γράφει ο Μπάμπης Στέρτσος

Στις 28 Οκτω­βρί­ου 1940, όταν η Ιτα­λία του Μου­σο­λί­νι επι­τέ­θη­κε στην Ελλά­δα, κανείς δεν θα μπο­ρού­σε να φαντα­στεί ότι η απά­ντη­ση στον εισβο­λέα δεν θα ερχό­ταν μόνο από τα όπλα των στρα­τιω­τών, αλλά και από τις πλά­τες χιλιά­δων γυναι­κών που θα μετα­τρέ­πο­νταν σε ζωντα­νές γέφυ­ρες εφο­δια­σμού. Ο Ελλη­νοϊ­τα­λι­κός Πόλε­μος, ένα από τα πιο λαμπρά κεφά­λαια της σύγ­χρο­νης ελλη­νι­κής ιστο­ρί­ας, δεν κρί­θη­κε μόνο στα πεδία των μαχών, αλλά και στα από­κρη­μνα μονο­πά­τια της Πίν­δου, όπου εκτυ­λί­χθη­κε μια σιω­πη­λή αλλά εξί­σου καθο­ρι­στι­κή εποποιία.

Πίσω από κάθε νίκη του Ελλη­νι­κού Στρα­τού, πίσω από κάθε οβί­δα που έπλητ­τε τον εχθρό, πίσω από κάθε στρα­τιώ­τη που άντε­χε στο πολι­κό ψύχος, υπήρ­χε μια αόρα­τη αλυ­σί­δα γυναι­κών. Γυναί­κες που σκαρ­φά­λω­ναν σε υψό­με­τρα άνω των 2.000 μέτρων, κου­βα­λώ­ντας στις πλά­τες τους βάρη που ξεπερ­νού­σαν τα 30 κιλά. Γυναί­κες που πορεύ­ο­νταν 15–18 ώρες συνε­χώς μέσα σε χιο­νο­θύ­ελ­λες και παγε­τό. Γυναί­κες που άφη­ναν τα παι­διά τους κλει­δω­μέ­να στα σπί­τια για να μετα­φέ­ρουν πυρο­μα­χι­κά στο μέτω­πο. Γυναί­κες που θυσί­α­ζαν τα ζώα τους, τα προι­κιά τους, την υγεία τους και συχνά τη ζωή τους για την πατρίδα.

Η συμ­βο­λή των γυναι­κών της Πίν­δου, αν και για πολ­λά χρό­νια υπο­τι­μη­μέ­νη και ελλι­πώς κατα­γε­γραμ­μέ­νη, υπήρ­ξε θεμε­λιώ­δης για την απρό­σμε­νη ελλη­νι­κή νίκη απέ­να­ντι στις υπέρ­τε­ρες ιτα­λι­κές δυνά­μεις. Χωρίς αυτές, η ελλη­νι­κή αντε­πί­θε­ση θα ήταν αδύ­να­τη. Χωρίς την αυθόρ­μη­τη κινη­το­ποί­η­σή τους, οι στρα­τιώ­τες θα πέθαι­ναν από την πεί­να και το κρύο πριν καν αντι­με­τω­πί­σουν τον εχθρό. Χωρίς τη θυσία τους, το έπος του ’40 δεν θα είχε γραφτεί.

Το παρόν άρθρο απο­σκο­πεί στην πλή­ρη ανά­δει­ξη της πολύ­πλευ­ρης και ανε­κτί­μη­της προ­σφο­ράς αυτών των γυναι­κών. Μέσα από ιστο­ρι­κές μαρ­τυ­ρί­ες, αρχεια­κό υλι­κό, στα­τι­στι­κά στοι­χεία και προ­σω­πι­κές διη­γή­σεις, θα εξε­τά­σου­με το προ­φίλ τους, τις συν­θή­κες κάτω από τις οποί­ες έδρα­σαν, τη φύση του έργου που επι­τέ­λε­σαν, τη μετα­χεί­ρι­ση που έλα­βαν από την επί­ση­μη πολι­τεία, καθώς και τις θυσί­ες και τις απώ­λειες που υπέ­στη­σαν. Στό­χος μας είναι να απο­δώ­σου­με τον οφει­λό­με­νο φόρο τιμής σε αυτές τις αφανείς ηρω­ί­δες και να δια­σώ­σου­με τη μνή­μη της επο­ποι­ί­ας τους για τις επό­με­νες γενιές.

Κεφάλαιο 1: Το Ιστορικό πλαίσιο της μάχης της Πίνδου

1.1 Η Ιταλική επίθεση και η Ελληνική Αντίσταση

Τα ξημε­ρώ­μα­τα της 28ης Οκτω­βρί­ου 1940, στις 5:00 π.μ., οι ιτα­λι­κές δυνά­μεις εξα­πέ­λυ­σαν την προ­α­ναγ­γελ­θεί­σα επί­θε­ση ενα­ντί­ον της Ελλά­δας από τα ελλη­νο­αλ­βα­νι­κά σύνο­ρα. Ο Μπε­νί­το Μου­σο­λί­νι, στην προ­σπά­θειά του να μιμη­θεί τις κατα­κτή­σεις του Χίτλερ και να απο­δεί­ξει τη δύνα­μη του φασι­στι­κού καθε­στώ­τος, είχε επι­λέ­ξει την Ελλά­δα ως εύκο­λο θύμα. Η αλα­ζο­νεία του ήταν τέτοια που προ­έ­βλε­πε ότι η εκστρα­τεία θα ολο­κλη­ρω­νό­ταν σε λίγες εβδο­μά­δες, πριν καν χιο­νί­σει στα βου­νά της Πίνδου.

Στον τομέα της Πίν­δου, η κύρια δύνα­μη κρού­σης ήταν η 3η Μεραρ­χία Αλπι­νι­στών «Τζού­λια» (Divisione Alpina Julia), μία από τις πλέ­ον επί­λε­κτες και έμπει­ρες μονά­δες του ιτα­λι­κού στρα­τού. Η μεραρ­χία αυτή, που αριθ­μού­σε περί­που 10.800 άνδρες, ήταν εξο­πλι­σμέ­νη με σύγ­χρο­νο οπλι­σμό, διέ­θε­τε πυρο­βο­λι­κό, ορει­βα­τι­κά πυρο­βό­λα, πολυ­βό­λα και πλή­ρη επι­με­λη­τεια­κή υπο­στή­ρι­ξη. Οι Ιτα­λοί αλπι­νι­στές ήταν εκπαι­δευ­μέ­νοι στον ορει­νό πόλε­μο και είχαν εμπει­ρία από τις Άλπεις και την Αιθιοπία.

Απέ­να­ντί τους, οι ελλη­νι­κές δυνά­μεις ήταν δρα­μα­τι­κά υπο­δε­έ­στε­ρες. Το «Από­σπα­σμα Πίν­δου», υπό τη διοί­κη­ση του Συνταγ­μα­τάρ­χη Κων­στα­ντί­νου Δαβά­κη, απο­τε­λού­νταν από μόλις 2.000 άνδρες, οι περισ­σό­τε­ροι εκ των οποί­ων ήταν εφε­δροι που μόλις είχαν κλη­θεί στα όπλα. Ο εξο­πλι­σμός τους ήταν ανε­παρ­κής και παρω­χη­μέ­νος. Τα όπλα τους ήταν κυρί­ως τυφέ­κια Μάν­λι­χερ του 1903, με περιο­ρι­σμέ­να πυρο­μα­χι­κά. Το πυρο­βο­λι­κό ήταν ελά­χι­στο και η επι­με­λη­τεια­κή υπο­στή­ρι­ξη σχε­δόν ανύπαρκτη.

Στοι­χείο	Ιτα­λι­κές Δυνά­μεις (Μεραρ­χία Τζούλια)	Ελλη­νι­κές Δυνά­μεις (Από­σπα­σμα Πίνδου)
Αριθ­μός ανδρών	10.800	2.000
Οπλι­σμός	Σύγ­χρο­νος, πλήρης	Παρω­χη­μέ­νος, ελλιπής
Πυρο­βο­λι­κό	Πλή­ρες ορει­βα­τι­κό πυροβολικό	Ελά­χι­στο
Εφο­δια­σμός	Οργα­νω­μέ­νος, πλήρης	Ανε­παρ­κής
Εκπαί­δευ­ση	Επαγ­γελ­μα­τί­ες αλπινιστές	Κυρί­ως εφεδροι

Ο αρχι­κός αιφ­νι­δια­σμός και η συντρι­πτι­κή αριθ­μη­τι­κή και υλι­κή υπε­ρο­χή των Ιτα­λών οδή­γη­σαν σε αρχι­κή υπο­χώ­ρη­ση των ελλη­νι­κών τμη­μά­των. Οι Ιτα­λοί κατά­φε­ραν να προ­ε­λά­σουν και να κατα­λά­βουν αρκε­τά χωριά, φτά­νο­ντας μέχρι τη Σαμα­ρί­να και το Βοβού­σα. Η κατά­στα­ση φαι­νό­ταν απελ­πι­στι­κή. Ωστό­σο, μέσα σε λίγες ημέ­ρες, και χάρη στην ηρω­ι­κή αντί­στα­ση των στρα­τιω­τών, την άμε­ση κινη­το­ποί­η­ση ενι­σχύ­σε­ων και την απο­φα­σι­στι­κή ηγε­σία του Συνταγ­μα­τάρ­χη Δαβά­κη, η ιτα­λι­κή προ­έ­λα­ση ανακόπηκε.

Η μάχη έγι­νε σκλη­ρή και αιμα­τη­ρή. Οι Έλλη­νες στρα­τιώ­τες, παρά την κού­ρα­σή τους και τις ελλεί­ψεις, πολέ­μη­σαν με μανία. Μέχρι τις 13 Νοεμ­βρί­ου 1940, μόλις δύο εβδο­μά­δες μετά την έναρ­ξη της επί­θε­σης, ο Ελλη­νι­κός Στρα­τός είχε περά­σει στην αντε­πί­θε­ση. Η περί­φη­μη Μεραρ­χία «Τζού­λια» υπέ­στη συντρι­πτι­κή ήττα, χάνο­ντας περισ­σό­τε­ρους από 5.000 άνδρες νεκρούς, τραυ­μα­τί­ες και αιχ­μα­λώ­τους. Οι Έλλη­νες απώ­θη­σαν τους εισβο­λείς πέρα από τα σύνο­ρα και μετέ­φε­ραν τον πόλε­μο εντός του αλβα­νι­κού εδά­φους, κατα­λαμ­βά­νο­ντας σημα­ντι­κές πόλεις όπως η Κορυ­τσά, η Αργυ­ρό­κα­στρο και η Χειμάρρα.

Αυτή η απρό­σμε­νη νίκη, η πρώ­τη των Συμ­μά­χων ενα­ντί­ον των δυνά­με­ων του Άξο­να σε ευρω­παϊ­κό έδα­φος, ανύ­ψω­σε το ηθι­κό ολό­κλη­ρου του ελεύ­θε­ρου κόσμου. Ο Τύπος της επο­χής σε όλο τον κόσμο εξύ­μνη­σε την ελλη­νι­κή αντί­στα­ση. Ο Ουίν­στον Τσόρ­τσιλ δήλω­σε: “Από σήμε­ρα δεν θα λέμε ότι οι Έλλη­νες πολε­μούν σαν ήρω­ες, αλλά ότι οι ήρω­ες πολε­μούν σαν Έλληνες”.

1.2 Οι δυσχέρειες του εφοδιασμού: Η Αχίλλειος Πτέρνα του Ελληνικού Στρατού

Η επι­τυ­χία της ελλη­νι­κής αντε­πί­θε­σης, όμως, δεν ήταν δεδο­μέ­νη. Μία από τις μεγα­λύ­τε­ρες και πιο κρί­σι­μες προ­κλή­σεις που αντι­με­τώ­πι­ζε ο Ελλη­νι­κός Στρα­τός ήταν το ζήτη­μα του εφο­δια­σμού. Το ορει­νό και δύσβα­το ανά­γλυ­φο της Πίν­δου, σε συν­δυα­σμό με την έλευ­ση ενός ιδιαί­τε­ρα βαρύ χει­μώ­να, καθι­στού­σε τη μετα­φο­ρά πολε­μο­φο­δί­ων, τρο­φί­μων και υλι­κών στα προ­ω­θη­μέ­να τμή­μα­τα του μετώ­που σχε­δόν αδύνατη.

