Η Οδύσσεια του Ελληνισμού και οι σπόροι της Ελευθερίας

της Ανα­στα­σί­ας Γεωργοπούλου

Ο Ελλη­νι­σμός της Δια­σπο­ράς είναι στε­νά συν­δε­δε­μέ­νος με την δημιουρ­γία και την ανά­πτυ­ξη του νεο­ελ­λη­νι­κού κρά­τους. Αν και αντι­με­τώ­πι­σε αντί­ξο­ες συν­θή­κες στις νέες περιο­χές εγκα­τά­στα­σης του, κατόρ­θω­σε όχι μόνο να επι­βιώ­σει αλλά δια­τη­ρώ­ντας την εθνι­κή του συνεί­δη­ση να βοη­θή­σει, όταν έφτα­σε η στιγ­μή της Παλιγ­γε­νε­σί­ας, στην οικο­νο­μι­κή και κοι­νω­νι­κή ανέ­λι­ξη αλλά και την ιδε­ο­λο­γι­κή συγκρό­τη­ση του Ελλη­νι­σμού εντός και εκτός του χώρου όπου δια­βιού­σαν συμπα­γείς ελλη­νι­κοί πληθυσμοί.

Ο όρος Έλλη­νες της δια­σπο­ράς δηλώ­νει το τμή­μα του πλη­θυ­σμού που για διά­φο­ρους ιστο­ρι­κούς, κοι­νω­νι­κούς ή οικο­νο­μι­κούς λόγους εγκα­τα­στά­θη­κε προ­σω­ρι­νά ή μόνι­μα εκτός των εθνι­κών συνό­ρων, αλλά εξα­κο­λού­θη­σε να δια­τη­ρεί τους συναι­σθη­μα­τι­κούς και πολι­τι­στι­κούς δεσμούς με τη χώρα κατα­γω­γής του, η οποία επη­ρέ­α­σε και καθό­ρι­σε την κοι­νο­τι­κή και εθνι­κή του συνείδηση.
Βέβαια την περί­ο­δο της νεο­ελ­λη­νι­κής ιστο­ρί­ας που τα σύνο­ρα του ελλη­νι­κού κρά­τους δεν είχαν ακό­μη απο­σα­φη­νι­στεί , η έννοια του εθνι­κού χώρου είχε ευρύ­τε­ρη σημα­σία και περι­λάμ­βα­νε και τις περιο­χές της Νοτιο­α­να­το­λι­κής Ευρώ­πης και Ανα­το­λι­κής Μεσο­γεί­ου στις οποί­ες ήταν έντο­νη η παρου­σία του ελλη­νι­κού στοι­χεί­ου οργα­νω­μέ­νου σε αριθ­μη­τι­κά μεγά­λες κοινότητες.

Ακμαί­ες ελλη­νι­κές παροι­κί­ες δημιουρ­γή­θη­καν στην Ιτα­λία (Βενε­τία, Λιβόρνο),στην Αψβουρ­γι­κή Αυστρο­ουγ­γα­ρία (Βιέν­νη, Τερ­γέ­στη, Βού­δα, Πέστη), στη Ν. Ρωσία (Οδησ­σός, Μαριού­πο­λη), στην Τραν­συλ­βα­νία (Σιμπί­ου, Μπρα­σόβ), Μολ­δα­βία (Ιάσιο) όπου οι συν­θή­κες ήταν πολύ ευνοϊ­κές για τον από­δη­μο ελλη­νι­σμό λόγω προ­στα­σί­ας που παρεί­χε η φανα­ριώ­τι­κη άρχου­σα τάξη, η οποία είχε την ηγε­μο­νία στις χώρες αυτές από τις αρχές του 18ουαιώνα. Επί­σης ανθη­ρές παροι­κί­ες υπήρ­ξαν στη Δυτι­κή Ευρώ­πη και συγκε­κρι­μέ­να στην Γαλ­λία (Παρί­σι, Μασ­σα­λία), Αγγλία (Λον­δί­νο), στις Κάτω Χώρες ( Ολλαν­δία) και την Ισπανία.

