ρι­σμέ­νων νεκρών που τοπο­θε­τή­θη­καν στο Στρα­τιω­τι­κό Νεκρο­τα­φείο Βου­λια­ρα­τών, και άλλων 98 μη ανα­γνω­ρι­σμέ­νων που φυλάσ­σο­νται στο οστε­ο­φυ­λά­κιο. Στην περιο­χή της Κλει­σού­ρας βρέ­θη­καν τα οστά 283 μη ανα­γνω­ρι­σμέ­νων νεκρών, που φυλάσ­σο­νταν στο γυναι­κω­νί­τη της εκκλη­σί­ας. Στην περιο­χή του Δελ­βί­νου εντο­πί­στη­καν τα οστά 28 μη ανα­γνω­ρι­σμέ­νων πολε­μι­στών. Επι­πλέ­ον, εντο­πί­στη­καν χώροι στα Στε­νά της Κλει­σού­ρας και στις παρυ­φές της Πρε­με­τής όπου βρί­σκο­νταν θαμ­μέ­νοι 600 και 1.400 νεκροί αντί­στοι­χα, με ασφα­λείς πλη­ρο­φο­ρί­ες για θέσεις ταφής άλλων 300. Συνο­λι­κά, μέχρι το 2004 είχαν βρε­θεί ή εντο­πι­στεί 2.769 σοροί.

Η Συμφωνία του 2008 και οι νέες ελπίδες

Το 2005 εντά­θη­καν οι προ­σπά­θειες μέσω της διπλω­μα­τι­κής οδού. Το Υπουρ­γείο Εθνι­κής Άμυ­νας πήρε σημα­ντι­κές πρω­το­βου­λί­ες και κινη­το­ποί­η­σε σε όλα τα επί­πε­δα τους μηχα­νι­σμούς επί­λυ­σης του προ­βλή­μα­τος. Αρχές του 2006, οι δια­πραγ­μα­τεύ­σεις κατέ­λη­ξαν σε μία κατ’ αρχήν συμ­φω­νία που προ­έ­βλε­πε την κατα­σκευή τριών στρα­τιω­τι­κών νεκρο­τα­φεί­ων (Βου­λια­ρά­τες, Κλει­σού­ρα, Κορυ­τσά) και διευ­κο­λύν­σεις για τις έρευ­νες. Η συμ­φω­νία επρό­κει­το να υπο­γρα­φεί στα Τίρα­να στις 9 Μαΐ­ου 2006. Ωστό­σο, παρα­μο­νές της υπο­γρα­φής, η αλβα­νι­κή κυβέρ­νη­ση υπα­να­χώ­ρη­σε, με απο­τέ­λε­σμα ο Έλλη­νας Υπουρ­γός να ακυ­ρώ­σει το ταξί­δι του.

Τελι­κά, στις 21 Νοεμ­βρί­ου 2008, μονο­γρα­φή­θη­κε στα Τίρα­να μια νέα ελλη­νο­αλ­βα­νι­κή συμ­φω­νία για τη δημιουρ­γία δύο στρα­τιω­τι­κών κοι­μη­τη­ρί­ων στη Βόρεια Ήπει­ρο. Τον Απρί­λιο του 2009, κατά την επί­σκε­ψη του πρω­θυ­πουρ­γού Κώστα Καρα­μαν­λή στα Τίρα­να, υπο­γρά­φη­κε μια ευρύ­τε­ρη συμ­φω­νία που περι­λάμ­βα­νε και την οριο­θέ­τη­ση των θαλασ­σί­ων ζωνών. Η Ελλά­δα κύρω­σε τη συμ­φω­νία, αλλά η Αλβα­νία καθυ­στε­ρού­σε. Τον Ιανουά­ριο του 2010, το Συνταγ­μα­τι­κό Δικα­στή­ριο της Αλβα­νί­ας ακύ­ρω­σε τη συμ­φω­νία για τα θαλάσ­σια σύνο­ρα ως αντι­συ­νταγ­μα­τι­κή, προ­κα­λώ­ντας σοβα­ρή κρί­ση στις διμε­ρείς σχέσεις.

Παρά την οπι­σθο­δρό­μη­ση, η συμ­φω­νία για τα στρα­τιω­τι­κά κοι­μη­τή­ρια επι­κυ­ρώ­θη­κε από τα κοι­νο­βού­λια και των δύο χωρών. Συγκρο­τή­θη­κε Μικτή Ελλη­νο­αλ­βα­νι­κή Επι­τρο­πή Εμπει­ρο­γνω­μό­νων (Μ.Ε.Ε.) για την υλο­ποί­η­σή της. Ωστό­σο, η πρα­κτι­κή εφαρ­μο­γή άργη­σε χαρα­κτη­ρι­στι­κά. Μόλις τον Ιανουά­ριο του 2018, σχε­δόν μια δεκα­ε­τία μετά την υπο­γρα­φή, ξεκί­νη­σαν επί­ση­μα οι εργα­σί­ες εκταφών.

Προσωπικές ιστορίες: Το δράμα των οικογενειών που αναζητούν τους αγαπημένους τους

Πίσω από τα στα­τι­στι­κά στοι­χεία και τις διπλω­μα­τι­κές δια­πραγ­μα­τεύ­σεις κρύ­βο­νται χιλιά­δες προ­σω­πι­κές τρα­γω­δί­ες. Οικο­γέ­νειες που για οκτώ δεκα­ε­τί­ες ανα­ζη­τούν τους αγα­πη­μέ­νους τους, παι­διά που μεγά­λω­σαν χωρίς να γνω­ρί­σουν τον πατέ­ρα τους, εγγό­νια που ποτέ δεν είχαν την ευκαι­ρία να προ­σκυ­νή­σουν τον τάφο του παπ­πού τους. Η ιστο­ρία του Φίλιπ­που Παρ­τσό­γλου από την Κομο­τη­νή απο­τε­λεί χαρα­κτη­ρι­στι­κό παρά­δειγ­μα αυτού του ατέ­λειω­του πόνου.