Η ορο­σει­ρά της Πίν­δου, που απο­τε­λεί τη “ραχο­κο­κα­λιά” της Ελλά­δας, είναι ένα από τα πιο δύσβα­τα ορει­νά συγκρο­τή­μα­τα της Ευρώ­πης. Οι κορυ­φές της ξεπερ­νούν τα 2.000 μέτρα (Γκα­μή­λα 2.497μ., Αστρά­κα 2.436μ., Σμό­λι­κας 2.637μ.), τα μονο­πά­τια είναι από­κρη­μνα και επι­κίν­δυ­να, και οι και­ρι­κές συν­θή­κες το χει­μώ­να είναι εξαι­ρε­τι­κά σκλη­ρές. Ο χει­μώ­νας του 1940–1941 υπήρ­ξε ένας από τους βαρύ­τε­ρους του 20ού αιώ­να, με θερ­μο­κρα­σί­ες που έφτα­ναν τους ‑20°C και χιό­νια που ξεπερ­νού­σαν τα 2 μέτρα ύψος.

Τα λιγο­στά μηχα­νο­κί­νη­τα μέσα που διέ­θε­τε ο Ελλη­νι­κός Στρα­τός απο­δεί­χθη­καν ανε­παρ­κή. Οι δρό­μοι ήταν ελά­χι­στοι και συχνά αδιά­βα­τοι λόγω της λάσπης, του χιο­νιού και των κατα­στρο­φών από τους βομ­βαρ­δι­σμούς. Τα φορ­τη­γά δεν μπο­ρού­σαν να φτά­σουν παρά μόνο σε ορι­σμέ­να σημεία των μετό­πι­σθεν. Ακό­μη και τα παρα­δο­σια­κά μέσα, όπως τα μετα­γω­γι­κά ζώα (μου­λά­ρια, άλο­γα, γαϊ­δού­ρια), δυσκο­λεύ­ο­νταν να προ­σεγ­γί­σουν τις πιο από­κρη­μνες και απο­μα­κρυ­σμέ­νες θέσεις. Πολ­λά ζώα χάνο­νταν στους γκρε­μούς ή πέθαι­ναν από την εξά­ντλη­ση και το κρύο.

Όπως ανα­φέ­ρει ο Στρα­τη­γός Χαρά­λα­μπος Κατσι­μή­τρος, Διοι­κη­τής της 8ης Μεραρ­χί­ας που υπε­ρα­σπί­στη­κε την Ήπει­ρο, στην έκθε­σή του προς το Γενι­κό Επι­τε­λείο: “Υπάρ­χουν σοβα­ρές ελλεί­ψεις σε είδη ιμα­τι­σμού, υπό­δη­σης, κλι­νο­σκε­πα­σμά­των και πυρο­μα­χι­κών. Ο Λόχος Ημιο­νη­γών καθυ­στε­ρεί να φτά­σει. Οι στρα­τιώ­τες κιν­δυ­νεύ­ουν από την πεί­να και το κρύο περισ­σό­τε­ρο παρά από τα εχθρι­κά πυρά” [1].

Η κατά­στα­ση ήταν πράγ­μα­τι απελ­πι­στι­κή. Στρα­τιώ­τες πολε­μού­σαν με άδεια στο­μά­χια, χωρίς επαρ­κή ρου­χι­σμό για το δρι­μύ ψύχος, και με πυρο­μα­χι­κά που εξα­ντλού­νταν ταχύ­τα­τα. Υπήρ­χαν μονά­δες που έμε­ναν χωρίς τρο­φή για 2–3 ημέ­ρες. Άλλες μονά­δες δεν είχαν κου­βέρ­τες και κοι­μό­νταν στο χιό­νι. Οι τραυ­μα­τί­ες έμε­ναν για ώρες χωρίς περί­θαλ­ψη, καθώς δεν υπήρ­χε τρό­πος να μεταφερθούν.

Σε αυτό το κρί­σι­μο σημείο, όπου η κρα­τι­κή μηχα­νή και η στρα­τιω­τι­κή οργά­νω­ση έφτα­ναν στα όριά τους, όπου η νίκη κρε­μό­ταν από μια κλω­στή, εμφα­νί­στη­κε ένας απρό­σμε­νος αλλά καθο­ρι­στι­κός παρά­γο­ντας: οι γυναί­κες της Ηπεί­ρου. Χωρίς δια­τα­γή, χωρίς οργά­νω­ση, χωρίς προσ­δο­κία αντα­μοι­βής, αυτές οι γυναί­κες ανέ­λα­βαν αυθόρ­μη­τα το έργο του εφο­δια­σμού, σώζο­ντας κυριο­λε­κτι­κά τον στρα­τό από την κατάρρευση.

Κεφάλαιο 2: Το προφίλ των Γυναικών της Πίνδου

2.1 Κοινωνικό και γεωγραφικό Προφίλ: Από τα χωριά της Πίνδου στο μέτωπο

Οι γυναί­κες που απο­τέ­λε­σαν τον ακρο­γω­νιαίο λίθο της επι­με­λη­τεια­κής υπο­στή­ρι­ξης του Ελλη­νι­κού Στρα­τού προ­έρ­χο­νταν από τα πολυά­ριθ­μα χωριά που είναι διά­σπαρ­τα στις πλα­γιές της ορο­σει­ράς της Πίν­δου. Δεν ήταν μια οργα­νω­μέ­νη ομά­δα, αλλά χιλιά­δες γυναί­κες από δεκά­δες χωριά που κινη­το­ποι­ή­θη­καν ταυ­τό­χρο­να, σαν να υπά­κουαν σε μια αόρα­τη πρόσκληση.

Οι κύριες περιο­χές από τις οποί­ες προ­έρ­χο­νταν ήταν:

• Ζαγό­ρι: Τα 46 χωριά του Ζαγο­ρί­ου (Παπί­γκο, Μονο­δέν­δρι, Βίκος, Τσε­πέ­λο­βο, Κήποι, Διλό­φο, Ασπραγ­γέ­λοι κ.ά.) έδω­σαν εκα­το­ντά­δες γυναίκες.
• Επτα­χώ­ρι: Από το Επτα­χώ­ρι Κοζά­νης, μόνο από ένα χωριό, συμ­με­τεί­χαν περί­που 100 γυναί­κες, όπως μαρ­τυ­ρεί η Σουλ­τά­να Τζιά­βα [4].
• Πεντά­λο­φος Κοζά­νης: Οι δύο τελευ­ταί­ες επι­ζώ­σες “Γυναί­κες της Πίν­δου”, η Αρε­τή Βού­για και η Χρυ­σού­λα Κοκ­κα­λιά­ρη-Αργυ­ρο­πού­λου, προ­έρ­χο­νταν από εκεί.
• Βρυ­σο­χώ­ρι, Σαμα­ρί­να, Μέτσο­βο, Κόνι­τσα, Δίστρα­το, Πωγώ­νι: Κάθε χωριό της ευρύ­τε­ρης περιο­χής συνέ­βα­λε με τις δικές του γυναίκες.

Η κοι­νω­νι­κή σύν­θε­ση αυτών των εθε­λο­ντριών ήταν εξαι­ρε­τι­κά ποι­κι­λό­μορ­φη, γεγο­νός που κατα­δει­κνύ­ει ότι η κινη­το­ποί­η­ση ήταν πανε­θνι­κή και διέ­σπα­σε κάθε κοι­νω­νι­κή δια­χω­ρι­στι­κή γραμ­μή. Η συντρι­πτι­κή πλειο­ψη­φία ήταν αγρό­τισ­σες και βοσκοί, γυναί­κες σκλη­ρα­γω­γη­μέ­νες από τις αντί­ξο­ες συν­θή­κες της ορει­νής ζωής, συνη­θι­σμέ­νες στη χει­ρω­να­κτι­κή εργα­σία, τις μεγά­λες απο­στά­σεις και τις κακου­χί­ες. Αυτές οι γυναί­κες ζού­σαν σε συν­θή­κες φτώ­χειας, με ελά­χι­στα υλι­κά αγα­θά, αλλά με πλού­σια ψυχή και ακλό­νη­το πατριωτισμό.

Ωστό­σο, δίπλα τους στά­θη­καν και γυναί­κες από πιο εύπο­ρα στρώ­μα­τα. Όπως ανα­φέ­ρει ο Κ.Π. Λαζα­ρί­δης στο βιβλίο του “Το Ζαγό­ρι και η γυναί­κα της Πίν­δου”, “αρχό­ντισ­σες και κυρά­δες του Ζαγο­ρί­ου” συμ­με­τεί­χαν στις πομπές εφο­δια­σμού, κου­βα­λώ­ντας φορ­τία δίπλα στις φτω­χές χωρι­κές [2]. Ακό­μη και μορ­φω­μέ­νες γυναί­κες, όπως μια “κόρη επι­στή­μο­νας που είχε σπου­δά­σει στην Πόλη”, όπως κατα­γρά­φε­ται σε μαρ­τυ­ρία, εγκα­τέ­λει­ψαν την άνε­τη ζωή τους για να υπη­ρε­τή­σουν την πατρί­δα [2].

Το ηλι­κια­κό φάσμα ήταν εξί­σου ευρύ και συγκλο­νι­στι­κό. Στις φάλαγ­γες των μετα­φο­ρέ­ων συμμετείχαν:

• Παι­διά και νεα­ρά κορί­τσια (10–15 ετών): Κου­βα­λού­σαν ελα­φρύ­τε­ρα αντι­κεί­με­να όπως γεμι­στή­ρες πολυ­βό­λων, χει­ρο­βομ­βί­δες ή μικρά δέμα­τα με τρόφιμα.
• Νεα­ρές γυναί­κες (16–40 ετών): Απο­τε­λού­σαν τον κορ­μό των μετα­φο­ρέ­ων και κου­βα­λού­σαν τα βαρύ­τε­ρα φορτία.
• Μεσή­λι­κες γυναί­κες (40–60 ετών): Πολ­λές από αυτές είχαν ήδη τα παι­διά τους στο μέτωπο.
• Ηλι­κιω­μέ­νες γυναί­κες: Χαρα­κτη­ρι­στι­κή είναι η ανα­φο­ρά του στρα­τιώ­τη Αργύ­ρη Μπα­λα­τσού, ο οποί­ος στο ημε­ρο­λό­γιό του σημειώ­νει με συγκί­νη­ση: “Συνά­ντη­σα γυναί­κες που κου­βα­λού­σαν πυρο­μα­χι­κά. Μία ήτο 88 ετών” [3].

Αυτή η καθο­λι­κή συμ­με­το­χή, ανε­ξαρ­τή­τως κοι­νω­νι­κής τάξης, ηλι­κί­ας και φυσι­κής κατά­στα­σης, κατα­δει­κνύ­ει το μέγε­θος της ομο­ψυ­χί­ας και της απο­φα­σι­στι­κό­τη­τας που επι­κρα­τού­σε στον τοπι­κό πλη­θυ­σμό. Δεν ήταν μια επι­βε­βλη­μέ­νη υπο­χρέ­ω­ση, αλλά μια ελεύ­θε­ρη επι­λο­γή που πήγα­ζε από τα βάθη της ψυχής.

2.2 Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά: Η σκληραγώγηση ως εφόδιο

Η επι­τυ­χία του εγχει­ρή­μα­τος των γυναι­κών της Πίν­δου οφεί­λε­ται σε μεγά­λο βαθ­μό στα ιδιαί­τε­ρα χαρα­κτη­ρι­στι­κά που διέ­θε­ταν, προ­ϊ­ό­ντα της ζωής τους στα ορει­νά. Αυτά τα χαρα­κτη­ρι­στι­κά δεν ήταν τυχαία, αλλά απο­τέ­λε­σμα αιώ­νων προ­σαρ­μο­γής στις σκλη­ρές συν­θή­κες της ορει­νής Ηπείρου.

Φυσι­κή αντο­χή και σκληραγώγηση

Η φυσι­κή τους αντο­χή ήταν αξιο­θαύ­μα­στη και ξεπερ­νού­σε αυτή πολ­λών εκπαι­δευ­μέ­νων στρα­τιω­τών. Οι γυναί­κες της Πίν­δου ήταν συνη­θι­σμέ­νες σε πολύ­ω­ρες πορεί­ες σε δύσβα­τα μονο­πά­τια, κου­βα­λώ­ντας ξύλα, νερό, σανό και άλλα φορ­τία για τις καθη­με­ρι­νές ανά­γκες των σπι­τιών και των ζώων τους. Η καθη­με­ρι­νή τους ζωή ήταν μια συνε­χής άσκη­ση αντο­χής. Σηκώ­νο­νταν πριν ξημε­ρώ­σει, περ­πα­τού­σαν χιλιό­με­τρα για να φτά­σουν στα χωρά­φια ή στα βοσκο­τό­πια, δού­λευαν σκλη­ρά όλη την ημέ­ρα και επέ­στρε­φαν το βρά­δυ φορτωμένες.

