Ανδρέας Ν. Λύτρας: ΟΙ ΑΣΤΟΙ ΚΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥΣ

Γιάν­νης Τόλιος*

Πριν από μερι­κούς μήνες, κυκλο­φό­ρη­σε το νέο βιβλίο του Ανδρέα Λύτρα,
καθη­γη­τή Κοι­νω­νιο­λο­γί­ας στο Πάντειο Πανε­πι­στή­μιο, «Οι αστοί και ο κόσμος
τους». Πρό­κει­ται για μια εξαι­ρε­τι­κή εργα­σία που συν­δυά­ζει τη σε βάθος
ανά­λυ­ση «του κόσμου των αστών» με την αντί­στοι­χη επιστημονική
τεκ­μη­ρί­ω­ση, σε ένα θέμα με πολ­λα­πλές πολι­τι­κές, οικο­νο­μι­κές και ιδεολογικές
προ­ε­κτά­σεις. Το βιβλίο, ακο­λου­θώ­ντας τη μαρ­ξι­στι­κή μεθο­δο­λο­γία, εξετάζει
κρι­τι­κά διά­φο­ρες κοι­νω­νιο­λο­γι­κές θεω­ρί­ες για την ταξική
διάρθρωση/διαστρωμάτωση των σύγ­χρο­νων καπι­τα­λι­στι­κών κοι­νω­νιών και
την οικο­νο­μι­κο-πολι­τι­κή κυριαρ­χία της αστι­κής τάξης, σε έναν μεγά­λο αριθμό
καπι­τα­λι­στι­κών χωρών, ανα­πτυγ­μέ­νων και ανα­πτυσ­σό­με­νων, μετα­ξύ αυτών
και στην Ελλά­δα, στις συν­θή­κες των πρώ­των δεκα­ε­τιών του 21ου αιώνα.

Το βιβλίο απο­κα­λύ­πτει τον εκμε­ταλ­λευ­τι­κό χαρα­κτή­ρα των καπιταλιστικών
σχέ­σε­ων, σε βάρος κυρί­ως της εργα­τι­κής τάξης και άλλων κοινωνικών
ομά­δων, των λεγό­με­νων «μεσαί­ων στρω­μά­των», καθώς και τη συγκέντρωση
του παρα­γό­με­νου εισο­δή­μα­τος και πλού­του στα χέρια «ολί­γων». Όπως
σημειώ­νει ο συγ­γρα­φέ­ας: «Η συνύ­παρ­ξη της ισχνής μειο­νό­τη­τας των αστών
με μια τερά­στια κοι­νω­νι­κή πλειο­νό­τη­τα, δηλα­δή τους μισθω­τούς, είναι
υπερ­βο­λι­κά άβο­λη. Είναι μια δύσκο­λη αλή­θεια, για να γίνει απο­δε­κτή η
αυτο­νό­η­τη πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, πως, στον κόσμο τους, συνοι­κούν με εκείνους
από τους οποί­ους προ­έρ­χε­ται το σύνο­λο του πλού­του και επο­μέ­νως, η πηγή
της κυριαρ­χί­ας τους» (σελ. 45).

- Δια­φή­μι­ση -

Από τον πλού­το των στα­τι­στι­κών στοι­χεί­ων, με βάση τις επί­ση­μες πηγές
(Διε­θνής Οργα­νι­σμός Εργα­σί­ας, ILOSTAT Database, OECD, κ.ά.),
απο­κα­λύ­πτο­νται η ταξι­κή δομή και η δια­δι­κα­σία ταξι­κής πόλω­σης που
συντε­λεί­ται μακρό­χρο­να, τόσο στις ανα­πτυγ­μέ­νες όσο και τις λιγότερο
ανα­πτυγ­μέ­νες καπι­τα­λι­στι­κές χώρες. Ενδει­κτι­κά ανα­φέ­ρου­με ότι το 2018, στη
Γαλ­λία, οι «εργο­δό­τες» (μικροί και μεγά­λοι) απο­τε­λού­σαν το 4,23% του
συνό­λου των απα­σχο­λου­μέ­νων, οι «αυτο­α­πα­σχο­λού­με­νοι» το 7,17% και οι
«μισθω­τοί» το 88,30%. Αντί­στοι­χα στην Ελλά­δα, οι «εργο­δό­τες»
απο­τε­λού­σαν το 2018 το 7,63%, οι «αυτο­α­πα­σχο­λού­με­νοι» το 22,2% και οι
«μισθω­τοί» το 66,51% των απα­σχο­λου­μέ­νων, κ.λπ. Η πιο πάνω
δια­στρω­μά­τω­ση σε όλες τις καπι­τα­λι­στι­κές χώρες έχει την τάση ενί­σχυ­σης της «ταξι­κής πόλω­σης», με ισχυ­ρή τάση αύξη­σης των μισθω­τών, τάση μείωσης
των αυτο­α­πα­σχο­λου­μέ­νων και γενι­κό­τε­ρα των «μεσαί­ων στρω­μά­των», καθώς
και τάση μεί­ω­σης των εργο­δο­τών, ενώ αντί­θε­τα έχου­με αύξη­ση των
«ολί­γων», δηλ. του πιο ισχυ­ρού τμή­μα­τος των καπι­τα­λι­στών, των
απο­κα­λού­με­νων και «ολι­γαρ­χών»!