Ο Φίλιπ­πος Παρ­τσό­γλου γεν­νή­θη­κε στην Κομο­τη­νή το 1910, γιος του Ευαγ­γέ­λου. Όταν ξέσπα­σε ο πόλε­μος τον Οκτώ­βριο του 1940, κατα­τά­χθη­κε στο 29ο Σύνταγ­μα Πεζι­κού και βρέ­θη­κε στην πρώ­τη γραμ­μή του μετώ­που. Τον Δεκέμ­βριο του 1940, στις πιο σκλη­ρές μέρες του χει­μώ­να, ο Φίλιπ­πος έπε­σε υπέρ Πατρί­δος στα βου­νά της Αλβα­νί­ας. Σύμ­φω­να με τα επί­ση­μα στοι­χεία, πέθα­νε στο Στρα­τιω­τι­κό Νοσο­κο­μείο Κορυ­τσάς, πιθα­νό­τα­τα από τραύ­μα­τα ή από τα φοβε­ρά κρυο­πα­γή­μα­τα που μάστι­ζαν τους στρα­τιώ­τες. Τάφη­κε εκεί, κάπου στην περιο­χή της Κορυ­τσάς, αλλά η ακρι­βής θέση του τάφου του χάθη­κε στο πέρα­σμα των δεκαετιών.

Η οικο­γέ­νεια του Φίλιπ­που Παρ­τσό­γλου, όπως χιλιά­δες άλλες οικο­γέ­νειες από όλη την Ελλά­δα, έζη­σε με το βάρος της αβε­βαιό­τη­τας. Δεν είχαν τάφο να επι­σκε­φτούν, δεν είχαν μέρος να ανά­ψουν ένα κερά­κι, δεν είχαν χώρο να κλά­ψουν τον αγα­πη­μέ­νο τους. Για δεκα­ε­τί­ες, το μόνο που είχαν ήταν η μνή­μη και η ελπί­δα ότι κάποια μέρα θα μπο­ρέ­σουν να δώσουν στον Φίλιπ­πο την τιμή που του άξι­ζε. Η ιστο­ρία του είναι μία από τις 13.936 παρό­μοιες ιστο­ρί­ες, καθε­μία με το δικό της πρό­σω­πο, το δικό της όνο­μα, τη δική της οικο­γέ­νεια που περίμενε.

Το 2006, τα παι­διά των πεσό­ντων, πολ­λά από τα οποία είχαν ήδη υπερ­βεί τα εβδο­μή­ντα χρό­νια, απο­φά­σι­σαν να πάρουν την κατά­στα­ση στα χέρια τους. Οργά­νω­σαν επι­τρο­πή και έστει­λαν αίτη­μα στον τότε Πρό­ε­δρο της Ελλη­νι­κής Δημο­κρα­τί­ας Κάρο­λο Παπού­λια για την ανεύ­ρε­ση, περι­συλ­λο­γή και εντα­φια­σμό των οστών των πεσό­ντων γονιών τους. Το αίτη­μά τους ήταν απλό και συγκι­νη­τι­κό: να μπο­ρέ­σουν, πριν πεθά­νουν κι αυτοί, να επι­σκε­φτούν τον τάφο του πατέ­ρα τους, να κάνουν μια δέη­ση, να ανά­ψουν ένα κερά­κι στη μνή­μη του, να αφή­σουν ένα λου­λού­δι για να ανα­παυ­θεί η ψυχή του. Ήταν μια εκκρε­μό­τη­τα που διήρ­κε­σε περισ­σό­τε­ρο από εξή­ντα χρό­νια, μια πλη­γή που δεν έκλει­νε ποτέ.

Η απά­ντη­ση στο αίτη­μα αυτό ήρθε με τη μορ­φή της συμ­φω­νί­ας του 2008 και την έναρ­ξη των συστη­μα­τι­κών ερευ­νών το 2018. Όταν ανα­κοι­νώ­θη­κε ότι θα ξεκι­νού­σαν οι εκτα­φές και οι ταυ­το­ποι­ή­σεις με χρή­ση DNA, περί­που 1.200 άνθρω­ποι από όλη την Ελλά­δα έσπευ­σαν να δώσουν δείγ­μα­τα DNA. Ήταν παι­διά, εγγό­νια, ανί­ψια, συγ­γε­νείς των πεσό­ντων. Πολ­λοί από αυτούς δεν είχαν γνω­ρί­σει ποτέ τον άνθρω­πο που ανα­ζη­τού­σαν, αλλά η μνή­μη του είχε μετα­δο­θεί από γενιά σε γενιά, ως ένα ιερό χρέ­ος που έπρε­πε να εκπληρωθεί.

Η δια­δι­κα­σία ταυ­το­ποί­η­σης είναι επί­πο­νη και συχνά οδυ­νη­ρή. Όταν τον Ιανουά­ριο του 2018 ξεκί­νη­σαν οι εργα­σί­ες εκτα­φής στην Κλει­σού­ρα, οι επι­στή­μο­νες βρέ­θη­καν αντι­μέ­τω­ποι με ένα τερά­στιο πρό­βλη­μα. Στον ομα­δι­κό τάφο του χωριού Ντρα­γκό­τι, στα στε­νά της Κλει­σού­ρας, βρί­σκο­νταν θαμ­μέ­νοι περί­που 400 μαχη­τές που πολέ­μη­σαν σώμα με σώμα με τους Ιτα­λούς. Οι Αλβα­νοί χωρι­κοί, σε μια σπά­νια χει­ρο­νο­μία σεβα­σμού, δεν καλ­λιέρ­γη­σαν ποτέ αυτό το χωρά­φι και το απο­κα­λούν “άκαρ­πη γη”. Εκεί, οι ειδι­κοί άρχι­σαν την επί­πο­νη εργα­σία της εκτα­φής, του καθα­ρι­σμού των οστών, της ανα­σύ­στα­σης των σκε­λε­τών και της λήψης δειγ­μά­των DNA.