Η ανά­πτυ­ξη της ελλη­νι­κής ναυ­τι­λί­ας δεν θα είχε πραγ­μα­το­ποι­η­θεί σε αυτά τα μεγέ­θη αν δεν είχαν εξε­λι­χθεί οι ελλη­νι­κές- εμπο­ρι­κές παροι­κί­ες στη διάρ­κεια του 18ου και 19ουαιώνα. Σημα­ντι­κές και ακμά­ζου­σες, όσον αφο­ρά την οργά­νω­ση και δρα­στη­ριό­τη­τα τους, υπήρ­ξαν οι παροι­κί­ες των Βαλ­κα­νί­ων και της Κεντρι­κής Ευρώ­πης που τις ενώ­νουν οι υγροί λεω­φό­ροι του Δού­να­βη και των παρα­πο­τά­μων του (Πρού­θου, Σάβου, Τίσα).

Από εδώ ο Αλέ­ξαν­δρος Υψη­λά­ντης, αρχη­γός της Φιλι­κής Εται­ρεί­ας, στις 21 Φεβρουα­ρί­ου πέρα­σε τον Πρού­θο ποτα­μό και από το ρωσι­κό εισήλ­θε στο οθω­μα­νι­κό έδα­φος της Μολ­δα­βί­ας, που έχαι­ρε αυτο­νο­μί­ας. Ήταν επι­κε­φα­λής έφιπ­που σώμα­τος επτά χιλιά­δων ανδρών από τους οποί­ους οι τέσ­σε­ρις χιλιά­δες εξα­κό­σιοι ήταν ελλη­νι­κής κατα­γω­γής και οι υπό­λοι­ποι προ­έρ­χο­νταν από τους άλλους υπό­δου­λους λαούς των Βαλ­κα­νί­ων. Στις 24 του ίδιου μήνα και στην πρω­τεύ­ου­σα της Μολ­δα­βί­ας, το Ιάσιο, κήρυ­ξε την Επα­νά­στα­ση ως μία κίνη­ση αντι­πε­ρι­σπα­σμού εκδί­δο­ντας προ­κή­ρυ­ξη με τον τίτλο: «Μάχου υπέρ Πίστε­ως και Πατρί­δος». Με αυτήν προ­έ­τρε­πε τους Έλλη­νες να αγω­νι­στούν για την απε­λευ­θέ­ρω­ση τους από τον Οθω­μα­νι­κό ζυγό ενθαρ­ρύ­νο­ντας τους: «Κινη­θεί­τε ώ φίλοι και θέλε­τε ιδή μίαν κρα­ταιάν δύνα­μιν να υπε­ρα­σπι­σθεί τα δίκαιά μας», δημιουρ­γώ­ντας εύλο­γες ελπί­δες ότι η δύνα­μη αυτή ήταν η Ρωσία. Από τη δύνα­μη του ο Υψη­λά­ντης διέ­κρι­νε ένα τμή­μα πεντα­κο­σί­ων νεα­ρών Ελλή­νων σπου­δα­στών, το οποίο ονό­μα­σε «Ιερό Λόχο» και το οποίο έφε­ρε μαύ­ρη στο­λή. Αρχη­γός του σώμα­τος των Ιερο­λο­χι­τών ορκί­στη­κε ο πρί­γκη­πας Γεώρ­γιος Καντα­κου­ζη­νός. Τελι­κά η δύνα­μη του Α. Υψη­λά­ντη και η αφρό­κρε­μα της μαχη­τι­κής σπου­δά­ζου­σας νεο­λαί­ας κατα­τρο­πώ­θη­καν στο Δρα­γα­τσά­νι από τους Οθω­μα­νούς (19 Ιου­νί­ου 1821). Ο τελευ­ταί­ος συνε­λή­φθη από τους Αυστρια­κούς, φυλα­κί­στη­κε και ελευ­θε­ρώ­θη­κε το 1827 με κλο­νι­σμέ­νη την υγεία του για να πεθά­νει λίγους μήνες αργό­τε­ρα, στον τόπο όπου ανέ­πτυ­ξε την επα­να­στα­τι­κή του δρά­ση ο εθνο­μάρ­τυ­ρας και πρό­δρο­μος της Ελλη­νι­κής Επα­νά­στα­σης του 1821 Ρήγας Βελεστινλής.