Η αυξα­νό­με­νη ταξι­κή πόλω­ση συνε­πά­γε­ται αύξη­ση της ανισοκατανομής
εισο­δή­μα­τος σε κάθε καπι­τα­λι­στι­κή χώρα και έντα­ση της διαδικασίας
συσ­σώ­ρευ­σης κεφα­λαί­ου σε λιγό­τε­ρα χέρια, που απο­τε­λεί και τη βαθύτερη
αιτία των «σει­σμι­κών δονή­σε­ων» του συστή­μα­τος και όξυν­σης των
πολύ­μορ­φων αντι­θέ­σε­ών του (οικο­νο­μι­κές κρί­σεις, γεωπολιτικοί
αντα­γω­νι­σμοί, πολε­μι­κές συγκρού­σεις, κ.ά.). Η δια­δι­κα­σία συγκέντρωσης
κεφα­λαί­ου από τους μεγά­λους πολυ­ε­θνι­κούς-πολυ­κλα­δι­κούς ομί­λους, που
απο­τε­λούν τη βάση εμφά­νι­σης της οικο­νο­μι­κής ολι­γαρ­χί­ας (επι­χει­ρη­μα­τι­κής
ελίτ), ξεπερ­νά­ει σε πολ­λές περι­πτώ­σεις το ετή­σιο ΑΕΠ ακό­μα και μεγάλων
ανα­πτυγ­μέ­νων οικο­νο­μιών. Είναι ενδει­κτι­κό ότι ο χρη­μα­το­πι­στω­τι­κός όμιλος
JPMorgan Chase & Co. το 2019 είχε περιου­σια­κά στοι­χεία 2,687 τρισ. δολ.,
ενώ το ΑΕΠ της Αγγλί­ας (2016) ήταν 2,649 τρισ. δολ. Ανά­λο­γα φαινόμενα
έχου­με με μεγά­λους βιο­μη­χα­νι­κούς πολυ­ε­θνι­κούς ομί­λους. Π.χ. η Toyota
Motor Corp. το 2020 είχε περιου­σια­κά στοι­χεία 492 δισ. δολ., ενώ το ΑΕΠ της
Πολω­νί­ας (2015) ήταν 477 δισ. δολ. Αντί­στοι­χα στο πεδίο του εμπο­ρί­ου και
της τεχνο­λο­γί­ας ο πολυ­ε­θνι­κός όμι­λος Berkshire Hathaway Inc. είχε το 2018
περιου­σια­κά στοι­χεία 707 δισ. δολ., ενώ το ΑΕΠ της Ελβε­τί­ας (2015) ήταν 659
δισ. δολ. κοκ. Ο γιγα­ντι­σμός των πολυ­ε­θνι­κών-πολυ­κλα­δι­κών ομίλων
συνο­δεύ­ε­ται από αυξα­νό­με­νο αριθ­μό μισθω­τών στις θυγα­τρι­κές των ομίλων.
Για παρά­δειγ­μα η πολυ­ε­θνι­κή Walmart Inc. το 2022 απα­σχο­λού­σε πάνω από
2.300.000 μισθω­τούς, η Amazon.com, Inc. 1.544.000 μισθω­τούς κοκ.

- Δια­φή­μι­ση -

Η εφαρ­μο­γή του νεο­φι­λε­λεύ­θε­ρου μοντέ­λου, η ανά­πτυ­ξη των νέων
τεχνο­λο­γιών και η ψηφιο­ποί­η­ση έχουν επι­φέ­ρει σημα­ντι­κές αλλα­γές στην
οργά­νω­ση της εργα­σί­ας και τις μορ­φές απα­σχό­λη­σης, με αύξη­ση των
ελα­στι­κών μορ­φών και έντα­σης της εκμε­τάλ­λευ­σης των μισθω­τών, καθώς και
αύξη­ση του ποσο­στού φτώ­χειας στο σύνο­λο του πλη­θυ­σμού. Ενδεικτικά
ανα­φέ­ρου­με ότι η μερι­κή απα­σχό­λη­ση έχει την τάση αύξη­σης. Π.χ. στο
διά­στη­μα 2005–2017, στη Γαλ­λία από 31,4% ανέ­βη­κε στο 32,1%, στη
Γερ­μα­νία από 29,3% σε 33,4%, στην Ελλά­δα από 12,5% σε 18,1% κοκ. Οσο
για το ποσο­στό φτώ­χειας (νοι­κο­κυ­ριά με παι­διά) στις χώρες του ΟΟΣΑ, το 2018 ήταν κατά μέσο όρο 11,2% με σημα­ντι­κές δια­φο­ρο­ποι­ή­σεις από χώρα
σε χώρα (στη Γερ­μα­νία 9,4%, στην Ελλά­δα 13,5%, στις ΗΠΑ 18,3%, στην
Ιτα­λία 17,2%, στην Ιαπω­νία 13,3% κοκ). Η κατά­στα­ση είναι ακό­μα χειρότερη
στις ανα­πτυσ­σό­με­νες χώρες. [Σύμ­φω­να με πρό­σφα­τα στοι­χεία της διεθνούς
οργά­νω­σης Oxfam, το 44% του παγκό­σμιου πλη­θυ­σμού ζει κάτω από το όριο
της φτώ­χειας, ενώ ο αριθ­μός των μεγι­στά­νων τον περα­σμέ­νο χρό­νο (2024)
αυξή­θη­κε με 247 δισε­κα­τομ­μυ­ριού­χους, σπά­ζο­ντας το όριο των 3.000
μεγι­στά­νων διε­θνώς με συνο­λι­κή περιου­σία 16,1 τρισ. δολά­ρια, σύμ­φω­να με
τη λίστα Forbes. Ανά­με­σα σε αυτούς βρί­σκο­νται και 16 Ελλη­νες μεγιστάνες
(«Ναυ­τε­μπο­ρι­κή», 2–3/4/25)].