Μέχρι το τέλος του 2018, είχαν ανα­συ­στα­θεί οι σκε­λε­τοί 646 ανώ­νυ­μων στρα­τιω­τών και είχε ληφθεί DNA από όλους. Τα δείγ­μα­τα συγκρί­θη­καν με τα δείγ­μα­τα των 1.200 οικο­γε­νειών που είχαν δώσει DNA. Η αγω­νία ήταν αφό­ρη­τη. Κάθε θετι­κό απο­τέ­λε­σμα σήμαι­νε ότι μια οικο­γέ­νεια, μετά από οκτώ δεκα­ε­τί­ες, θα μάθαι­νε επι­τέ­λους πού βρί­σκε­ται ο αγα­πη­μέ­νος της. Αλλά σήμαι­νε επί­σης ότι ο πόνος θα ξανα­ζω­ντά­νευε, ότι το τραύ­μα θα άνοι­γε ξανά, ότι θα έπρε­πε να αντι­με­τω­πί­σουν την πραγ­μα­τι­κό­τη­τα του θανά­του που είχε συμ­βεί τόσο και­ρό πριν.

Τον Οκτώ­βριο του 2018, στο νεκρο­τα­φείο του χωριού Ντρα­γκό­τι, όπου μέχρι τότε υπήρ­χαν μόνο κενο­τά­φια, εντα­φιά­στη­καν οι πρώ­τοι 573 ήρω­ες. Η τελε­τή ήταν συγκλο­νι­στι­κή. Εκα­το­ντά­δες άνθρω­ποι, πολ­λοί από αυτούς ηλι­κιω­μέ­νοι, είχαν ταξι­δέ­ψει από όλη την Ελλά­δα για να παρα­στούν. Μερι­κοί κρα­τού­σαν φωτο­γρα­φί­ες παλιές, ξεθω­ρια­σμέ­νες, των αγα­πη­μέ­νων τους. Άλλοι κρα­τού­σαν λου­λού­δια. Όλοι κρα­τού­σαν δάκρυα. Τον Νοέμ­βριο του 2019, άλλοι 193 Έλλη­νες στρα­τιώ­τες εντα­φιά­στη­καν στην Κλει­σού­ρα, 79 χρό­νια μετά τη θυσία τους. Στις 29 Οκτω­βρί­ου 2021, τελέ­στη­κε ο εντα­φια­σμός άλλων 32 Ελλή­νων πεσό­ντων, χορο­στα­τού­ντος του Σεβα­σμιω­τά­του Μητρο­πο­λί­τη Αργυ­ρο­κά­στρου Δημητρίου.

Οι οικο­γέ­νειες που κατά­φε­ραν να ταυ­το­ποι­ή­σουν τους αγα­πη­μέ­νους τους μέσω DNA βίω­σαν μια ανά­μει­κτη συγκί­νη­ση. Από τη μία, η ανα­κού­φι­ση ότι επι­τέ­λους ξέρουν πού βρί­σκε­ται ο πατέ­ρας, ο παπ­πούς, ο θεί­ος τους. Από την άλλη, ο πόνος που ξανα­ζω­ντά­νε­ψε, η συνει­δη­το­ποί­η­ση του τι έχα­σαν, η σκέ­ψη ότι αυτός ο άνθρω­πος πέθα­νε μόνος, μακριά από το σπί­τι του, σε ένα παγω­μέ­νο βου­νό, και παρέ­μει­νε ξεχα­σμέ­νος για οκτώ δεκα­ε­τί­ες. Πολ­λές οικο­γέ­νειες περι­γρά­φουν την εμπει­ρία ως μια μορ­φή κλει­σί­μα­τος, ένα τελευ­ταίο αντίο που δεν είχαν την ευκαι­ρία να πουν το 1940.

Ωστό­σο, η πλειο­νό­τη­τα των οικο­γε­νειών εξα­κο­λου­θεί να ζει στην αβε­βαιό­τη­τα. Από τους 646 σκε­λε­τούς που ανα­συ­στά­θη­καν στον πρώ­το ομα­δι­κό τάφο, μόνο ένα μικρό ποσο­στό ταυ­το­ποι­ή­θη­κε με βεβαιό­τη­τα. Οι υπό­λοι­ποι παρα­μέ­νουν άγνω­στοι, εντα­φια­σμέ­νοι σε ανώ­νυ­μους τάφους με την επι­γρα­φή “Άγνω­στος Έλλη­νας Πολε­μι­στής”. Για τις οικο­γέ­νειες αυτών των ανώ­νυ­μων ηρώ­ων, η αγω­νία συνε­χί­ζε­ται. Κάθε νέα εκτα­φή φέρ­νει νέα ελπί­δα, αλλά και νέα απο­γο­ή­τευ­ση όταν τα απο­τε­λέ­σμα­τα του DNA είναι αρνητικά.

Μερι­κές οικο­γέ­νειες έχουν κάνει το προ­σκύ­νη­μα στη Βόρεια Ήπει­ρο, επι­σκε­πτό­με­νες τα στρα­τιω­τι­κά νεκρο­τα­φεία στους Βου­λια­ρά­τες και στην Κλει­σού­ρα. Περ­πα­τούν ανά­με­σα στους τάφους, δια­βά­ζουν τις επι­γρα­φές, ανα­ζη­τούν ένα όνο­μα που να τους είναι οικείο. Όταν δεν το βρί­σκουν, στέ­κο­νται μπρο­στά στους ανώ­νυ­μους τάφους και προ­σεύ­χο­νται, με την ελπί­δα ότι ίσως ένας από αυτούς να είναι ο δικός τους άνθρω­πος. Ανά­βουν κεριά για όλους, για­τί όλοι αυτοί οι άγνω­στοι ήρω­ες είναι, με έναν τρό­πο, δικοί τους. Είναι οι σύντρο­φοι του πατέ­ρα τους, οι συμπο­λε­μι­στές του παπ­πού τους, οι άνθρω­ποι που πολέ­μη­σαν μαζί και πέθα­ναν μαζί.