Ο αεί­μνη­στος ιστο­ρι­κός και καθη­γη­τής του Πανε­πι­στη­μί­ου Αθη­νών Βασί­λειος Κρεμ­μυ­δάς ανέ­δει­ξε την καθο­ρι­στι­κή σημα­σία της «νέας αστι­κής τάξης» που είχε εμφα­νι­στεί και εδραιω­θεί, οικο­νο­μι­κά ισχυ­ρή, τις παρα­μο­νές της Επα­νά­στα­σης. Ο πλού­τος της προ­ερ­χό­ταν από τις επι­χει­ρή­σεις και την αξιο­ποί­η­ση των ευκαι­ριών που προ­κά­λε­σαν οι Ναπο­λε­ό­ντειοι Πόλε­μοι αφού δημιούρ­γη­σαν την ανά­γκη να υπάρ­χουν «ουδέ­τε­ρα» πλοία, που θα ανε­φο­δί­α­ζαν τις εμπό­λε­μες ευρω­παϊ­κές χώρες.(1)

Οι μετα­να­στεύ­σεις των Ελλή­νων στα μεγά­λα εμπο­ρι­κά κέντρα στη Ν.Α και Κεντρι­κή Ευρώ­πη (Βιέν­νη, Βουκουρέστι),αλλά και στα μεγά­λα λιμά­νια της Μεσο­γεί­ου (Αλε­ξάν­δρεια, Τερ­γέ­στη, Βενε­τία, Λιβόρ­νο, Μασ­σα­λία, Λισα­βό­να) και η συνε­χής αύξη­ση ευρω­παϊ­κού ενδια­φέ­ρο­ντος για το εμπό­ριο του ελλη­νι­κού χώρου ανέ­δει­ξε τον Έλλη­να έμπο­ρο στις παροι­κί­ες της Ευρώ­πης σε συν­δε­τι­κό κρί­κο μετα­ξύ των ευρω­παϊ­κών αγο­ρών και των ελλη­νι­κών. Κατ΄αυτόν τον τρό­πο δια­συν­δέ­ε­ται η ελλη­νι­κή αγο­ρά του υπό­δου­λου Ελλη­νι­σμού με την ευρω­παϊ­κή. Κι όπως για τον Έλλη­να η θάλασ­σα από αρχαιο­τά­των χρό­νων υπήρ­ξε η κινη­τή­ριος δύνα­μη προ­ώ­θη­σης των συμ­φε­ρό­ντων του, των προσ­δο­κιών του, του ανοίγ­μα­τος των ορι­ζό­ντων του αξιο­ποιώ­ντας στο έπα­κρον τις ευκαι­ρί­ες που του δίνο­νταν και μέσω αυτών τις δυνα­τό­τη­τες του για βελ­τί­ω­ση των συν­θη­κών ζωής του αλλά και της ιδιαί­τε­ρης πατρί­δας του έτσι και τώρα δεν μένει άπρα­γος , απλός θεα­τής των εξε­λί­ξε­ων που λαμ­βά­νουν χώρα στο διε­θνές περι­βάλ­λον. Αξιο­ποιεί τις αντι­θέ­σεις και τους αντα­γω­νι­σμούς των Μεγά­λων της επο­χής εκεί­νης (Ρωσο­τουρ­κι­κοί Πόλε­μοι 1768–1774, 1828–1829 ‚Ναπο­λε­ό­ντειοι Πόλε­μοι 1803–1815) για να επω­φε­λη­θεί τα μέγι­στα. Τα κέρ­δη από τη συμ­με­το­χή των ελλη­νι­κών πλοί­ων στο μεσο­γεια­κό και ευρω­παϊ­κό εμπό­ριο ήταν τερά­στια για 15 του­λά­χι­στον χρό­νια. (Για τα έτη 1797–1812 τα κέρ­δη ξεπέ­ρα­σαν το 100%).