Αυτή η καθη­με­ρι­νή σκλη­ρα­γώ­γη­ση τις είχε προ­ε­τοι­μά­σει για την υπε­ράν­θρω­πη προ­σπά­θεια που απαι­τού­σε η μετα­φο­ρά βαρέ­ων φορ­τί­ων σε συν­θή­κες πολέ­μου. Μπο­ρού­σαν να κου­βα­λή­σουν βάρη 25–35 κιλών για 15–18 ώρες συνε­χώς, ανε­βαί­νο­ντας σε υψό­με­τρα άνω των 2.000 μέτρων, σε θερ­μο­κρα­σί­ες κάτω του μηδε­νός, μέσα σε χιό­νι και λάσπη. Η σωμα­τι­κή τους δομή, δια­μορ­φω­μέ­νη από τη σκλη­ρή εργα­σία, τους έδι­νε μια ανθε­κτι­κό­τη­τα που εντυ­πω­σί­α­ζε ακό­μη και τους στρατιώτες.

Γνώ­ση του τόπου

Η βαθιά γνώ­ση του τόπου τους ήταν ένα ακό­μη στρα­τη­γι­κό πλε­ο­νέ­κτη­μα. Οι γυναί­κες της Πίν­δου γνώ­ρι­ζαν κάθε μονο­πά­τι, κάθε πέρα­σμα, κάθε πλα­γιά και κάθε πηγή νερού. Είχαν περ­πα­τή­σει αυτά τα μονο­πά­τια από παι­διά, για να πάνε στα χωρά­φια, στα βοσκο­τό­πια, στα γει­το­νι­κά χωριά. Γνώ­ρι­ζαν ποιες δια­δρο­μές ήταν ασφα­λέ­στε­ρες, ποια σημεία ήταν επι­κίν­δυ­να, πού μπο­ρού­σαν να βρουν κατα­φύ­γιο σε περί­πτω­ση κακοκαιρίας.

Αυτή η γνώ­ση τους επέ­τρε­πε να κινού­νται με ταχύ­τη­τα και ασφά­λεια, ακό­μη και τη νύχτα ή κάτω από ακραί­ες και­ρι­κές συν­θή­κες, εκεί όπου τα μηχα­νο­κί­νη­τα και τα ζώα αδυ­να­τού­σαν να προ­χω­ρή­σουν. Μπο­ρού­σαν να βρουν εναλ­λα­κτι­κές δια­δρο­μές όταν οι κύριες ήταν απο­κλει­σμέ­νες από το χιό­νι ή τους βομ­βαρ­δι­σμούς. Ήταν, με άλλα λόγια, οι καλύ­τε­ροι οδη­γοί που θα μπο­ρού­σε να έχει ο στρα­τός σε αυτό το δύσβα­το έδαφος.

Παρα­δο­σια­κή ενδυ­μα­σία και εξοπλισμός

Η παρα­δο­σια­κή τους ενδυ­μα­σία ήταν επί­σης προ­σαρ­μο­σμέ­νη στις συν­θή­κες και απο­δεί­χθη­κε πιο απο­τε­λε­σμα­τι­κή από τον στρα­τιω­τι­κό εξο­πλι­σμό. Τα “γου­ρου­νο­τσά­ρου­χα” (τσα­ρού­χια από ακα­τέρ­γα­στο δέρ­μα χοί­ρου), κατα­σκευα­σμέ­να με τρό­πο που να μην γλι­στρούν, τους παρεί­χαν στα­θε­ρό­τη­τα και πρό­σφυ­ση στα χιο­νι­σμέ­να και λασπω­μέ­να μονο­πά­τια, πολύ καλύ­τε­ρη από τις στρα­τιω­τι­κές μπό­τες. Τα “σεγκού­νια” (μάλ­λι­να πανω­φό­ρια από χοντρό ύφα­σμα), τα πλε­κτά με μαλ­λί προ­βά­του, τις προ­στά­τευαν από το δρι­μύ ψύχος και την υγρα­σία. Τα “φορε­σιά” τους, πολύ­στρω­μα και πρα­κτι­κά, τους επέ­τρε­παν να κινού­νται ελεύθερα.

Για τη μετα­φο­ρά των φορ­τί­ων χρη­σι­μο­ποιού­σαν τα “σερ­γιά­νια” (ξύλι­να πλαί­σια που φορού­νταν στην πλά­τη) ή απλά τυλίγ­μα­τα από ύφα­σμα που δέσι­μο στους ώμους και το μέτω­πο, κατα­νέ­μο­ντας το βάρος με τρό­πο που να μην τραυματίζονται.

2.3 Ψυχολογικά και ηθικά χαρακτηριστικά: Η δύναμη της ψυχής

Πέρα από τη φυσι­κή τους αντο­χή και τις πρα­κτι­κές τους γνώ­σεις, οι γυναί­κες της Πίν­δου δια­κρί­νο­νταν για την ακλό­νη­τη ψυχι­κή τους δύνα­μη και τα εξαι­ρε­τι­κά ηθι­κά τους χαρα­κτη­ρι­στι­κά. Αυτά τα χαρα­κτη­ρι­στι­κά ήταν που τελι­κά έκα­ναν τη δια­φο­ρά και μετέ­τρε­ψαν μια αυθόρ­μη­τη κινη­το­ποί­η­ση σε μια οργα­νω­μέ­νη και απο­τε­λε­σμα­τι­κή επιχείρηση.

Αυθόρ­μη­τη και αυτό­βου­λη δράση

Η δρά­ση τους ήταν εντε­λώς αυθόρ­μη­τη και αυτό­βου­λη. Κανείς δεν τις διέ­τα­ξε, κανείς δεν τις οργά­νω­σε κεντρι­κά, κανείς δεν τους υπο­σχέ­θη­κε αμοι­βή ή ανα­γνώ­ρι­ση. Η από­φα­σή τους να βοη­θή­σουν πήγα­ζε από έναν βαθύ πατριω­τι­σμό και μια αίσθη­ση καθή­κο­ντος προς την πατρί­δα και τους μαχό­με­νους στρα­τιώ­τες, πολ­λοί από τους οποί­ους ήταν οι δικοί τους γιοι, σύζυ­γοι, πατέ­ρες και αδελφοί.

Η περι­γρα­φή της ερευ­νή­τριας Μαρί­νας Πετρά­κη είναι απο­κα­λυ­πτι­κή: “Αυθόρ­μη­τα, αυτό­βου­λα, χωρίς προσ­δο­κία ανα­γνώ­ρι­σης ή αντα­μοι­βής, ανα­πλή­ρω­σε στα κακο­τρά­χα­λα βου­νά της Πίν­δου την κρα­τι­κή μηχα­νή και μέρι­μνα” [1]. Αυτή η αυθορ­μη­σία δεν ήταν χαο­τι­κή, αλλά οργα­νω­μέ­νη με έναν φυσι­κό τρό­πο. Σε κάθε χωριό, οι γυναί­κες συγκε­ντρώ­νο­νταν, απο­φά­σι­ζαν ποιες θα πήγαι­ναν, μοί­ρα­ζαν τα φορ­τία και ξεκι­νού­σαν. Δεν υπήρ­χε ιεραρ­χία, αλλά μια συλ­λο­γι­κή συνεί­δη­ση του καθήκοντος.

Αυτα­πάρ­νη­ση και αυτοθυσία

Η αυτα­πάρ­νη­σή τους έφτα­νε στα όρια της αυτο­θυ­σί­ας. Υπάρ­χουν πολ­λές μαρ­τυ­ρί­ες για μητέ­ρες που κλεί­δω­ναν τα μικρά τους παι­διά σε καλύ­βες ή τα άφη­ναν στη φρο­ντί­δα ηλι­κιω­μέ­νων για να μπο­ρέ­σουν να συμ­με­τά­σχουν στις πομπές εφο­δια­σμού [3]. Γυναί­κες που μόλις είχαν γεν­νή­σει, με ακό­μη ανοι­χτές τις πλη­γές της γέν­νας, ξεκι­νού­σαν τις πορεί­ες. Άλλες, άρρω­στες ή τραυ­μα­τι­σμέ­νες, αρνού­νταν να μεί­νουν πίσω.

Η υπε­ρη­φά­νεια τους και η πατριω­τι­κή τους συνεί­δη­ση ήταν τέτοια που υπερ­νι­κού­σε κάθε προ­σω­πι­κό πόνο. Όπως ανα­φέ­ρε­ται σε μια συγκλο­νι­στι­κή ιστο­ρία, μια γυναί­κα που έχα­σε τη φορά­δα της στον γκρε­μό, το πιο πολύ­τι­μο κτή­μα της, όχι μόνο μετέ­φε­ρε η ίδια το φορ­τίο του ζώου στον προ­ο­ρι­σμό του, αλλά όταν της είπαν να μην στε­να­χω­ριέ­ται για­τί θα απο­ζη­μιω­θεί από το κρά­τος, απά­ντη­σε με πατριω­τι­κή υπε­ρη­φά­νεια: “Εγώ δεν χολιά­ζω (στε­νο­χω­ριέ­μαι) που έχω δυο παι­διά στον πόλε­μο και θα στε­να­χω­ρη­θώ για την φορά­δα; Ας πάνε γκορ­μπά­νι (ας θυσια­στεί)” [1].

Αυτή η νοο­τρο­πία, όπου η προ­σω­πι­κή απώ­λεια και ο ατο­μι­κός πόνος υπο­χω­ρού­σαν μπρο­στά στο συλ­λο­γι­κό καλό και τον εθνι­κό αγώ­να, ήταν η κινη­τή­ριος δύνα­μη πίσω από την επο­ποι­ία τους. Δεν ήταν θύμα­τα των περι­στά­σε­ων, αλλά συνει­δη­τές πρω­τα­γω­νί­στριες μιας ιστο­ρι­κής στιγμής.

Κεφάλαιο 3: Η μεταφορά πολεμοφοδίων και απαραίτητου υλικού

Η συμ­βο­λή των γυναι­κών της Πίν­δου δεν ήταν περι­θω­ρια­κή ή απλώς υπο­στη­ρι­κτι­κή. Ήταν μια οργα­νω­μέ­νη, αν και αυθόρ­μη­τη, επι­με­λη­τεια­κή επι­χεί­ρη­ση που υπο­κα­τέ­στη­σε πλή­ρως τις ανε­πάρ­κειες του επί­ση­μου στρα­τιω­τι­κού μηχα­νι­σμού εφο­δια­σμού. Το έργο τους ήταν πολύ­πλευ­ρο και κάλυ­πτε κάθε ανά­γκη του στρα­τού, από τα πυρο­μα­χι­κά μέχρι την τρο­φή, από τα ρού­χα μέχρι τη μετα­φο­ρά των τραυματιών.

3.1 Οργάνωση και μέθοδοι μεταφοράς

Η κινη­το­ποί­η­ση ήταν άμε­ση και μαζι­κή. Μόλις έφτα­νε η είδη­ση ότι ο στρα­τός χρεια­ζό­ταν εφό­δια, σε κάθε χωριό οι γυναί­κες οργα­νώ­νο­νταν σε ομά­δες, σχη­μα­τί­ζο­ντας ατε­λεί­ω­τες φάλαγ­γες που κινού­νταν νυχθη­με­ρόν προς το μέτω­πο. Αυτές οι “λιτα­νεί­ες”, όπως τις περι­γρά­φει η ερευ­νή­τρια Μαρί­να Πετρά­κη, ακο­λου­θού­σαν μια αδιά­κο­πη πορεία, με νέες ομά­δες να αντι­κα­θι­στούν τις προη­γού­με­νες σε ένα ατε­λεί­ω­το ρεύ­μα εφο­δια­σμού [1].

Η οργά­νω­ση, αν και αυθόρ­μη­τη, ήταν απο­τε­λε­σμα­τι­κή. Οι γυναί­κες χωρί­ζο­νταν σε ομά­δες ανά­λο­γα με τη φυσι­κή τους κατά­στα­ση και την ηλι­κία τους. Οι πιο δυνα­τές και νεα­ρές ανα­λάμ­βα­ναν τα βαρύ­τε­ρα φορ­τία και τις πιο δύσκο­λες δια­δρο­μές. Οι μεσή­λι­κες μετέ­φε­ραν μεσαία βάρη. Τα παι­διά και οι ηλι­κιω­μέ­νες κου­βα­λού­σαν ελα­φρύ­τε­ρα αντι­κεί­με­να. Κάθε ομά­δα είχε μια “πρω­το­μά­στο­ρα”, συνή­θως μια έμπει­ρη γυναί­κα που γνώ­ρι­ζε καλά τα μονο­πά­τια και καθο­δη­γού­σε τις υπόλοιπες.