Η ανα­ζή­τη­ση των οστών δεν είναι μόνο μια επι­στη­μο­νι­κή δια­δι­κα­σία, αλλά και μια συναι­σθη­μα­τι­κή οδύσ­σεια. Στην ευρύ­τε­ρη περιο­χή της Κλει­σού­ρας, του Αργυ­ρό­κα­στρου, της Χει­μάρ­ρας, της Κορυ­τσάς και της Πρε­με­τής, εντο­πί­στη­καν συνο­λι­κά 2.725 τάφοι Ελλή­νων. Ωστό­σο, είχαν πολύ λίγα στοι­χεία. Οι αυτό­πτες μάρ­τυ­ρες από τη Βόρεια Ήπει­ρο ήταν πλέ­ον μεγά­λοι σε ηλι­κία και πολ­λοί είχαν πεθά­νει. Όσα οστά βρέ­θη­καν και δεν είχαν κανέ­να στοι­χείο ανα­γνώ­ρι­σης, μπή­καν σε κιβώ­τια με την επι­γρα­φή “Άγνω­στος”.

Στο χωριό Βου­λια­ρά­τι, ένα από τα 24 χωριά της περιο­χής Δρό­πο­λης Αργυ­ρο­κά­στρου, βρέ­θη­καν 59 επώ­νυ­μοι και ανώ­νυ­μοι τάφοι και τα οστά 175 ανδρών σε οστε­ο­κι­βώ­τια. Ήταν το ένα και μονα­δι­κό νεκρο­τα­φείο που είχε φτια­χτεί στο προ­αύ­λιο της εκκλη­σί­ας του Αγί­ου Βασι­λεί­ου για τους Έλλη­νες στρα­τιώ­τες που υπέ­κυ­ψαν στα τραύ­μα­τά τους και απε­βί­ω­σαν στο Πεδι­νό Χει­ρουρ­γείο. Στον γυναι­κω­νί­τη της εκκλη­σί­ας Ευαγ­γε­λι­σμού της Θεο­τό­κου στην Κλει­σού­ρα, σε οστε­ο­φυ­λά­κια, βρί­σκο­νται τα οστά 283 πολε­μι­στών. Μέσα στις οστε­ο­θή­κες υπάρ­χουν και μερι­κά αντι­κεί­με­να από τον πόλε­μο που εντο­πί­στη­καν: εθνό­ση­μα, επω­μί­δες και κου­μπιά από τις στο­λές των στρα­τιω­τών. Αυτά τα μικρά αντι­κεί­με­να είναι συχνά το μόνο υλι­κό ίχνος της ύπαρ­ξης αυτών των ανθρώπων.

Οι οικο­γέ­νειες επι­ση­μαί­νουν επί­σης την ανά­γκη ανέ­γερ­σης ενός μεγά­λου μνη­μεί­ου στη Βόρεια Ήπει­ρο για τους 13.936 πεσό­ντες, όπως συμ­βαί­νει σε όλους τους ήρω­ες. Θέλουν ένα μέρος όπου όλοι οι Έλλη­νες θα μπο­ρούν να πάνε να τιμή­σουν τη μνή­μη των ηρώ­ων του 1940, ανε­ξάρ­τη­τα από το αν έχουν προ­σω­πι­κή σχέ­ση με κάποιον από αυτούς. Θέλουν ένα σύμ­βο­λο που θα υπεν­θυ­μί­ζει στις επό­με­νες γενιές το τίμη­μα της ελευ­θε­ρί­ας, την αξία της θυσί­ας, και το χρέ­ος που έχου­με απέ­να­ντι σε εκεί­νους που έδω­σαν τη ζωή τους για την πατρίδα.

Η αγω­νία και η συγκί­νη­ση που βιώ­νουν αυτές οι οικο­γέ­νειες είναι ανυ­πο­λό­γι­στες. Κάθε νέα ανα­κοί­νω­ση για εκτα­φές φέρ­νει ελπί­δα, κάθε νέο απο­τέ­λε­σμα DNA φέρ­νει τρό­μο και προσ­δο­κία. Πολ­λοί από αυτούς που έδω­σαν DNA είναι ήδη ηλι­κιω­μέ­νοι, και ο χρό­νος τρέ­χει. Θέλουν να ζήσουν αρκε­τά για να δουν τον τάφο του πατέ­ρα τους, να πουν το τελευ­ταίο αντίο, να κλεί­σουν αυτό το κεφά­λαιο που παρέ­μει­νε ανοι­χτό για τόσες δεκα­ε­τί­ες. Η προ­σπά­θεια ταυ­το­ποί­η­σης συνε­χί­ζε­ται, αλλά είναι μια κούρ­σα με το χρό­νο, τόσο για τις οικο­γέ­νειες όσο και για τους επι­στή­μο­νες που εργά­ζο­νται ακού­ρα­στα για να δώσουν ονό­μα­τα στους ανώ­νυ­μους ήρωες.

Τα στρατιωτικά κοιμητήρια: Η υλοποίηση του οράματος

Σήμε­ρα λει­τουρ­γούν δύο οργα­νω­μέ­να ελλη­νι­κά στρα­τιω­τι­κά κοι­μη­τή­ρια στην Αλβα­νία. Το Στρα­τιω­τι­κό Κοι­μη­τή­ριο Βου­λια­ρα­τών βρί­σκε­ται στο χωριό Βου­λια­ρά­τες της Δρό­πο­λης, στο Αργυ­ρό­κα­στρο. Ο τόπος έχει ιδιαί­τε­ρο συμ­βο­λι­σμό, καθώς εκεί λει­τουρ­γού­σε πεδι­νό νοσο­κο­μείο κατά τον πόλε­μο. Κάθε χρό­νο, στις 28 Οκτω­βρί­ου, τελεί­ται εκεί η κεντρι­κή επι­μνη­μό­συ­νη δέη­ση και κατά­θε­ση στε­φά­νων, παρου­σία εκπρο­σώ­πων της ελλη­νι­κής πολι­τεί­ας. Το Στρα­τιω­τι­κό Κοι­μη­τή­ριο Κλει­σού­ρας βρί­σκε­ται στα Στε­νά της Κλει­σού­ρας, στην Πρε­με­τή, ένα από τα πιο αιμα­τη­ρά πεδία μαχών του πολέμου.