Το Αρχείο της Κοι­νό­τη­τας Ύδρας επι­βε­βαιώ­νει ότι το 1810 το κέρ­δος του εμπο­ρι­κού στό­λου της Ύδρας ανερ­χό­ταν σε 116%.(2)

Ως προς την πρώ­τη σύγκρου­ση ( Ρωσο­τουρ­κι­κοί Πόλε­μοι) η Συν­θή­κη του Κιου­τσούκ Καϊ­ναρ­τζή, επι­στέ­γα­σμα του του Α΄ Ρωσο­τουρ­κι­κού Πόλεμου(1768–1774) που έλη­ξε με ήττα της Οθω­μα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρί­ας, έδι­νε το δικαί­ω­μα στα ελλη­νι­κά πλοία να υψώ­νουν τη ρωσι­κή σημαία και να προ­στα­τεύ­ο­νται έτσι από μια μεγά­λη ομό­δο­ξη δύνα­μη εντάσ­σο­ντας την ανερ­χό­με­νη ελλη­νι­κή ναυ­τι­λία στο ευρύ­τε­ρο πολι­τι­κό σχέ­διό της για συμ­με­το­χή στον αντα­γω­νι­σμό των μεσο­γεια­κών και ευρω­παϊ­κών αγορών.

Ερχό­μα­στε στη δεύ­τε­ρη μεγά­λη αντι­πα­ρά­θε­ση των Μεγά­λων Δυνά­με­ων στην Ευρώ­πη με πρω­τα­γω­νι­στή την Γαλ­λία του Ναπο­λέ­ο­ντα από τη μία πλευ­ρά και των άλλων Δυνά­με­ων της επο­χής από την άλλη ( Αυστρία, Ρωσία, Πρω­σία, Αγγλία, Σου­η­δία),. Ο από­η­χος των μηνυ­μά­των της μεγά­λης Ευρω­παϊ­κής Επα­νά­στα­σης (του1789) και ειδι­κό­τε­ρα της χει­ρα­φέ­τη­σης των εθνο­τή­των που αυτή επαγ­γέλ­λε­ται, βρί­σκει ευή­κοα ώτα στις εμπο­ρι­κές παροι­κί­ες της Κεντρι­κής και Ανα­το­λι­κής Ευρώ­πης (Αυστρο­ουγ­γα­ρία, Παρα­δου­νά­βιες Ηγε­μο­νί­ες, Κων­στα­ντι­νού­πο­λη, Οδησ­σός) καθώς και στις παροι­κί­ες των λιμα­νιών της Ανα­το­λι­κής Μεσο­γεί­ου (Λάρ­να­κα, Σμύρ­νη, Αλεξάνδρεια).

Στη διά­δο­ση των ιδε­ών αυτών συνέ­βα­λαν και μηχα­νι­σμοί προ­ώ­θη­σης των επα­να­στα­τι­κών ιδε­ών ως μια από­δει­ξη και της στρο­φής των ενδια­φε­ρό­ντων της επί­ση­μης Γαλ­λι­κής πολι­τι­κής στην Ανα­το­λή (πρό­ξε­νοι επα­να­στα­τι­κής Γαλ­λί­ας: Gaudin, Fleury,Parant, Στα­μά­της Κ.). Μετά το 1815 και το Συνέ­δριο της Βιέν­νης, που σημα­το­δο­τεί τη λήξη των Ναπο­λε­ό­ντειων Πολέ­μων εξαι­τί­ας των οποί­ων η βρε­τα­νι­κή και γαλ­λι­κή ναυ­τι­λία υπέ­στη­σαν βαρύ­τα­το πλήγ­μα, η ελλη­νι­κή ναυ­τι­λία μπό­ρε­σε να «κατα­κτή­σει» το εμπό­ριο και της Δυτι­κής Μεσο­γεί­ου τρο­φο­δο­τώ­ντας τις ευρω­παϊ­κές χώρες με σιτη­ρά της Ανα­το­λι­κής Μεσογείου.(3)