Η μετα­φο­ρά στα πιο από­κρη­μνα σημεία, όπως οι κορυ­φές της Γκα­μή­λας (2.497μ.) και της Αστρά­κας (2.436μ.), απαι­τού­σε ειδι­κές τεχνι­κές και εξαι­ρε­τι­κή δεξιο­τε­χνία. Όπως κατα­γρά­φει η αυτό­πτης μάρ­τυ­ρας Φρό­σω Ιωαν­νί­δου, οι γυναί­κες επι­στρά­τευαν την εφευ­ρε­τι­κό­τη­τά τους για να ξεπε­ρά­σουν τα φυσι­κά εμπόδια:

“Τις δένου­με, μου απα­ντά, με χοντρές τρι­χιές από τη μέση και οι χωρο­φύ­λα­κες από την κορυ­φή τις τρα­βά­νε. Κι αυτές, βαρυ­φορ­τω­μέ­νες, σκαρ­φα­λώ­νουν σαν τα κατσί­κια, πια­σμέ­νες πότε από τις πέτρες που προ­ε­ξέ­χουν, πότε από τις ρίζες, γονα­τί­ζο­ντας και καμιά φορά από το βάρος, με κίν­δυ­νο να γλι­στρή­σουν και να γκρε­μο­τσα­κι­στούν στα βάρα­θρα που χαί­νουν μπρο­στά τους” [1].

Αυτή η τεχνι­κή, που θυμί­ζει ορει­βα­τι­κές αναρ­ρι­χή­σεις, απαι­τού­σε τερά­στιο κου­ρά­γιο και ψυχραι­μία. Μια λάθος κίνη­ση, ένα γλί­στρη­μα, και η γυναί­κα θα έπε­φτε στο κενό μαζί με το φορ­τίο της.

Τα δρο­μο­λό­για διαρ­κού­σαν πολ­λές ώρες, συχνά πάνω από 15–18 ώρες συνε­χούς πορεί­ας, μέσα σε λάσπη και χιό­νι, για να παρα­δώ­σουν τα εφό­δια και να επι­στρέ­ψουν για το επό­με­νο φορ­τίο. Πολ­λές φορές δεν υπήρ­χε χρό­νος για ανά­παυ­λα. Έτρω­γαν περ­πα­τώ­ντας, κοι­μό­νταν όρθιες στη­ριγ­μέ­νες σε βρά­χους, και ξεκι­νού­σαν ξανά. Η επι­στρο­φή δεν σήμαι­νε ξεκού­ρα­ση, αλλά προ­ε­τοι­μα­σία για την επό­με­νη πορεία.

3.2 Είδη Μεταφερόμενου Υλικού

Το φάσμα των υλι­κών που μετέ­φε­ραν οι γυναί­κες της Πίν­δου ήταν ευρύ­τα­το και κάλυ­πτε κάθε ανά­γκη του στρα­τού. Δεν ήταν απλοί μετα­φο­ρείς, αλλά ένα ολο­κλη­ρω­μέ­νο σύστη­μα εφοδιασμού.

Πολε­μο­φό­δια και Οπλισμός

Κου­βα­λού­σαν στις πλά­τες τους βαρύ­τα­τα κιβώ­τια με πυρο­μα­χι­κά (φυσίγ­για για τυφέ­κια Μάν­λι­χερ, γεμι­στή­ρες για τα πολυ­βό­λα, χει­ρο­βομ­βί­δες), ακό­μη και οβί­δες για το ορει­βα­τι­κό πυρο­βο­λι­κό. Σε πολ­λές περι­πτώ­σεις, ανέ­λα­βαν να μετα­φέ­ρουν απο­συ­ναρ­μο­λο­γη­μέ­να τα ίδια τα πυρο­βό­λα, κομ­μά­τι-κομ­μά­τι, σε σημεία που ήταν απρο­σπέ­λα­στα για τα ζώα. Μια γυναί­κα μπο­ρού­σε να κου­βα­λή­σει τη βάση ενός πολυ­βό­λου, μια άλλη την κάν­νη, μια τρί­τη το τρίποδο.

Είδος Υλι­κού	Βάρος ανά Μονάδα	Μέθο­δος Μεταφοράς
Κιβώ­τιο πυρομαχικών	25–30 κιλά	Στην πλά­τη με σεργιάνι
Γεμι­στή­ρες πολυβόλων	5–10 κιλά	Σε σακού­λες
Οβί­δες πυροβολικού	15–20 κιλά η μία	Μία-δύο ανά γυναίκα
Μέρη πολυ­βό­λου	10–25 κιλά	Στην πλά­τη
Χει­ρο­βομ­βί­δες	0,5 κιλά η μία	Σε καλά­θια

Τρό­φι­μα και Νερό

Εκτός από τον οπλι­σμό, ο εφο­δια­σμός περιε­λάμ­βα­νε τρό­φι­μα, απα­ραί­τη­τα για την επι­βί­ω­ση των στρα­τιω­τών. Μετέ­φε­ραν ψωμί που ζύμω­ναν οι ίδιες στα χωριά τους, τυρί, ελιές, παξι­μά­δια, κον­σέρ­βες, αλλά και ζεστό φαγη­τό που μαγεί­ρευαν και το κου­βα­λού­σαν σε μεταλ­λι­κά δοχεία. Το νερό, ιδιαί­τε­ρα στις ψηλές κορυ­φές όπου οι πηγές ήταν παγω­μέ­νες, ήταν επί­σης ζωτι­κής σημα­σί­ας. Οι γυναί­κες το μετέ­φε­ραν σε δερ­μά­τι­νους ασκούς ή μεταλ­λι­κά δοχεία.

Ιμα­τι­σμός και Κλινοσκεπάσματα

Για να προ­στα­τεύ­σουν τους στρα­τιώ­τες από το πολι­κό ψύχος, οι γυναί­κες μετέ­φε­ραν είδη ιμα­τι­σμού και κλι­νο­σκε­πα­σμά­των. Πολ­λές από αυτές άνοι­ξαν τα μπα­ού­λα τους και έδω­σαν τα προι­κιά τους: κου­βέρ­τες, σεντό­νια, μάλ­λι­νες κάλ­τσες που έπλε­καν οι ίδιες, ζακέ­τες, σκού­φους. Ξήλω­ναν τα υφα­ντά τους για να φτιά­ξουν ρού­χα για τους στρατιώτες.

Άλλα υλι­κά

Μετέ­φε­ραν επί­σης ιατρι­κά υλι­κά (επί­δε­σμοι, φάρ­μα­κα, απο­λυ­μα­ντι­κά), εργα­λεία για την κατα­σκευή οχυ­ρώ­σε­ων (φτυά­ρια, τσά­πες, αξί­νες), καύ­σι­μα (ξύλα, πετρέ­λαιο για λάμπες), και ό,τι άλλο χρεια­ζό­ταν ο στρατός.

3.3 Συγκεκριμένες μαρτυρίες μεταφοράς: Οι φωνές των ηρωίδων

Οι ιστο­ρι­κές πηγές είναι γεμά­τες από μαρ­τυ­ρί­ες που απο­τυ­πώ­νουν το μέγε­θος της προ­σφο­ράς και τη δρα­μα­τι­κό­τη­τα των συν­θη­κών. Αυτές οι μαρ­τυ­ρί­ες, που προ­έρ­χο­νται από τις ίδιες τις γυναί­κες, από στρα­τιώ­τες και από δημο­σιο­γρά­φους της επο­χής, μας δίνουν μια ζωντα­νή εικό­να της εποποιίας.

Η μαρ­τυ­ρία της Σουλ­τά­νας Τζιά­βα (Επτα­χώ­ρι)

Η Σουλ­τά­να Τζιά­βα από το Επτα­χώ­ρι Κοζά­νης ανα­φέ­ρει ότι μόνο από το δικό της χωριό, που είχε περί­που 300 κατοί­κους, συμ­με­τεί­χαν ενερ­γά στη μετα­φο­ρά περί­που 100 γυναί­κες, δηλα­δή σχε­δόν όλες οι γυναί­κες σε ηλι­κία εργα­σί­ας [4]. Αυτό το ποσο­στό κατα­δει­κνύ­ει την καθο­λι­κό­τη­τα της κινητοποίησης.

Η μαρ­τυ­ρία του Χρή­στου Ζαλοκώστα

Ο λογο­τέ­χνης Χρή­στος Ζαλο­κώ­στας, που βρέ­θη­κε στο μέτω­πο ως πολε­μι­κός αντα­πο­κρι­τής, περι­γρά­φει με γλα­φυ­ρό­τη­τα στο βιβλίο του “Πίν­δος” τις εικό­νες που αντίκρισε:

“Οι γυναί­κες κου­βά­λη­σαν τα πυρο­μα­χι­κά ως την κορυ­φή της Γκα­μή­λας. Σκυ­φτές, λυγι­σμέ­νες στα δυο από το βάρος της κάσας των φισε­κιών που τους βάραι­νε την πλά­τη, ανέ­βαι­ναν με το ήσυ­χο, ακού­ρα­στο βήμα των ατσα­λέ­νιων τους ποδιών 18 σωστές ώρες κατά συνε­χεία, ενώ πίσω ακο­λου­θού­σαν τα παι­διά τους, αυτά τα ελλη­νι­κά θηρία, φορ­τω­μέ­να ταγά­ρια με γεμι­στή­ρες πολυ­βό­λων ή μια οβί­δα του ορει­βα­τι­κού” [2].

Αυτή η περι­γρα­φή απο­τυ­πώ­νει όχι μόνο τη φυσι­κή προ­σπά­θεια, αλλά και την αξιο­πρέ­πεια και την απο­φα­σι­στι­κό­τη­τα με την οποία οι γυναί­κες εκτε­λού­σαν το έργο τους.

Η μαρ­τυ­ρία του Αργύ­ρη Μπαλατσού

Ο στρα­τιώ­της Αργύ­ρης Μπα­λα­τσούς, στο ημε­ρο­λό­γιό του που τηρού­σε κατά τη διάρ­κεια του πολέ­μου, κατα­γρά­φει με συγκί­νη­ση: “Συνά­ντη­σα γυναί­κες που κου­βα­λού­σαν πυρο­μα­χι­κά. Μία ήτο 88 ετών. Της είπα να μην κου­βα­λά, αλλά εκεί­νη μου απά­ντη­σε: ‘Παι­δί μου, έχω τρία παι­διά στο μέτω­πο. Αυτό είναι το λιγό­τε­ρο που μπο­ρώ να κάνω’” [3].

Το περι­στα­τι­κό της γυναί­κας με τη φοράδα

Ένα από τα πιο συγκλο­νι­στι­κά περι­στα­τι­κά που κατα­γρά­φε­ται είναι αυτό μιας γυναί­κας που μετέ­φε­ρε πυρο­μα­χι­κά με τη φορά­δα της. Καθώς ανέ­βαι­νε ένα από­κρη­μνο μονο­πά­τι, το ζώο γλί­στρη­σε και έπε­σε στον γκρε­μό μαζί με το φορ­τίο. Η γυναί­κα, αντί να επι­στρέ­ψει στο χωριό της, κατέ­βη­κε στον γκρε­μό, ανέ­συ­ρε το φορ­τίο από το νεκρό ζώο, το φόρ­τω­σε στην πλά­τη της και συνέ­χι­σε την πορεία μέχρι να το παρα­δώ­σει στους στρα­τιώ­τες. Όταν της είπαν να μην στε­να­χω­ριέ­ται για­τί θα απο­ζη­μιω­θεί, απά­ντη­σε: “Εγώ δεν χολιά­ζω που έχω δυο παι­διά στον πόλε­μο και θα στε­να­χω­ρη­θώ για την φορά­δα; Ας πάνε γκορ­μπά­νι” [1].

3.4 Άλλες δραστηριότητες υποστήριξης: Πέρα από τη μεταφορά

Η δρά­ση των γυναι­κών δεν περιο­ρι­ζό­ταν στη μετα­φο­ρά εφο­δί­ων. Επε­κτά­θη­κε σε κάθε τομέα που μπο­ρού­σε να ενι­σχύ­σει την πολε­μι­κή προ­σπά­θεια, απο­δει­κνύ­ο­ντας ότι ήταν πραγ­μα­τι­κά πολύ­τι­μες συνερ­γά­τες του στρατού.