Η δια­δι­κα­σία των εκτα­φών και ταυ­το­ποι­ή­σε­ων είναι επί­πο­νη και επι­στη­μο­νι­κά απαι­τη­τι­κή. Η Μικτή Επι­τρο­πή, με τη συν­δρο­μή ειδι­κών επι­στη­μό­νων από το Εθνι­κό Κέντρο Έρευ­νας Φυσι­κών Επι­στη­μών «Δημό­κρι­τος», το 401 Γενι­κό Στρα­τιω­τι­κό Νοσο­κο­μείο και την Ελλη­νι­κή Αστυ­νο­μία, εντο­πί­ζει τους χώρους πρό­χει­ρης ταφής και πραγ­μα­το­ποιεί τις εκτα­φές. Η ταυ­το­ποί­η­ση γίνε­ται με προηγ­μέ­νες τεχνι­κές, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης της ανά­λυ­σης DNA.

Τα απο­τε­λέ­σμα­τα είναι ενθαρ­ρυ­ντι­κά, αν και αργά. Τον Οκτώ­βριο του 2018, εντα­φιά­στη­καν στο Στρα­τιω­τι­κό Κοι­μη­τή­ριο της Κλει­σού­ρας τα οστά 573 ελλή­νων πεσό­ντων. Τον Νοέμ­βριο του 2019, τα οστά άλλων 193 Ελλή­νων στρα­τιω­τών εντα­φιά­στη­καν στην Κλει­σού­ρα, 79 χρό­νια μετά τη θυσία τους. Στις 29 Οκτω­βρί­ου 2021, τελέ­στη­κε ο εντα­φια­σμός 32 Ελλή­νων Πεσό­ντων, χορο­στα­τού­ντος του Σεβα­σμιω­τά­του Μητρο­πο­λί­τη Αργυ­ρο­κά­στρου Δημη­τρί­ου. Μέχρι τα τέλη του 2021, είχαν εντα­φια­στεί στα δύο κοι­μη­τή­ρια τα οστά 1.003 Ελλή­νων πεσό­ντων, ένας αριθ­μός που αυξά­νε­ται στα­δια­κά καθώς οι έρευ­νες συνεχίζονται.

Τα εμπόδια και η διφορούμενη αλβανική τακτική

Παρά την πρό­ο­δο, ο δρό­μος παρα­μέ­νει δύσβα­τος. Η υλο­ποί­η­ση της συμ­φω­νί­ας έχει επα­νει­λημ­μέ­να σκο­ντά­ψει σε γρα­φειο­κρα­τι­κές αγκυ­λώ­σεις και πολι­τι­κές σκο­πι­μό­τη­τες. Για χρό­νια, τα Τίρα­να προ­έ­βα­λαν διά­φο­ρα προ­σκόμ­μα­τα, καθυ­στε­ρώ­ντας την έναρ­ξη των εργα­σιών. Ακό­μη και μετά την έναρ­ξη των εκτα­φών, δεν έλει­ψαν οι προ­κλή­σεις, όπως η δια­σπο­ρά ψευ­δών ειδή­σε­ων από αλβα­νι­κά ΜΜΕ περί «παρά­νο­μης μετα­φο­ράς οστών».

Αυτή η τακτι­κή εντάσ­σε­ται σε μια ευρύ­τε­ρη στρα­τη­γι­κή που χαρα­κτη­ρί­ζε­ται από διπρο­σω­πία ένα­ντι της Ελλά­δας και κατα­πά­τη­ση των δικαιω­μά­των της Ελλη­νι­κής Εθνι­κής Μειο­νό­τη­τας. Τον Αύγου­στο του 2010, ο Αρι­στο­τέ­λης Γκού­μας δολο­φο­νή­θη­κε απάν­θρω­πα στη Χει­μά­ρα επει­δή μιλού­σε ελλη­νι­κά. Ο δήμαρ­χος Χει­μά­ρας, Βασί­λης Μπο­λά­νος, Πρό­ε­δρος της Πολι­τι­κής Οργά­νω­σης της Ελλη­νι­κής Μειο­νό­τη­τας «ΟΜΟΝΟΙΑ», κατα­δι­κά­στη­κε ποι­νι­κά με καθαί­ρε­ση από τα δημαρ­χια­κά καθή­κο­ντα και ποι­νή φυλά­κι­σης επει­δή θέλη­σε οι πινα­κί­δες σήμαν­σης οδών στην περιο­χή του δήμου να ανα­γρά­φο­νται και στην ελλη­νι­κή γλώσσα.

Αυτές οι ενέρ­γειες συνι­στούν παρα­βί­α­ση των διε­θνών συν­θη­κών, όπως η Σύμ­βα­ση-Πλαί­σιο για την Προ­στα­σία των Εθνι­κών Μειο­νο­τή­των του Συμ­βου­λί­ου της Ευρώ­πης. Η Αλβα­νία, ενώ επι­ζη­τά τη στή­ρι­ξη της Ελλά­δας για την ευρω­παϊ­κή της πορεία και την έντα­ξή της στο ΝΑΤΟ (που επι­τεύ­χθη­κε το 2009 με ελλη­νι­κή υπο­στή­ρι­ξη), ταυ­τό­χρο­να υπο­νο­μεύ­ει τα ελλη­νι­κά συμ­φέ­ρο­ντα και δεν δεί­χνει τον απαι­τού­με­νο σεβα­σμό σε ένα κατε­ξο­χήν ανθρω­πι­στι­κό ζήτημα.