Η τελευ­ταία δεκα­ε­τία του 18ου αιώ­να και η πρώ­τη του 19ου αιώ­να είναι η χρυ­σή επο­χή της ελλη­νι­κής ναυ­τι­λί­ας. Οι Έλλη­νες πλοιο­κτή­τες εξε­λί­χθη­καν σχε­δόν σε απο­κλει­στι­κούς προ­μη­θευ­τές των ευρω­παϊ­κών αγο­ρών με σιτη­ρά απο­κτώ­ντας τερά­στια κέρ­δη. Η αύξη­ση πλοί­ων και χωρη­τι­κό­τη­τας υπήρ­ξε ραγδαία. Ενδει­κτι­κά είναι τα στοι­χεία: Από τα 188 πλοία της περιό­δου 1700–1749 , ο αριθ­μός τους εκτο­ξεύ­θη­κε στα 945 πλοία την περί­ο­δο 1810–1819.(4)  Έτσι, στις παρα­μο­νές της Επα­νά­στα­σης τα πλοία των Σπε­τσιω­τών, Υδραί­ων, Ψαρια­νών απο­τε­λούν την πρώ­τη μάχι­μη θαλασ­σι­νή δύνα­μη του Αγώ­να αφού τα εμπο­ρι­κά τους πλοία ήταν εξο­πλι­σμέ­να με μικρά πυρο­βό­λα. Το 1821 η Ύδρα διέ­θε­τε 115 εξο­πλι­σμέ­να πλοία, οι Σπέ­τσες 60, τα Ψαρά 40, η Κάσος 15, η Σάμος 35 (1824).

Αξιό­λο­γο πλε­ο­νέ­κτη­μα στις θαλάσ­σιες επι­χει­ρή­σεις κατά του Οθω­μα­νι­κού στό­λου ήταν η πεί­ρα των Ελλή­νων ναυ­τι­κών οι οποί­οι εκτός από την τέχνη της ναυ­σι­πλο­ΐ­ας ήταν και αξιό­μα­χοι θαλάσ­σιοι πολε­μι­στές αφού συχνά συμ­με­τεί­χαν σε μισθο­φο­ρι­κά, εμπο­ρι­κά ή και πει­ρα­τι­κά πληρώματα.

Η ναυ­τι­λία και η ποτα­μο­πλο­ΐα ( στην Κεντρι­κή και Νοτιο­α­να­το­λι­κή Ευρώ­πη) απο­τέ­λε­σε το νήμα που έδε­νε την ιστο­ρία του Ελλη­νι­σμού της Δια­σπο­ράς με τον ελλα­δι­κό χώρο και μετέ­πει­τα εθνι­κό του κέντρο. Τα πλοία και οι ναυ­τι­κοί υπήρ­ξαν ανοι­χτή γραμ­μή επι­κοι­νω­νί­ας διευ­κο­λύ­νο­ντας την διαρ­κή τρο­φο­δό­τη­ση υλι­κού και πνευ­μα­τι­κού πλού­του και τη δημιουρ­γία μιας ιδιαί­τε­ρης ναυ­τι­λια­κής κουλ­τού­ρας στην οποία συνα­ντή­θη­καν αντι­φα­τι­κά στοι­χεία όπως ο κοσμο­πο­λι­τι­σμός με την απο­μό­νω­ση και ο συντη­ρη­τι­σμός με το νεωτερισμό.

---

1. Εφη­με­ρί­δα «ΤΟ ΒΗΜΑ» Κυρια­κή 19 Νοεμ­βρί­ου 2017 ‚άρθρο Γρη­γό­ρη Μπέ­κου «Βασί­λης Κρεμ­μυ­δάς (1935–2017» σ.11.
2. Αρχείο Κοι­νό­τη­τας Ύδρας.
3. «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ 1770–1821», τόμος 10ς, σελ. 216.
4. Ερευ­νη­τι­κό Πρό­γραμ­μα «Αμφι­τρή­τη»

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook:

Η Ιστο­ρία σήμερα