Η τάση συγκέ­ντρω­σης του πλού­του σε λιγό­τε­ρα χέρια φέρ­νει στο προσκήνιο
την ανά­λυ­ση του Μαρξ για την ιστο­ρι­κή τάση της καπιταλιστικής
συσ­σώ­ρευ­σης (μέσα από την παρα­γω­γή και ιδιο­ποί­η­σης υπε­ρα­ξί­ας) και την
ανά­γκη «απαλ­λο­τρί­ω­σης των απαλ­λο­τριω­τών» (!) με ορί­ζο­ντα μια ανώτερη
κοι­νω­νία. Ωστό­σο τα νέα φαι­νό­με­να και οι εξε­λί­ξεις στο καπιταλιστικό
σύστη­μα χρειά­ζο­νται από τις δυνά­μεις της εργα­σί­ας την επεξεργασία
σύγ­χρο­νης «στρα­τη­γι­κής και τακτι­κής», ώστε να ανοί­ξει ο δρό­μος προς το…
«ιστο­ρι­κά ανα­γκαίο», ένα ζήτη­μα που δεν απο­τε­λεί βέβαια το αντι­κεί­με­νο του
βιβλί­ου, αλλά προ­σφέ­ρει ιδέ­ες για παρα­πέ­ρα γόνι­μη αναζήτηση!

Στις αρε­τές του βιβλί­ου είναι οι ανα­λυ­τι­κές ανα­φο­ρές και η κρι­τι­κή αξιολόγηση
από μαρ­ξι­στι­κή άπο­ψη δια­φό­ρων αστι­κών, μικρο­α­στι­κών και ριζοσπαστικών
θεω­ριών για την ταξι­κή διάρ­θρω­ση (αστι­κή τάξη, μισθω­τοί, παλαιά και νέα
μεσαία στρώ­μα­τα, κ.λπ.) και την ιστο­ρι­κή θέση συνο­λι­κά του «κόσμου των
αστών». Ειδι­κό­τε­ρα ξεκι­νώ­ντας από τους Adam Smith και David Ricardo και
πηγαί­νο­ντας στους M. Veber, Th. Veblen, W. Sombart, V. Pereto, P. Sorokin,
C. Wright Mills, Ν. Που­λαν­τζά, A. Gorz, P. Glotz, M. Hardt, A. Negri, M.
Savage, κ.ά., στις από­ψεις των οποί­ων δεν μπο­ρού­με να ανα­φερ­θού­με εδώ
αναλυτικά.

Στη σύντο­μη βιβλιο­πα­ρου­σί­α­ση του νέου βιβλί­ου του Ανδρέα Ν. Λύτρα, θα
ήθε­λα να σημειώ­σω ιδιαί­τε­ρα τα πολύ χρή­σι­μα «Παραρ­τή­μα­τα», με τις
ειδι­κό­τε­ρες επε­ξερ­γα­σί­ες σε θεμα­τι­κές του βιβλί­ου. Επί­σης στα
πλε­ο­νε­κτή­μα­τά του, ότι εκτός από το βάθος επι­στη­μο­νι­κής ανά­λυ­σης, το
κατα­νοη­τό στιλ γρα­φής, τη στα­τι­στι­κή τεκ­μη­ρί­ω­ση και τις συχνές ανα­φο­ρές στην ελλη­νι­κή πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, συνο­δεύ­ε­ται και από… «δια­κρι­τι­κό χιούμορ»
στον σχο­λια­σμό ορι­σμέ­νων συμπε­ρα­σμά­των, που κάνουν επιπλέον
ενδια­φέ­ρου­σα την ανά­γνω­σή του!

* Διδά­κτωρ Οικο­νο­μι­κών, ερευνητής

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Το βιβλίο σήμερα

- Δια­φή­μι­ση -

- Δια­φή­μι­ση -

- Δια­φή­μι­ση -

- Δια­φή­μι­ση -