Δεν θα ήταν υπερ­βο­λή να πει κανείς ότι τα Τίρα­να εμπαί­ζουν στην κυριο­λε­ξία την Αθή­να, προ­σποιού­με­να από τη μία την φίλη γεί­το­να όπο­τε χρειά­ζο­νται τη στή­ρι­ξή της, κι από την άλλη δεν χάνουν ευκαι­ρία να βάλ­λουν ευθέ­ως ένα­ντι των ελλη­νι­κών συμ­φε­ρό­ντων όπο­τε περ­νά­ει από το χέρι τους. Είναι ίσως και­ρός η ελλη­νι­κή κυβέρ­νη­ση να επα­να­προσ­διο­ρί­σει τη στά­ση της απέ­να­ντι στην διφο­ρού­με­νη αυτή αλβα­νι­κή τακτι­κή.

Η ποίηση της μνήμης: Οι φωνές που δεν σβήνουν

Η τρα­γω­δία των ξεχα­σμέ­νων νεκρών έχει εμπνεύ­σει μερι­κά από τα πιο συγκλο­νι­στι­κά ποι­ή­μα­τα της νεο­ελ­λη­νι­κής λογο­τε­χνί­ας. Ο Οδυσ­σέ­ας Ελύ­της, στο «Άσμα Ηρω­ι­κό και Πέν­θι­μο για τον Χαμέ­νο Ανθυ­πο­λο­χα­γό της Αλβα­νί­ας», απο­τυ­πώ­νει με συγκλο­νι­στι­κό τρό­πο την εικό­να του νεκρού στρατιώτη:

«Τώρα κεί­τε­ται απά­νω στην τσου­ρου­φλι­σμέ­νη χλαίνη
Μ’ ένα στα­μα­τη­μέ­νο αγέ­ρα στα ήσυ­χα μαλλιά
Μ’ ένα κλα­δά­κι λησμο­νιάς στ’ αρι­στε­ρό του αυτί
Μοιά­ζει μπα­ξές που του ’φυγαν άξαφ­να τα πουλιά
Μοιά­ζει τρα­γού­δι που το φίμω­σαν μέσα στη σκοτεινιά»

Ο Άγγε­λος Σικε­λια­νός, στο «Γράμ­μα από το Μέτω­πο», περι­γρά­φει τη σιγή που ακο­λου­θεί τη μάχη:

«Αλλ’ απ’ όλα είναι τρα­νό­τε­ρη η σιγή π’ ακολουθάει
κατό­πι από τη μάχη, σα βαθιά μας
το μεσό­τοι­χο της ζωής και του θανάτου
γκρε­μί­ζε­ται, κι ολό­γυ­μνη η ψυχή μας
θωρώ­ντας ζωντα­νούς και πεθαμένους
να τους τυλί­γει γύρα ένα σουδάρι
μονά­χα, το σου­δά­ρι του χιονιού»

Και ο Γεώρ­γιος Σου­ρής, στο Ανθο­λό­γιό του, συνο­ψί­ζει την τραγωδία:

«Μέσα σε βόλια κι’ οβί­δων κρότους
Πέσαν τα νιά­τα μεσ’ στον ανθό τους
Πάνε λεβέ­ντες, πάνε κορμιά
Κι’ άγνω­στα τα ‘θαψαν στην ερημιά
Κανείς δε ξέρει που τα’ χουν θάψει
Κανείς δεν πήγε για να τα κλάψει
Ανώ­νυ­μοι ήρω­ες, άγνω­στοι τάφοι
Κανέ­να όνο­μα σ’ αυτούς δεν γράφει.»

 Το ανεκπλήρωτο χρέος

Ογδό­ντα πέντε χρό­νια μετά το Έπος του 1940, η Ελλά­δα εξα­κο­λου­θεί να οφεί­λει στους ήρω­ές της την τελευ­ταία τιμή. Από τους 13.936 νεκρούς και αγνο­ού­με­νους του Ελλη­νοϊ­τα­λι­κού Πολέ­μου, περί­που 7.976 έως 8.500 παρέ­μει­ναν στην Αλβα­νία. Μέχρι το 2021, μόνο 1.003 έχουν εντα­φια­στεί σε οργα­νω­μέ­να στρα­τιω­τι­κά κοι­μη­τή­ρια. Αυτό σημαί­νει ότι περί­που 7.000 ακό­μη περι­μέ­νουν να βρουν την ειρή­νη που τους αξίζει.

Η ταφή των νεκρών δεν είναι απλώς μια τυπι­κή υπο­χρέ­ω­ση. Είναι μια πρά­ξη που απο­κα­θι­στά την ιστο­ρι­κή τάξη, τιμά τις αξί­ες της ελευ­θε­ρί­ας και της αυτο­θυ­σί­ας, και απο­τε­λεί προ­ϋ­πό­θε­ση για την ουσια­στι­κή βελ­τί­ω­ση των ελλη­νο­αλ­βα­νι­κών σχέ­σε­ων πάνω σε θεμέ­λια ειλι­κρι­νούς σεβα­σμού και αμοι­βαιό­τη­τας. Όπως τονί­ζει η Διεύ­θυν­ση Ιστο­ρί­ας Στρα­τού, «η ανά­πτυ­ξη περι­καλ­λών Στρα­τιω­τι­κών νεκρο­τα­φεί­ων και μνη­μεί­ων εγγύς των χώρων ταφής οπου­δή­πο­τε και αν αυτοί βρί­σκο­νται, απο­τε­λεί εθνι­κό χρέ­ος και σ’ αυτό πρέ­πει να εμείνουμε».

Οι επερ­χό­με­νες γενιές έχουν ιερό χρέ­ος να τιμούν την υπέρ­τα­τη αυτή θυσία. Η ανεύ­ρε­ση και ο εντα­φια­σμός των οστών απο­τε­λεί μέρος του χρέ­ους. Απο­τε­λεί υπο­χρέ­ω­ση που θα απα­λύ­νει τον πόνο τους, θα λυτρώ­σει τις ψυχές τους, θα τους ελευ­θε­ρώ­σει από τα δεσμά της λησμο­σύ­νης και θα γαλη­νεύ­σει τη μαρ­τυ­ρι­κή τους μονα­ξιά. Το οφεί­λει η Ελλά­δα, το απαι­τεί η ιστο­ρι­κή μας παρά­δο­ση, το χρειά­ζο­νται οι ψυχές τους, το ζητούν οι δικοί τους, το απαι­τούν οι συμπο­λε­μι­στές τους, το οφεί­λου­με στις νεό­τε­ρες γενιές.