Μετα­φο­ρά τραυματιών

Στον γυρι­σμό από το μέτω­πο, οι ίδιες αυτές φάλαγ­γες ανα­λάμ­βα­ναν ένα εξί­σου δύσκο­λο και επι­κίν­δυ­νο έργο: τη μετα­φο­ρά των τραυ­μα­τιών από την πρώ­τη γραμ­μή προς τα ορει­νά χει­ρουρ­γεία και τα νοσο­κο­μεία των μετό­πι­σθεν. Κου­βα­λού­σαν τους τραυ­μα­τί­ες σε αυτο­σχέ­δια φορεία, συχνά για πολ­λές ώρες, μέσα σε χιό­νι και λάσπη. Η φρο­ντί­δα τους δεν έκα­νε δια­κρί­σεις. Περιέ­θαλ­παν και μετέ­φε­ραν με την ίδια αφο­σί­ω­ση και Ιτα­λούς αιχ­μα­λώ­τους και τραυ­μα­τί­ες, δεί­χνο­ντας ανθρω­πιά και ευσπλα­χνία ακό­μη και προς τον εχθρό.

Έργα γεφυ­ρο­ποι­ί­ας

Ιδιαί­τε­ρα σημα­ντι­κή ήταν η συμ­βο­λή τους σε έργα γεφυ­ρο­ποι­ί­ας. Όταν οι και­ρι­κές συν­θή­κες και οι μάχες κατέ­στρε­φαν τις γέφυ­ρες, οι γυναί­κες ανα­λάμ­βα­ναν την επι­σκευή τους. Στη γέφυ­ρα του Κόκο­ρη, μπή­καν οι ίδιες μέσα στα παγω­μέ­να νερά του ποτα­μού για να την επι­σκευά­σουν ταχύ­τε­ρα, αψη­φώ­ντας τον κίν­δυ­νο υποθερμίας.

Στους ποτα­μούς Βογιού­σα, Καλα­μά και Δρί­νο, έκα­ναν κάτι ακό­μη πιο εντυ­πω­σια­κό και επι­κίν­δυ­νο: σχη­μά­τι­σαν ανθρώ­πι­νες αλυ­σί­δες μέσα στο ποτά­μι, “ζωντα­νά τεί­χη”, για να ανα­κό­ψουν την ορμή των νερών και να διευ­κο­λύ­νουν το έργο των γεφυ­ρο­ποιών [3]. Στέ­κο­νταν μέσα στο παγω­μέ­νο νερό για ώρες, κρα­τώ­ντας η μία την άλλη, ενώ οι μηχα­νι­κοί του στρα­τού έφτια­χναν προ­σω­ρι­νές γέφυρες.

Κατα­σκευή και συντή­ρη­ση δρόμων

Παράλ­λη­λα, συμ­με­τεί­χαν στην κατα­σκευή και συντή­ρη­ση δρό­μων. Ρίχνο­ντας πέτρες και χαλί­κι στις λάσπες, δημιουρ­γού­σαν δια­βά­σεις για τα οχή­μα­τα και τα ζώα. Όταν χρεια­ζό­ταν, δεν δίστα­ζαν να γκρε­μί­ζουν γέφυ­ρες για να εμπο­δί­σουν την προ­έ­λα­ση του εχθρού, θυσιά­ζο­ντας υπο­δο­μές που ήταν ζωτι­κές για τα χωριά τους.

Φιλο­ξε­νία και ηθι­κή υποστήριξη

Στα σπί­τια τους, φιλο­ξε­νού­σαν στρα­τιώ­τες, τους παρεί­χαν τρο­φή, στέ­γη και ζεστα­σιά. Πλέ­να­νε τα ρού­χα τους, μπά­λω­ναν τις στο­λές τους, και με κάθε τρό­πο προ­σπα­θού­σαν να τους εμψυ­χώ­σουν. Η ηθι­κή υπο­στή­ρι­ξη που προ­σέ­φε­ραν ήταν εξί­σου σημα­ντι­κή με την υλι­κή. Οι στρα­τιώ­τες, βλέ­πο­ντας αυτές τις γυναί­κες να θυσιά­ζο­νται για χάρη τους, αισθά­νο­νταν την υπο­χρέ­ω­ση να πολε­μή­σουν με ακό­μη μεγα­λύ­τε­ρη αποφασιστικότητα.

Κεφάλαιο 4: Οι ακραίες συνθήκες και οι κίνδυνοι

Η απο­στο­λή που ανέ­λα­βαν οι γυναί­κες της Πίν­δου δεν ήταν απλώς κοπια­στι­κή, αλλά και θανά­σι­μα επι­κίν­δυ­νη. Η πορεία τους προς το μέτω­πο ήταν μια συνε­χής μάχη με τα στοι­χεία της φύσης και τον ίδιο τον πόλε­μο, όπου ο θάνα­τος παρα­μό­νευε σε κάθε βήμα. Οι κίν­δυ­νοι που αντι­με­τώ­πι­ζαν ήταν πολ­λα­πλοί και συχνά θανατηφόροι.

4.1 Καιρικές συνθήκες: Ο πόλεμος με τη φύση

Ο χει­μώ­νας του 1940–1941 υπήρ­ξε ένας από τους βαρύ­τε­ρους του 20ού αιώ­να στην Ελλά­δα. Οι μετε­ω­ρο­λο­γι­κές κατα­γρα­φές της επο­χής δεί­χνουν ότι οι θερ­μο­κρα­σί­ες στην Πίν­δο έφτα­ναν συχνά τους ‑15°C έως ‑25°C, με αισθη­τή θερ­μο­κρα­σία ακό­μη χαμη­λό­τε­ρη λόγω των ισχυ­ρών ανέ­μων. Το χιό­νι κάλυ­πτε τα βου­νά με στρώ­μα­τα που ξεπερ­νού­σαν τα 2 μέτρα, καθι­στώ­ντας τα μονο­πά­τια αόρα­τα και επικίνδυνα.

Οι γυναί­κες ήταν ανα­γκα­σμέ­νες να πορεύ­ο­νται μέσα σε αυτές τις πολι­κές συν­θή­κες, αντι­με­τω­πί­ζο­ντας αστα­μά­τη­τες βρο­χές, χιο­νο­θύ­ελ­λες και έναν παγε­τό που, σύμ­φω­να με τις μαρ­τυ­ρί­ες, “τρυ­πού­σε τα κόκα­λα” και “έκο­βε τις ανά­σες”. Πολ­λές από αυτές υπέ­στη­σαν κρυο­πα­γή­μα­τα στα χέρια και τα πόδια, με μόνι­μες συνέ­πειες για την υγεία τους. Άλλες έχα­σαν δάχτυ­λα ή δάχτυ­λα ποδιών από το παγετό.

Νυχτε­ρι­νές πορείες

Οι νυχτε­ρι­νές πορεί­ες, απα­ραί­τη­τες για να μην γίνο­νται αντι­λη­πτές από την εχθρι­κή αερο­πο­ρία και να απο­φεύ­γο­νται οι βομ­βαρ­δι­σμοί, ήταν ιδιαί­τε­ρα επι­κίν­δυ­νες. Το σκο­τά­δι, σε συν­δυα­σμό με το χιό­νι και την ομί­χλη, έκα­νε τα μονο­πά­τια αόρα­τα. Οι γυναί­κες προ­χω­ρού­σαν στα τυφλά, βασι­ζό­με­νες στη μνή­μη τους και στην εμπει­ρία τους, με τον κίν­δυ­νο να χαθούν ή να πέσουν σε γκρε­μό να είναι πάντα παρών.

Το περι­στα­τι­κό της Δρακολίμνης

Ένα χαρα­κτη­ρι­στι­κό περι­στα­τι­κό που κατα­δει­κνύ­ει την τρα­χύ­τη­τα των συν­θη­κών είναι αυτό που συνέ­βη στη Δρα­κο­λί­μνη της Τύμ­φης, σε υψό­με­τρο 2.050 μέτρων. Μια ομά­δα γυναι­κών, φορ­τω­μέ­νη με πολυ­βό­λα και πυρο­μα­χι­κά, νυχτώ­θη­κε στην παγω­μέ­νη λίμνη. Ένας μανια­σμέ­νος βοριάς, με ταχύ­τη­τα που ξεπερ­νού­σε τα 80 χιλιό­με­τρα την ώρα, τις εμπό­δι­ζε να προ­χω­ρή­σουν. Η θερ­μο­κρα­σία είχε πέσει στους ‑20°C.

Ανα­γκά­στη­καν να ξεφορ­τω­θούν τα φορ­τία τους, να μαζευ­τούν όλες μαζί “κου­βά­ρι” για να μοι­ρα­στούν τη θερ­μό­τη­τα των σωμά­των τους, και να σκε­πα­στούν με ό,τι βρή­καν — κου­βέρ­τες, σεγκού­νια, ακό­μη και τα ίδια τα σάκια των πυρο­μα­χι­κών. Έτσι πέρα­σαν τη νύχτα, προ­σευ­χό­με­νες να δουν το πρωί. Όταν ξημέ­ρω­σε, συνέ­χι­σαν την πορεία τους “κακήν κακώς”, με πολ­λές από αυτές να έχουν υπο­στεί κρυο­πα­γή­μα­τα, όπως αφη­γεί­ται η αυτό­πτης μάρ­τυ­ρας Φρό­σω Ιωαν­νί­δου [1].

4.2 Φυσικοί κίνδυνοι: Τα απόκρημνα μονοπάτια του θανάτου

Το ίδιο το ανά­γλυ­φο του εδά­φους απο­τε­λού­σε έναν συνε­χή και θανά­σι­μο κίν­δυ­νο. Η Πίν­δος είναι γεμά­τη από από­κρη­μνα μονο­πά­τια, γκρε­μούς, χαρά­δρες και αστα­θείς πλα­γιές. Τα μονο­πά­τια ήταν στε­νά, συχνά μόλις 30–40 εκα­το­στά πλά­τος, με το γκρε­μό να χαί­νει από τη μια πλευ­ρά. Το χιό­νι και ο πάγος τα έκα­ναν ολι­σθη­ρά και ακό­μη πιο επικίνδυνα.

Κίν­δυ­νος πτώσης

Ο κίν­δυ­νος μιας πτώ­σης ήταν συνε­χής, ειδι­κά όταν οι γυναί­κες ήταν λυγι­σμέ­νες στα δύο από το βάρος των πυρο­μα­χι­κών (25–35 κιλά). Μια λάθος κίνη­ση, μια στιγ­μή απρο­σε­ξί­ας, ένα γλί­στρη­μα στον πάγο, και η γυναί­κα θα έπε­φτε στο κενό. Πολ­λές έχα­σαν τη ζωή τους με αυτόν τον τρό­πο. Άλλες τραυ­μα­τί­στη­καν σοβα­ρά, με κατάγ­μα­τα και εσω­τε­ρι­κές κακώσεις.

Η εικό­να των γυναι­κών να δένο­νται με σχοι­νιά (τρι­χιές) για να τις τρα­βή­ξουν οι χωρο­φύ­λα­κες σε ανη­φό­ρες δεν είναι απλώς μια από­δει­ξη της δυσκο­λί­ας, αλλά και της θανά­σι­μης επι­κιν­δυ­νό­τη­τας του εγχει­ρή­μα­τος. Χωρίς αυτή την ασφά­λεια, θα είχαν χαθεί πολύ περισ­σό­τε­ρες ζωές.

Εξά­ντλη­ση

Η εξά­ντλη­ση ήταν ένας άλλος ύπου­λος και θανα­τη­φό­ρος εχθρός. Οι ατε­λεί­ω­τες ώρες πορεί­ας (15–18 ώρες συνε­χώς), η έλλει­ψη ύπνου και επαρ­κούς τρο­φής, και η σωμα­τι­κή κατα­πό­νη­ση από τα βαρέα φορ­τία οδη­γού­σαν πολ­λές γυναί­κες στα όρια της αντο­χής τους. Η εξά­ντλη­ση προ­κα­λού­σε ζάλη, απώ­λεια προ­σα­να­το­λι­σμού και αντα­να­κλα­στι­κών, αυξά­νο­ντας τον κίν­δυ­νο ατυχημάτων.

Η περί­πτω­ση της μορ­φω­μέ­νης κοπέ­λας από την Κων­στα­ντι­νού­πο­λη, που συμ­με­τεί­χε στις πομπές εφο­δια­σμού, είναι ενδει­κτι­κή. Βρέ­θη­κε το πρωί “ξυλια­σμέ­νη και μισο­α­ναί­σθη­τη” δεμέ­νη σε ένα έλα­το, αφού είχε ξεμεί­νει μόνη στο δάσος από την εξά­ντλη­ση και δεν μπο­ρού­σε να συνε­χί­σει. Αν δεν την είχαν βρει, θα πέθαι­νε από υπο­θερ­μία [2].

Χιο­νο­στι­βά­δες

Ένας άλλος κίν­δυ­νος που δεν ανα­φέ­ρε­ται συχνά αλλά ήταν πραγ­μα­τι­κός ήταν οι χιο­νο­στι­βά­δες. Τα βαρέα χιό­νια και οι από­το­μες πλα­γιές δημιουρ­γού­σαν συν­θή­κες για χιο­νο­στι­βά­δες, που μπο­ρού­σαν να σαρώ­σουν ολό­κλη­ρες ομά­δες. Υπάρ­χουν ανα­φο­ρές για γυναί­κες που θάφτη­καν κάτω από το χιό­νι και δια­σώ­θη­καν με δυσκολία.

4.3 Πολεμικοί κίνδυνοι: Στη γραμμή του πυρός

Πέρα από τους φυσι­κούς κιν­δύ­νους, οι γυναί­κες της Πίν­δου ήταν εκτε­θει­μέ­νες και στους κιν­δύ­νους του πολέ­μου. Οι πομπές τους συχνά κινού­νταν κοντά στην πρώ­τη γραμ­μή, μέσα στη ζώνη των μαχών, καθι­στώ­ντας τες στό­χο για την ιτα­λι­κή αερο­πο­ρία και το πυροβολικό.

Ενα­έ­ριοι βομβαρδισμοί

Αν και προ­σπα­θού­σαν να κινού­νται κυρί­ως τη νύχτα, οι ημε­ρή­σιες απο­στο­λές ήταν ανα­πό­φευ­κτες, ειδι­κά όταν η ανά­γκη για εφό­δια ήταν επεί­γου­σα. Κατά τη διάρ­κεια αυτών των πορειών, οι γυναί­κες ήταν εκτε­θει­μέ­νες στους βομ­βαρ­δι­σμούς των ιτα­λι­κών μαχη­τι­κών και βομ­βαρ­δι­στι­κών. Υπάρ­χουν μαρ­τυ­ρί­ες για πομπές που χτυ­πή­θη­καν από αερο­πο­ρι­κές επι­δρο­μές, με νεκρούς και τραυματίες.

Πυρο­βο­λι­κό

Το ιτα­λι­κό πυρο­βο­λι­κό βομ­βάρ­δι­ζε συστη­μα­τι­κά τις γραμ­μές εφο­δια­σμού και τα μονο­πά­τια που χρη­σι­μο­ποιού­σαν οι γυναί­κες. Οι οβί­δες έπε­φταν τυχαία, δημιουρ­γώ­ντας κρα­τή­ρες και σκορ­πί­ζο­ντας θάνα­το. Πολ­λές γυναί­κες σκο­τώ­θη­καν ή τραυ­μα­τί­στη­καν από θραύ­σμα­τα οβίδων.

Ενερ­γή συμ­με­το­χή στη μάχη

Η συμ­με­το­χή τους, ωστό­σο, δεν ήταν πάντα παθη­τι­κή. Σε ορι­σμέ­νες περι­πτώ­σεις, όταν ο εχθρός πλη­σί­α­ζε πολύ κοντά ή όταν βρί­σκο­νταν σε στρα­τη­γι­κά σημεία, οι γυναί­κες δεν δίστα­ζαν να συμ­με­τά­σχουν ενερ­γά στη μάχη με τα μέσα που διέθεταν.

Υπάρ­χουν ανα­φο­ρές για γυναί­κες που “έπαιρ­ναν μεγά­λες πέτρες και τις έρι­χναν στους Ιτα­λούς” από τις πλα­γιές, συμ­βάλ­λο­ντας με τον δικό τους τρό­πο στην άμυ­να [2]. Σε άλλες περι­πτώ­σεις, όταν οι στρα­τιώ­τες εξά­ντλη­σαν τα πυρο­μα­χι­κά τους, οι γυναί­κες τους έδι­ναν τα δικά τους όπλα (κυνη­γε­τι­κά όπλα, μαχαί­ρια) για να συνε­χί­σουν τη μάχη.

Αυτή η άμε­ση εμπλο­κή τους στις εχθρο­πρα­ξί­ες τις καθι­στού­σε μαχή­τριες, με όλους τους κιν­δύ­νους που αυτό συνε­πά­γε­ται. Σύμ­φω­να με τους νόμους του πολέ­μου, αν συλ­λαμ­βά­νο­νταν από τους Ιτα­λούς, θα μπο­ρού­σαν να εκτε­λε­στούν ως παρτιζάνοι.

Κεφάλαιο 5: Η μεταχείριση από την ελληνική πολιτεία

Η τερά­στια συμ­βο­λή των γυναι­κών της Πίν­δου, παρά την καθο­ρι­στι­κή της σημα­σία στο πεδίο της μάχης και την επι­βί­ω­ση του στρα­τού, δεν έτυ­χε της άμε­σης και επί­ση­μης ανα­γνώ­ρι­σης που της άξι­ζε. Η ηρω­ι­κή τους δρά­ση, που εκτυ­λισ­σό­ταν μακριά από τα φώτα της δημο­σιό­τη­τας και τα κέντρα λήψης απο­φά­σε­ων, παρέ­μει­νε για αρκε­τό και­ρό στη σκιά των επί­ση­μων στρα­τιω­τι­κών ανα­κοι­νω­θέ­ντων και των μαχών.

5.1 Καθυστερημένη αναγνώριση: Η σιωπή του κράτους

Για σχε­δόν έναν ολό­κλη­ρο μήνα από την έναρ­ξη του πολέ­μου, ο ελλη­νι­κός λαός και η διε­θνής κοι­νή γνώ­μη αγνο­ού­σαν την ύπαρ­ξη και τη δρά­ση αυτών των γυναι­κών. Οι επί­ση­μες εκθέ­σεις από τη Γενι­κή Διοί­κη­ση Ηπεί­ρου και το Γενι­κό Επι­τε­λείο Στρα­τού έφτα­ναν με μεγά­λη καθυ­στέ­ρη­ση στην Αθή­να, και η αρχι­κή πλη­ρο­φό­ρη­ση ήταν απο­σπα­σμα­τι­κή και ελλιπής.

Οι λόγοι αυτής της καθυ­στέ­ρη­σης ήταν πολλαπλοί:

1. Έλλει­ψη επι­κοι­νω­νιών: Οι τηλε­φω­νι­κές και τηλε­γρα­φι­κές γραμ­μές ήταν συχνά δια­κομ­μέ­νες λόγω των βομβαρδισμών.
2. Προ­τε­ραιό­τη­τα στις μάχες: Το Γενι­κό Επι­τε­λείο επι­κε­ντρω­νό­ταν στην οργά­νω­ση της άμυ­νας και της αντεπίθεσης.
3. Υπο­τί­μη­ση του ρόλου των πολι­τών: Η στρα­τιω­τι­κή νοο­τρο­πία της επο­χής δεν έδι­νε ιδιαί­τε­ρη σημα­σία στη συμ­βο­λή των αμάχων.
4. Φύλο: Η συμ­βο­λή των γυναι­κών θεω­ρού­νταν “φυσι­κή” και “ανα­με­νό­με­νη”, όχι κάτι εξαι­ρε­τι­κό που χρεια­ζό­ταν επί­ση­μη αναγνώριση.

Το πρώ­το δημο­σί­ευ­μα που έφε­ρε στο φως την επο­ποι­ία τους εμφα­νί­στη­κε μόλις στις 27 Νοεμ­βρί­ου 1940, σχε­δόν έναν μήνα μετά την έναρ­ξη του πολέ­μου, στην εφη­με­ρί­δα “Ασύρ­μα­τος”. Ο πολε­μι­κός αντα­πο­κρι­τής Μάνος Καρέ­λας, που είχε επι­σκε­φθεί το μέτω­πο, έγρα­ψε ένα συγκλο­νι­στι­κό ρεπορ­τάζ με τον εύγλωτ­το τίτλο: “Η επο­ποι­ία των γυναι­κών της Ηπεί­ρου – Σε απρό­σι­τα βου­νά μετέ­φε­ραν τα κανό­νια” [1].

Αυτή η καθυ­στέ­ρη­ση στην κατα­γρα­φή και ανά­δει­ξη της προ­σφο­ράς τους είχε ως απο­τέ­λε­σμα η συμ­βο­λή τους να μην ενσω­μα­τω­θεί από την αρχή στην κυρί­αρ­χη αφή­γη­ση του πολέ­μου, παρα­μέ­νο­ντας για και­ρό ως μια υπο­ση­μεί­ω­ση στον μεγά­λο καμ­βά του έπους του ’40.

5.2 Σταδιακή αναγνώριση: Ο ρόλος του Τύπου και της Κοινής Γνώμης

Μετά τις αρχι­κές απο­κα­λύ­ψεις του Μάνου Καρέ­λα, ο Τύπος της επο­χής άρχι­σε στα­δια­κά να απο­νέ­μει τα εύση­μα στις ηρω­ί­δες της Πίν­δου. Οι εφη­με­ρί­δες και τα περιο­δι­κά δημο­σί­ευαν ρεπορ­τάζ, φωτο­γρα­φί­ες και μαρ­τυ­ρί­ες που απο­κά­λυ­πταν το μέγε­θος της προ­σφο­ράς τους.

Ο Παύ­λος Παλαιολόγος

Ο σπου­δαί­ος χρο­νο­γρά­φος Παύ­λος Παλαιο­λό­γος, από τις στή­λες της εφη­με­ρί­δας “Ελεύ­θε­ρο Βήμα”, αφιέ­ρω­σε το πρώ­το του χρο­νο­γρά­φη­μα από το μέτω­πο σε αυτές τις γυναί­κες, μετα­φέ­ρο­ντας με τον δικό του μονα­δι­κό και συγκι­νη­τι­κό τρό­πο τον θαυ­μα­σμό του. Τα κεί­με­νά του συνέ­βα­λαν καθο­ρι­στι­κά στην ευαι­σθη­το­ποί­η­ση της ελλη­νι­κής κοι­νής γνώμης.

Διε­θνής Αναγνώριση

Η δρά­ση τους, σε συν­δυα­σμό με τον διε­θνή ενθου­σια­σμό για τις απρό­σμε­νες ελλη­νι­κές νίκες, προ­κά­λε­σε το ενδια­φέ­ρον και του διε­θνούς Τύπου. Εφη­με­ρί­δες και περιο­δι­κά στην Αγγλία, τις ΗΠΑ, τη Γαλ­λία και άλλες χώρες δημο­σί­ευ­σαν άρθρα για τις “γυναί­κες-ήρω­ες της Ελλά­δας”. Το περιο­δι­κό “Life” των ΗΠΑ αφιέ­ρω­σε φωτο­γρα­φι­κό ρεπορτάζ.

Δημιουρ­γία του ‘όρου “Γυναί­κες της Πίνδου”

Στα­δια­κά, καθιε­ρώ­θη­κε ο όρος “Γυναί­κες της Πίν­δου” για να περι­γρά­ψει συλ­λο­γι­κά την εθε­λο­ντι­κή προ­σφο­ρά του γυναι­κεί­ου πλη­θυ­σμού της περιο­χής. Ο όρος αυτός, που αρχι­κά χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­κε από δημο­σιο­γρά­φους, έγι­νε σύμ­βο­λο αυτα­πάρ­νη­σης και πατριωτισμού.

Ωστό­σο, αυτή η ανα­γνώ­ρι­ση παρέ­μει­νε κυρί­ως σε ηθι­κό και συμ­βο­λι­κό επί­πε­δο. Δεν υπήρ­ξε επί­ση­μη κρα­τι­κή ανα­γνώ­ρι­ση με την απο­νο­μή παρα­σή­μων, μεταλ­λί­ων ή οικο­νο­μι­κής αποζημίωσης.

5.3 Μεταπολεμική τιμή: Μνημεία και Τέχνη

Η ουσια­στι­κό­τε­ρη ανα­γνώ­ρι­ση ήρθε μετα­πο­λε­μι­κά, κυρί­ως μέσα από την τέχνη και την ανέ­γερ­ση μνη­μεί­ων. Η ελλη­νι­κή κοι­νω­νία, συνει­δη­το­ποιώ­ντας στα­δια­κά το μέγε­θος της θυσί­ας, προ­σπά­θη­σε να απο­δώ­σει τιμή με τους δικούς της τρόπους.