Η Ελλά­δα οφεί­λει να συνε­χί­σει να πιέ­ζει με κάθε διπλω­μα­τι­κό μέσο για την πλή­ρη και ταχεία εφαρ­μο­γή της συμ­φω­νί­ας. Οφεί­λει να θέσει το ζήτη­μα σε ευρω­παϊ­κό επί­πε­δο, καθώς η Αλβα­νία επι­διώ­κει την έντα­ξή της στην Ευρω­παϊ­κή Ένω­ση. Οφεί­λει να δια­σφα­λί­σει ότι η αλβα­νι­κή πλευ­ρά θα τηρή­σει τις υπο­χρε­ώ­σεις της, χωρίς περαι­τέ­ρω καθυ­στε­ρή­σεις και υπερ­βο­λές. Μέχρι και ο τελευ­ταί­ος Έλλη­νας στρα­τιώ­της να βρει τη γαλή­νη που του αξί­ζει, σε έναν επώ­νυ­μο τάφο, κάτω από τον γαλα­νό­λευ­κο ουρα­νό της ιστορίας.

Και τότε μόνον θα ανα­παυ­θούν οι ψυχές τους. Μα θα ελευ­θε­ρω­θού­με κι εμείς. Θα πάψου­με να ρωτά­με «Για­τί;». Θα πάψου­με να νιώ­θου­με το βάρος του ανεκ­πλή­ρω­του χρέ­ους. Και θα μπο­ρέ­σου­με να κοι­τά­ξου­με τις επό­με­νες γενιές στα μάτια, γνω­ρί­ζο­ντας ότι τιμή­σα­με όπως έπρε­πε εκεί­νους που θυσιά­στη­καν για την ελευ­θε­ρία μας.

Βιβλιογραφία και πηγές

Επί­ση­μα Έγγρα­φα και Αρχεία

Διεύ­θυν­ση Ιστο­ρί­ας Στρα­τού (ΔΙΣ). (2018). Οι νεκροί του ελλη­νοϊ­τα­λι­κού πολέ­μου. Αρχείο Γενι­κού Επι­τε­λεί­ου Εθνι­κής Άμυνας/ΔΙΔΙΠ.

Διεύ­θυν­ση Ιστο­ρί­ας Στρα­τού. Αγώ­νες και Νεκροί του Ελλη­νι­κού Στρα­τού 1940–1945. Ιστο­ρι­κές Εκδό­σεις ΔΙΣ.

Γενι­κό Επι­τε­λείο Εθνι­κής Άμυ­νας (ΓΕΕΘΑ). (2021, 4 Νοεμ­βρί­ου). Εντα­φια­σμός 32 Ελλή­νων Πεσό­ντων του Ελλη­νοϊ­τα­λι­κού Πολέ­μου 1940 στο Στρα­τιω­τι­κό Κοι­μη­τή­ριο Κλει­σού­ρας. Ανα­κτή­θη­κε από https://geetha.mil.gr/entafiasmos-32-ellinon-pesonton-toy-ellinoitalikoy-polemoy-1940-sto-stratiotiko-koimitirio-kleisoyras/

Ιτα­λι­κά Στρα­τιω­τι­κά Αρχεία. (1941–1942). Ανα­φο­ρές των επι­κε­φα­λής των Ιτα­λι­κών ερευ­νών στην Αλβα­νία για την ανεύ­ρε­ση τάφων και οστών. Αρχείο Don Taroisie Pigionatti.

Ειδη­σε­ο­γρα­φι­κές Πηγές

Huffington Post. (2017, 28 Οκτω­βρί­ου). Αυτοί είναι οι ήρω­ες του Αλβα­νι­κού Μετώ­που: Τα ονό­μα­τα των νεκρών Ελλή­νων στρα­τιω­τών του Ελλη­νοϊ­τα­λι­κού Πολέ­μου. Ανα­κτή­θη­κε από https://www.huffingtonpost.gr/culture/afti-ine-i-iroes-tou-alvanikou-metopou-ta-onomata-ton-nekron-ellinon-stratioton-tou-ellinoitalikou-polemou/

Flash.gr. (2025, 28 Οκτω­βρί­ου). Οι αθά­να­τοι του Έπους του ’40: Οι Έλλη­νες στρα­τιώ­τες που έμει­ναν στη Βόρειο Ήπει­ρο. Ανα­κτή­θη­κε από https://www.flash.gr/oi-athanatoi-toy-epoys-toy-40-oi-ellines-stratiotes-poy-emeinan-sti-voreio-ipeiro-1029953

DropoliNews.gr. (2022, 4 Φεβρουα­ρί­ου). Οι “άτα­φοι” Έλλη­νες νεκροί του 1940 – Έρευ­νες και ταυ­το­ποί­η­ση. Ανα­κτή­θη­κε από https://dropolinews.gr/oi-atafoi-ellines-nekroi-tou-1940-erevnes-kai-taftopoiisi

Arxeion Politismou. (2010, 6 Ιανουα­ρί­ου). Η Αλβα­νία μηχα­νεύ­ε­ται εμπό­δια στην ταφή ατά­φων Ελλή­νων ηρώ­ων. Ανα­κτή­θη­κε από https://arxeion-politismou.gr/2025/03/atafoi-ellines-iroes.html

Μηχα­νή του Χρό­νου. (2018). Αγω­νία και συγκί­νη­ση για τους άγνω­στους νεκρούς του ’40: Πάνω από 1200 οικο­γέ­νειες έδω­σαν DNA για ταυ­το­ποί­η­ση οστών. Ανα­κτή­θη­κε από https://www.mixanitouxronou.gr/agonia-kai-sygkinisi-gia-toys-atafoys-nekroys-toy-40-pano-apo-1200-oikogeneies-ap-oli-tin-ellada-edosan-dna-gia-na-taytopoiithoyn-oi-protoi-646-anonymoi-stratiotes-tis-kleisoyras/