Ζωγρα­φι­κή και Γλυπτική

Ο ζωγρά­φος Έκτο­ρας Δού­κας και ο χαρά­κτης Κώστας Γραμ­μα­τό­που­λος απο­τύ­πω­σαν τη μορ­φή των γυναι­κών της Πίν­δου στα έργα τους, δημιουρ­γώ­ντας εικό­νες που έμει­ναν στη συλ­λο­γι­κή μνήμη.

Ποί­η­ση

Ο ποι­η­τής Νικη­φό­ρος Βρετ­τά­κος τους αφιέ­ρω­σε το συγκι­νη­τι­κό ποί­η­μά του “Μάνα και Γιος”, όπου περι­γρά­φει μια μητέ­ρα που κου­βα­λά πυρο­μα­χι­κά για τον γιο της που πολε­μά στο μέτωπο.

Θέα­τρο

Το θέα­τρο της επο­χής τις ύμνη­σε μέσα από επι­θε­ω­ρή­σεις και έργα, όπως το “Μπρά­βο Κολο­νέ­λο”, που περι­λάμ­βα­νε σκη­νές με τις γυναί­κες της Πίνδου.

Κινη­μα­το­γρά­φος

Ο ελλη­νι­κός κινη­μα­το­γρά­φος ανα­φέρ­θη­κε επί­σης στη δρά­ση τους σε ται­νί­ες για τον πόλε­μο του ’40.

Μνη­μεία

Η πιο απτή και διαρ­κής τιμή, ωστό­σο, απο­δό­θη­κε μέσα από τη γλυ­πτι­κή και την ανέ­γερ­ση μνημείων:

• 1990: Στη Θεσ­σα­λο­νί­κη, επί δημαρ­χί­ας Σωτή­ρη Κοσμό­που­λου, στή­θη­κε η προ­το­μή “Γυναί­κα της Πίν­δου 1940”, δωρεά της Ηπει­ρω­τι­κής Εστί­ας ως φόρο τιμής στις γυναί­κες Ηπει­ρώ­τισ­σες της Πίνδου.
• 1993: Στους Ασπραγ­γέ­λους Ζαγο­ρί­ου, στην καρ­διά της περιο­χής όπου έδρα­σαν, ανε­γέρ­θη­κε το επι­βλη­τι­κό μνη­μείο της “Ζαγο­ρί­σιας Γυναί­κας της Πίν­δου”, έργο του γλύ­πτη Γιώρ­γου Καλα­καλ­λά. Το μνη­μείο απει­κο­νί­ζει μια γυναί­κα σκυμ­μέ­νη κάτω από το βάρος του φορ­τί­ου της, σύμ­βο­λο της θυσί­ας και της αντο­χής [5].

Αυτά τα μνη­μεία λει­τουρ­γούν σήμε­ρα ως αιώ­νια υπεν­θύ­μι­ση της θυσί­ας τους και ως τόποι προ­σκυ­νή­μα­τος για τις νεό­τε­ρες γενιές.

5.4 Απουσία επίσημων παρασήμων: Η αδικία της λήθης

Παρά τη μετα­γε­νέ­στε­ρη ηθι­κή και καλ­λι­τε­χνι­κή ανα­γνώ­ρι­ση, είναι αξιο­ση­μεί­ω­το και λυπη­ρό ότι η ελλη­νι­κή πολι­τεία δεν προ­χώ­ρη­σε ποτέ σε μια συστη­μα­τι­κή και επί­ση­μη απο­νο­μή τιμών, όπως:

• Απο­νο­μή πολε­μι­κών παρα­σή­μων (π.χ. Πολε­μι­κός Σταυρός)
• Χορή­γη­ση πολε­μι­κών συντάξεων
• Οικο­νο­μι­κή απο­ζη­μί­ω­ση για τις απώ­λειες (ζώα, υλι­κά αγαθά)
• Επί­ση­μη ανα­γνώ­ρι­ση ως “πολε­μι­στών” με τα αντί­στοι­χα δικαιώματα

Η προ­σφο­ρά τους, αν και καθο­ρι­στι­κή για τη νίκη, θεω­ρή­θη­κε αυτο­νό­η­το πατριω­τι­κό καθή­κον και δεν εντά­χθη­κε στις επί­ση­μες κατη­γο­ρί­ες των πολε­μι­κών πρά­ξε­ων που τιμώ­νται από το κρά­τος. Αυτή η παρά­λει­ψη έρχε­ται σε έντο­νη αντί­θε­ση με την επί­ση­μη ανα­γνώ­ρι­ση που έλα­βαν οι άνδρες στρα­τιω­τι­κοί, οι οποί­οι τιμή­θη­καν με παρά­ση­μα, προ­α­γω­γές και συντάξεις.

Αυτή η δια­φο­ρε­τι­κή μετα­χεί­ρι­ση υπο­γραμ­μί­ζει τη δια­χρο­νι­κή τάση υπο­τί­μη­σης της συμ­βο­λής των γυναι­κών και του άμα­χου πλη­θυ­σμού στις πολε­μι­κές συγκρού­σεις. Η ιστο­ρία γρά­φε­ται συνή­θως από τους νικη­τές και τους στρα­τη­γούς, όχι από τους αφα­νείς ήρω­ες που κάνουν τη νίκη δυνατή.

Ορι­σμέ­νες από τις γυναί­κες που επέ­ζη­σαν και έδω­σαν μαρ­τυ­ρί­ες δεκα­ε­τί­ες αργό­τε­ρα, εξέ­φρα­σαν όχι πικρία, αλλά μια ήρε­μη δια­πί­στω­ση: “Δεν περι­μέ­να­με ευχα­ρι­στώ. Κάνα­με το καθή­κον μας για την πατρίδα”.

Κεφάλαιο 6: Απώλειες και θυσίες του γυναικείου πληθυσμού

Η επο­ποι­ία των γυναι­κών της Πίν­δου γρά­φτη­κε με κόπο, πόνο, αίμα και θυσία. Οι απώ­λειες τους ήταν πολ­λα­πλές και βαθιές, καλύ­πτο­ντας κάθε πτυ­χή της ζωής τους, από τη σωμα­τι­κή τους ακε­ραιό­τη­τα μέχρι την οικο­νο­μι­κή τους επι­βί­ω­ση και την οικο­γε­νεια­κή τους γαλή­νη. Το τίμη­μα που πλή­ρω­σαν ήταν τερά­στιο, αλλά το πλή­ρω­σαν πρό­θυ­μα και χωρίς δισταγμό.

6.1 Ανθρώπινες απώλειες: Το αίμα των Ηρωίδων

Είναι αδύ­να­το να υπάρ­ξει ακρι­βής κατα­γρα­φή των ανθρώ­πι­νων απω­λειών των γυναι­κών της Πίν­δου. Δεν υπάρ­χουν επί­ση­μα στα­τι­στι­κά στοι­χεία, καθώς το κρά­τος δεν τήρη­σε αρχεία για τις θυσί­ες των αμά­χων. Οι μόνες πηγές πλη­ρο­φο­ριών είναι οι μαρ­τυ­ρί­ες των επι­ζώ­ντων, τα χρο­νι­κά των χωριών και οι ανα­φο­ρές δημο­σιο­γρά­φων και στρατιωτών.

Ωστό­σο, οι μαρ­τυ­ρί­ες επι­βε­βαιώ­νουν ότι οι θάνα­τοι δεν ήταν σπά­νιοι. Οι κύριες αιτί­ες θανά­του ήταν:

Εξά­ντλη­ση και υποθερμία

Πολ­λές γυναί­κες πέθα­ναν από την εξά­ντλη­ση και την υπο­θερ­μία. Μετά από 15–18 ώρες συνε­χούς πορεί­ας σε πολι­κές θερ­μο­κρα­σί­ες, με ελά­χι­στη τρο­φή και ύπνο, το σώμα καταρ­ρέ­ει. Οι ηλι­κιω­μέ­νες και οι πιο αδύ­να­μες ήταν ιδιαί­τε­ρα ευά­λω­τες. Κάποιες έπε­φταν στο χιό­νι και δεν ξανασηκώνονταν.

Ατυ­χή­μα­τα (Πτώ­σεις σε γκρεμούς)

Πολ­λές γυναί­κες έχα­σαν τη ζωή τους πέφτο­ντας σε γκρε­μούς. Τα ολι­σθη­ρά μονο­πά­τια, η κού­ρα­ση, το βάρος των φορ­τί­ων και οι κακές και­ρι­κές συν­θή­κες δημιουρ­γού­σαν συν­θή­κες υψη­λού κιν­δύ­νου. Κάθε χωριό θρή­νη­σε γυναί­κες που χάθη­καν με αυτόν τον τρόπο.

Βομ­βαρ­δι­σμοί και εχθρι­κά πυρά

Αρκε­τές γυναί­κες έπε­σαν θύμα­τα των εχθρι­κών βομ­βαρ­δι­σμών και πυρών. Οι ιτα­λι­κές οβί­δες και οι αερο­πο­ρι­κές επι­δρο­μές δεν έκα­ναν δια­κρί­σεις. Υπάρ­χουν ανα­φο­ρές για ολό­κλη­ρες ομά­δες γυναι­κών που εξα­φα­νί­στη­καν από βομβαρδισμούς.

Ασθέ­νειες

Οι συν­θή­κες κακου­χί­ας, η έλλει­ψη υγιει­νής, η υπο­σι­τι­σμός και η εξά­ντλη­ση δημιουρ­γού­σαν πρό­σφο­ρο έδα­φος για ασθέ­νειες. Πνευ­μο­νί­ες, βρογ­χί­τι­δες, τύφος και άλλες λοι­μώ­ξεις έπλη­ξαν πολ­λές γυναί­κες, με θανα­τη­φό­ρα απο­τε­λέ­σμα­τα σε αρκε­τές περιπτώσεις.

Τραυ­μα­τι­σμοί με μόνι­μες συνέπειες

Πολ­λές γυναί­κες που επέ­ζη­σαν υπέ­στη­σαν σοβα­ρούς τραυ­μα­τι­σμούς με μόνι­μες συνέπειες:

• Κρυο­πα­γή­μα­τα που οδή­γη­σαν σε ακρω­τη­ρια­σμούς (απώ­λεια δακτύ­λων χεριών και ποδιών)
• Κατάγ­μα­τα από πτώσεις
• Κώφω­ση από τις εκρήξεις
• Χρό­νιες ανα­πνευ­στι­κές παθήσεις
• Ρευ­μα­τι­σμοί και αρθρί­τι­δες από την έκθε­ση στο κρύο και την υγρασία

6.2 Υλικές θυσίες: Η προσφορά του υστερήματος

Οι υλι­κές θυσί­ες των γυναι­κών και των οικο­γε­νειών τους ήταν τερά­στιες. Σε μια επο­χή φτώ­χειας, όπου κάθε υλι­κό αγα­θό είχε ανε­κτί­μη­τη αξία, οι κάτοι­κοι των ορει­νών χωριών έδω­σαν τα πάντα για τον στρατό.

Ζώα

Η απώ­λεια ζώων (φορά­δες, μου­λά­ρια, γαϊ­δού­ρια, βόδια) ήταν κατα­στρο­φι­κή για τις αγρο­τι­κές οικο­γέ­νειες. Αυτά τα ζώα ήταν απα­ραί­τη­τα για την καλ­λιέρ­γεια των χωρα­φιών, τη μετα­φο­ρά αγα­θών και τη γενι­κό­τε­ρη οικο­νο­μι­κή επι­βί­ω­ση. Πολ­λά ζώα χάθη­καν σε ατυ­χή­μα­τα (πτώ­σεις σε γκρε­μούς), άλλα πέθα­ναν από την εξά­ντλη­ση και το κρύο, και άλλα σκο­τώ­θη­καν από βομβαρδισμούς.

Η ιστο­ρία της γυναί­κας που έχα­σε τη φορά­δα της στον γκρε­μό και είπε “Ας πάνε γκορ­μπά­νι” δεν είναι μεμο­νω­μέ­νη. Εκα­το­ντά­δες οικο­γέ­νειες έχα­σαν τα ζώα τους χωρίς καμία αποζημίωση.

Προι­κιά και υφάσματα

Οι γυναί­κες άνοι­ξαν τα μπα­ού­λα τους και έδω­σαν στον στρα­τό τα προι­κιά τους: κου­βέρ­τες που είχαν υφά­νει οι μητέ­ρες και οι για­γιά­δες τους, σεντό­νια που ήταν προ­ο­ρι­σμέ­να για τον γάμο τους, υφα­ντά με παρα­δο­σια­κά σχέ­δια που αντι­προ­σώ­πευαν αιώ­νες παρά­δο­σης. Αυτά τα αντι­κεί­με­να δεν είχαν μόνο υλι­κή αξία, αλλά και συναι­σθη­μα­τι­κή και πολιτισμική.