ERTNews.gr. (2017, 28 Οκτω­βρί­ου). Οι νεκροί περι­μέ­νουν: Άτα­φοι σε ομα­δι­κούς τάφους 7.796 πεσό­ντες του Αλβα­νι­κού Έπους. Ανα­κτή­θη­κε από https://www.ertnews.gr/perifereiakoi-stathmoi/komotini/atafi-se-omadikous-tafous‑7–796-pesontes-tou-alvanikou-epous-sti-voria-ipiro/

Naftemporiki.gr. (2021, 4 Νοεμ­βρί­ου). Ταφή 32 Ελλή­νων πεσό­ντων του ελλη­νοϊ­τα­λι­κού πολέ­μου στο στρα­τιω­τι­κό κοι­μη­τή­ριο Κλει­σού­ρας. Ανα­κτή­θη­κε από https://www.naftemporiki.gr/society/1228043/tafi-32-ellinon-pesonton-tou-ellinoitalikou-polemou-sto-stratiotiko-koimitirio-kleisouras/

Skai.gr. (2018, 11 Οκτω­βρί­ου). Σχε­δόν 80 χρό­νια μετά εντα­φιά­ζο­νται 573 Έλλη­νες που έπε­σαν στην Αλβα­νία. Ανα­κτή­θη­κε από https://www.skai.gr/news/greece/sxedon-80-xronia-meta-entafiazontai-573-ellines-pou-epesan-stin-alva

Lifo.gr. (2019, 19 Νοεμ­βρί­ου). Εντα­φιά­στη­καν στην Κλει­σού­ρα Έλλη­νες πεσό­ντες, μετά από 79 χρό­νια. Ανα­κτή­θη­κε από https://www.lifo.gr/now/world/entafiastikan-stin-kleisoyra-ellines-pesontes-meta-apo-79-hronia

Φωνή της Ροδό­πης. (2022, 27 Οκτω­βρί­ου). Τα ονό­μα­τα των 198 ηρώ­ων από τη Ροδό­πη που έπε­σαν μαχό­με­νοι στο Έπος του 1940. Ανα­κτή­θη­κε από https://fonirodopis.gr/130035/ta-onomata-ton-198-iroon-apo-ti-rodopi-pou-epesan-mahomenoi-sto-epos-tou-1940/

Προ­σω­πι­κά Ημε­ρο­λό­για Πολεμιστών

Γρη­γο­ρί­ου, Γ. Το ημε­ρο­λό­γιο του Γεωρ­γί­ου Γρη­γο­ρί­ου, Εφέ­δρου Λοχα­γού Δκτού του 2ου Λόχου 2ου Τάγ­μα­τος του 2ου Σ.Π (Βόλου). Βιβλιο­θή­κη ΔΙΣ.

Παπα­βα­σι­λεί­ου, Ν. Το ημε­ρο­λό­γιο ενός Εφέ­δρου Ανθυ­πο­λο­χα­γού του 1ου Λόχου του 1ου Τάγ­μα­τος του 40ου Συντάγ­μα­τος Ευζώ­νων. Βιβλιο­θή­κη ΔΙΣ.

Καρα­ντώ­νης, Ν. Το ημε­ρο­λό­γιο του Εφέ­δρου Ανθυ­πο­λο­χα­γού του 2ου Λόχου του 3ου Τάγ­μα­τος του 6ου Συντάγ­μα­τος Πεζι­κού. Βιβλιο­θή­κη ΔΙΣ.

Παρα­σκευαϊ­δης, Θ. Το ημε­ρο­λό­γιο ενός Εφέ­δρου Ανθυ­πο­λο­χα­γού του 3ου Τάγ­μα­τος του 22ου Συντάγ­μα­τος. Βιβλιο­θή­κη ΔΙΣ.

Λογο­τε­χνι­κά Έργα

Ελύ­της, Ο. Άξιον Εστί — Ανά­γνω­σμα πρώ­το: Η Πορεία προς το Μέτω­πο.

Ελύ­της, Ο. Άσμα Ηρω­ι­κό και Πέν­θι­μο για τον Χαμέ­νο Ανθυ­πο­λο­χα­γό της Αλβα­νί­ας.

Σικε­λια­νός, Α. Λυρι­κός Βίος, Επι­νί­κιοι β’, Ίκα­ρος Ε’ — Γράμ­μα από το Μέτω­πο.

Σου­ρής, Γ. Ανθο­λό­γιο.

Θου­κυ­δί­δης. Περι­κλέ­ους Επι­τά­φιος (μετά­φρα­ση).

Ιστο­ρι­κές Μελέτες

Διεύ­θυν­ση Ιστο­ρί­ας Στρα­τού. Ο Ελλη­νι­κός Στρα­τός κατά το δεύ­τε­ρο Παγκό­σμιο Πόλε­μο: Η Ιτα­λι­κή Εισβο­λή.

Διεύ­θυν­ση Ιστο­ρί­ας Στρα­τού. Η Ελλη­νι­κή Αντε­πί­θε­σις 1940–41.

Διεύ­θυν­ση Ιστο­ρί­ας Στρα­τού. Χει­με­ρι­ναί Επι­χει­ρή­σεις – Ιτα­λι­κή Επί­θε­σις Μάρ­τιος 1941.

Διεύ­θυν­ση Ιστο­ρί­ας Στρα­τού. Το τέλος μιας επο­ποι­ί­ας, Απρί­λιος 1941.

Διεύ­θυν­ση Ιστο­ρί­ας Στρα­τού. Επί­το­μη Ιστο­ρία του Ελλη­νοϊ­τα­λι­κού και Ελλη­νο­γερ­μα­νι­κού Πολέ­μου 1940–1941.

 

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Η Ιστο­ρία σήμερα