Τρό­φι­μα

Η μεγα­λύ­τε­ρη θυσία, όμως, ήταν αυτή της τρο­φής. Οι κάτοι­κοι των ορει­νών χωριών έδι­ναν το μεγα­λύ­τε­ρο μέρος της παρα­γω­γής τους (σιτά­ρι, καλα­μπό­κι, φασό­λια, τυρί, κρέ­ας) για να θρέ­ψουν τον στρα­τό, με απο­τέ­λε­σμα να πει­νά­σουν οι ίδιοι και οι οικο­γέ­νειές τους. Η φρά­ση του Χρή­στου Ζαλο­κώ­στα είναι απο­κα­λυ­πτι­κή: “Οι χωρι­κοί έθρε­ψαν τον στρα­τό, κι επει­δή ήταν φτω­χοί και δεν τους περίσ­σευαν τρό­φι­μα, πεί­να­σαν οι ίδιοι” [2].

Υπάρ­χουν μαρ­τυ­ρί­ες για παι­διά που πέθα­ναν από υπο­σι­τι­σμό το χει­μώ­να του 1940–41, καθώς οι οικο­γέ­νειές τους είχαν δώσει όλη την τρο­φή στον στρατό.

6.3 Κοινωνικές και οικογενειακές θυσίες: Ο πόνος της ψυχής

Η αφο­σί­ω­ση στον αγώ­να είχε και ένα βαθύ κοι­νω­νι­κό και οικο­γε­νεια­κό κόστος που δεν μετριέ­ται σε αριθ­μούς, αλλά χαράσ­σε­ται στην ψυχή.

Εγκα­τά­λει­ψη παιδιών

Οι γυναί­κες, ειδι­κά οι μητέ­ρες μικρών παι­διών, ανα­γκά­ζο­νταν να κάνουν μια τρα­γι­κή επι­λο­γή: να αφή­σουν τα παι­διά τους για να υπη­ρε­τή­σουν την πατρί­δα. Πολ­λές κλεί­δω­ναν τα παι­διά τους σε καλύ­βες ή τα άφη­ναν στη φρο­ντί­δα ηλι­κιω­μέ­νων. Η εικό­να της μητέ­ρας που κλει­δώ­νει το κλα­μέ­νο παι­δί της για να πάει να κου­βα­λή­σει πυρο­μα­χι­κά είναι η πιο ακραία έκφρα­ση αυτής της θυσί­ας [3].

Κάποια από αυτά τα παι­διά δεν επέ­ζη­σαν. Πέθα­ναν από το κρύο, την πεί­να ή ατυ­χή­μα­τα. Ο πόνος των μητέ­ρων που επέ­στρε­ψαν και βρή­καν τα παι­διά τους νεκρά είναι αδιανόητος.

Διπλή θυσία

Πολ­λές από αυτές τις γυναί­κες είχαν ήδη τους άνδρες, τους γιους, τους πατέ­ρες και τα αδέλ­φια τους στο μέτω­πο. Βίω­ναν μια διπλή αγω­νία: για τους δικούς τους που πολε­μού­σαν και για τον εαυ­τό τους που κιν­δύ­νευε στα μονο­πά­τια. Πολ­λές έμα­θαν ότι ο γιος ή ο σύζυ­γός τους σκο­τώ­θη­κε ενώ οι ίδιες κου­βα­λού­σαν πυρο­μα­χι­κά. Παρά τον πόνο, συνέχιζαν.

Μακρο­πρό­θε­σμες συνέ­πειες στην υγεία

Η σωμα­τι­κή και ψυχι­κή φθο­ρά από την υπε­ράν­θρω­πη προ­σπά­θεια άφη­σε μακρο­πρό­θε­σμες συνέ­πειες στην υγεία των γυναι­κών. Πολ­λές ανέ­πτυ­ξαν χρό­νιες παθή­σεις (ρευ­μα­τι­σμοί, αρθρί­τι­δες, καρ­διο­πά­θειες, ανα­πνευ­στι­κά προ­βλή­μα­τα) που τις ταλαι­πω­ρού­σαν για το υπό­λοι­πο της ζωής τους. Αυτές οι συνέ­πειες ποτέ δεν κατα­γρά­φη­καν επί­ση­μα και ποτέ δεν αποζημιώθηκαν.

Συμπεράσματα

Η συμ­βο­λή των γυναι­κών της Πίν­δου στον Ελλη­νοϊ­τα­λι­κό Πόλε­μο του 1940–1941 υπερ­βαί­νει κατά πολύ τα όρια μιας απλής υπο­στη­ρι­κτι­κής δρά­σης. Υπήρ­ξε μια καθο­ρι­στι­κή, στρα­τη­γι­κής σημα­σί­ας επι­χεί­ρη­ση που κάλυ­ψε τις αδυ­να­μί­ες του επί­ση­μου κρά­τους και επέ­τρε­ψε στον Ελλη­νι­κό Στρα­τό να πολε­μή­σει και να νική­σει κάτω από εξαι­ρε­τι­κά αντί­ξο­ες συν­θή­κες. Χωρίς την αυθόρ­μη­τη και μαζι­κή κινη­το­ποί­η­ση αυτών των γυναι­κών, η ελλη­νι­κή νίκη θα ήταν αδύνατη.

Η αφα­νής επο­ποι­ία τους απο­τε­λεί ένα από τα πιο συγκλο­νι­στι­κά παρα­δείγ­μα­τα συλ­λο­γι­κής αυτα­πάρ­νη­σης, πατριω­τι­σμού και αντο­χής στη σύγ­χρο­νη ελλη­νι­κή ιστο­ρία. Οι γυναί­κες αυτές, χωρίς εκπαί­δευ­ση, χωρίς οργά­νω­ση, χωρίς μέσα, κατά­φε­ραν να δημιουρ­γή­σουν ένα απο­τε­λε­σμα­τι­κό σύστη­μα εφο­δια­σμού που λει­τούρ­γη­σε καλύ­τε­ρα από τον επί­ση­μο κρα­τι­κό μηχανισμό.

Αν και η επί­ση­μη ανα­γνώ­ρι­ση άργη­σε και υπήρ­ξε ελλι­πής, η μνή­μη της προ­σφο­ράς τους δια­τη­ρή­θη­κε ζωντα­νή στη συλ­λο­γι­κή συνεί­δη­ση και απο­τυ­πώ­θη­κε στην τέχνη και τα μνη­μεία που κοσμούν σήμε­ρα τα βου­νά της Ηπεί­ρου. Τα μνη­μεία στους Ασπραγ­γέ­λους Ζαγο­ρί­ου και στη Θεσ­σα­λο­νί­κη στέ­κουν ως αιώ­νια υπεν­θύ­μι­ση της θυσί­ας τους.

Η ιστο­ρία των γυναι­κών της Πίν­δου δεν είναι απλώς μια ηρω­ι­κή σελί­δα του παρελ­θό­ντος. Είναι μια δια­χρο­νι­κή παρα­κα­τα­θή­κη που μας υπενθυμίζει:

1. Τη δύνα­μη της ανθρώ­πι­νης θέλη­σης: Ότι όταν υπάρ­χει απο­φα­σι­στι­κό­τη­τα και πίστη στον σκο­πό, ο άνθρω­πος μπο­ρεί να ξεπε­ρά­σει κάθε εμπόδιο.
2. Την αξία της ανι­διο­τε­λούς προ­σφο­ράς: Ότι η πραγ­μα­τι­κή μεγα­λο­ψυ­χία δεν περι­μέ­νει αντα­μοι­βή ή αναγνώριση.
3. Τον καθο­ρι­στι­κό ρόλο των απλών ανθρώ­πων στην ιστο­ρία: Ότι οι μεγά­λες νίκες δεν κρί­νο­νται μόνο από τους στρα­τη­γούς και τους πολι­τι­κούς, αλλά και από τους αφα­νείς ήρωες.
4. Τη δύνα­μη των γυναι­κών: Ότι οι γυναί­κες, όταν καλού­νται, μπο­ρούν να δια­δρα­μα­τί­σουν καθο­ρι­στι­κό ρόλο ακό­μη και στους πιο ανδρο­κρα­τού­με­νους τομείς, όπως ο πόλεμος.

Η ανά­δει­ξη και η μελέ­τη της δρά­σης τους δεν είναι μόνο ένας οφει­λό­με­νος φόρος τιμής, αλλά και ένα πολύ­τι­μο δίδαγ­μα για το παρόν και το μέλ­λον. Σε μια επο­χή όπου οι αξί­ες της αυτα­πάρ­νη­σης και της προ­σφο­ράς φαί­νε­ται να υπο­χω­ρούν, η ιστο­ρία των γυναι­κών της Πίν­δου μας υπεν­θυ­μί­ζει τι σημαί­νει πραγ­μα­τι­κός πατριω­τι­σμός και τι μπο­ρεί να επι­τύ­χει ο άνθρω­πος όταν θέτει το συλ­λο­γι­κό καλό πάνω από το ατο­μι­κό συμφέρον.

Το χρέ­ος μας απέ­να­ντί τους είναι να δια­τη­ρή­σου­με ζωντα­νή τη μνή­μη τους, να διδά­ξου­με στις νεό­τε­ρες γενιές την ιστο­ρία τους, και να διεκ­δι­κή­σου­με την πλή­ρη και επί­ση­μη ανα­γνώ­ρι­σή τους από το ελλη­νι­κό κρά­τος. Οι γυναί­κες της Πίν­δου δεν ήταν απλώς βοη­θοί. Ήταν πολε­μί­στριες, και ως τέτοιες πρέ­πει να τιμηθούν.

Πηγές

[1] Protothema.gr. “Οι γυναί­κες της Πίν­δου και η μεγά­λη προ­σφο­ρά τους στον Ελλη­νοϊ­τα­λι­κό Πόλε­μο (1940–1941)”. Δια­θέ­σι­μο στο: https://www.protothema.gr/stories/article/1717582/oi-gunaikes-tis-pindou-kai-i-megali-prosfora-tous-ston-ellinoitaliko-polemo-1940–1941/

[2] Λαζα­ρί­δης, Κ. Π. Το Ζαγό­ρι και η γυναί­κα της Πίν­δου. Αθή­να.

[3] Χατζη­πα­τέ­ρα-Φαφα­λιού, Ν. (1982). Μαρ­τυ­ρί­ες 1940–1941. Αθή­να: Εκδό­σεις Κέδρος.

[4] Newsbeast.gr. “Οι συγκλο­νι­στι­κές μαρ­τυ­ρί­ες των γυναι­κών της Πίν­δου τον Οκτώ­βριο του 1940”. Δια­θέ­σι­μο στο: https://www.newsbeast.gr/greece/arthro/7939408/pebti-oi-sygklonistikes-martyries-ton-gynaikon-tis-pindou-ton-oktovrio-tou-1940

[5] Wikipedia. “Γυναί­κες της Πίν­δου”. Δια­θέ­σι­μο στο: https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CF%85%CE%BD%CE%B1%CE%AF%CE%BA%CE%B5%CF%82_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%A0%CE%AF%CE%BD%CE%B4%CE%BF%CF%85

[6] Ζαλο­κώ­στας, Χρή­στος. Πίν­δος. Αθή­να.

[7] Καρέ­λας, Μάνος. “Η επο­ποι­ία των γυναι­κών της Ηπεί­ρου – Σε απρό­σι­τα βου­νά μετέ­φε­ραν τα κανό­νια”. Εφη­με­ρί­δα Ασύρ­μα­τος, 27 Νοεμ­βρί­ου 1940.

[8] Κατσι­μή­τρος, Χαρά­λα­μπος (Στρα­τη­γός). Εκθέ­σεις Γενι­κής Διοί­κη­σης Ηπεί­ρου προς Γενι­κό Επι­τε­λείο Στρα­τού, Νοέμ­βριος-Δεκέμ­βριος 1940.

[9] Istorima.org. Προ­φο­ρι­κές Ιστο­ρί­ες — Μαρ­τυ­ρί­ες γυναι­κών της Πίν­δου. Αρχείο Προ­φο­ρι­κών Ιστοριών.

[10] Πετρά­κη, Μαρί­να. Οι Γυναί­κες της Πίν­δου: Μια Ιστο­ρι­κή Προ­σέγ­γι­ση. Ερευ­νη­τι­κή Μελέτη.

 

Βρεί­τε μας και στις σχε­τι­κές σελί­δες μας στο Facebook:

Πίν­δος

Η Ιστο­ρία σήμερα

Η Ηπει­ρος σήμε­ρα Epirus today