Η παραγωγική παρακμή των Ηνωμένων Πολιτειών και η στροφή προς την αρπακτική ισχύ: οικονομικά δεδομένα, γεωπολιτική συμπεριφορά και η κρίση της δυτικής ηγεμονίας

Μπάμπης Στέρτσος

Η έντο­να επι­θε­τι­κή εξω­τε­ρι­κή πολι­τι­κή των Ηνω­μέ­νων Πολι­τειών κατά τη δεύ­τε­ρη προ­ε­δρι­κή θητεία του Ντό­ναλντ Τραμπ έχει συχνά ερμη­νευ­θεί ως από­πει­ρα απο­κα­τά­στα­σης της αμε­ρι­κα­νι­κής ισχύ­ος. Ωστό­σο, μια προ­σε­κτι­κή ανά­λυ­ση των οικο­νο­μι­κών και παρα­γω­γι­κών δεδο­μέ­νων απο­κα­λύ­πτει ότι η επι­θε­τι­κό­τη­τα αυτή δεν πηγά­ζει από θέση δύνα­μης, αλλά από μια βαθιά και μακρο­χρό­νια δομι­κή απο­δυ­νά­μω­ση. Οι ΗΠΑ δεν αντι­με­τω­πί­ζουν απλώς μια πολι­τι­κή κρί­ση ηγε­σί­ας, αλλά μια συστη­μι­κή μετά­βα­ση από την παρα­γω­γι­κή ηγε­μο­νία του 20ού αιώ­να σε μια μορ­φή ισχύ­ος που βασί­ζε­ται στον εξα­να­γκα­σμό και τον έλεγ­χο πόρων..

Η συρρίκνωση της αμερικανικής παραγωγικής ισχύος

Μετά τον Β΄ Παγκό­σμιο Πόλε­μο, οι Ηνω­μέ­νες Πολι­τεί­ες παρή­γα­γαν περί­που το 45 έως 50% της παγκό­σμιας βιο­μη­χα­νι­κής παρα­γω­γής, γεγο­νός που απο­τέ­λε­σε το θεμέ­λιο της παγκό­σμιας ηγε­μο­νί­ας τους. Στις αρχές της δεκα­ε­τί­ας του 2020, το ποσο­στό αυτό έχει υπο­χω­ρή­σει κάτω από το 16%, ενώ η Κίνα έχει ανα­δει­χθεί στον κυρί­αρ­χο μετα­ποι­η­τι­κό πόλο του πλα­νή­τη, παρά­γο­ντας πάνω από το 30% της παγκό­σμιας βιο­μη­χα­νι­κής αξί­ας. Η μετα­τό­πι­ση αυτή δεν απο­τε­λεί απλώς ανα­κα­τα­νο­μή ισχύ­ος, αλλά δομι­κή αλλα­γή στο παγκό­σμιο παρα­γω­γι­κό σύστημα.

Παράλ­λη­λα, η συμ­βο­λή της μετα­ποί­η­σης στο αμε­ρι­κα­νι­κό ΑΕΠ έχει μειω­θεί σε περί­που 11%, όταν κατά τη δεκα­ε­τία του 1950 υπε­ρέ­βαι­νε το 25%. Η απώ­λεια αυτή συνο­δεύ­ε­ται από χρό­νια εμπο­ρι­κά ελλείμ­μα­τα, τα οποία τα τελευ­ταία χρό­νια ξεπερ­νούν στα­θε­ρά τα 900 δισε­κα­τομ­μύ­ρια δολά­ρια ετη­σί­ως. Οι Ηνω­μέ­νες Πολι­τεί­ες εισά­γουν συστη­μα­τι­κά περισ­σό­τε­ρα αγα­θά απ’ όσα εξά­γουν, χρη­μα­το­δο­τώ­ντας αυτή την ανι­σορ­ρο­πία μέσω δανει­σμού και της παγκό­σμιας ζήτη­σης για δολάρια.

Το δημό­σιο χρέ­ος των ΗΠΑ έχει υπερ­βεί το 120% του ΑΕΠ, επί­πε­δο που ιστο­ρι­κά συν­δέ­ε­ται με φάσεις ηγε­μο­νι­κής εξά­ντλη­σης. Ο Todd επι­ση­μαί­νει ότι μια τέτοια οικο­νο­μι­κή δομή επι­τρέ­πει βρα­χυ­πρό­θε­σμη στα­θε­ρό­τη­τα, αλλά υπο­νο­μεύ­ει τη μακρο­πρό­θε­σμη στρα­τη­γι­κή αυτο­νο­μία, καθώς η ισχύς δεν στη­ρί­ζε­ται πλέ­ον στην παρα­γω­γή αλλά στην εμπι­στο­σύ­νη προς το νόμι­σμα και τις αγορές.

Ανθρώπινο κεφάλαιο, εκπαίδευση και κοινωνική αποδιάρθρωση

Η παρα­γω­γι­κή παρακ­μή των Ηνω­μέ­νων Πολι­τειών συνο­δεύ­ε­ται από επι­δεί­νω­ση κρί­σι­μων κοι­νω­νι­κών και εκπαι­δευ­τι­κών δει­κτών. Μελέ­τες κατα­δει­κνύ­ουν ότι ένα αυξα­νό­με­νο ποσο­στό νέων ηλι­κί­ας 16 έως 24 ετών εμφα­νί­ζει χαμη­λή λει­τουρ­γι­κή επάρ­κεια στην ανά­γνω­ση και στα μαθη­μα­τι­κά, γεγο­νός που περιο­ρί­ζει δρα­στι­κά τη δυνα­τό­τη­τα στε­λέ­χω­σης προηγ­μέ­νων βιο­μη­χα­νι­κών και τεχνο­λο­γι­κών τομέ­ων. Την ίδια στιγ­μή, η Κίνα παρά­γει ετη­σί­ως πολ­λα­πλά­σιο αριθ­μό μηχα­νι­κών και τεχνι­κών ειδι­κο­τή­των σε σύγκρι­ση με τις Ηνω­μέ­νες Πολιτείες.

Η κοι­νω­νι­κή ανι­σό­τη­τα στις ΗΠΑ έχει επι­στρέ­ψει σε επί­πε­δα συγκρί­σι­μα με εκεί­να της δεκα­ε­τί­ας του 1920, ενώ η μεσαία τάξη συρ­ρι­κνώ­νε­ται. Κατά τον Todd, αυτή η εξέ­λι­ξη δεν είναι απλώς κοι­νω­νι­κό πρό­βλη­μα, αλλά βασι­κός παρά­γο­ντας γεω­πο­λι­τι­κής απο­δυ­νά­μω­σης, καθώς διαρ­ρη­γνύ­ει τον κοι­νω­νι­κό ιστό που στη­ρί­ζει την παρα­γω­γή, τη φορο­λο­γι­κή βάση και τη στρα­τη­γι­κή συνοχή.

Η ύστερη ηγεμονία υπό το πρίσμα του Wallerstein

Η θεω­ρία του παγκό­σμιου συστή­μα­τος του Immanuel Wallerstein προ­σφέ­ρει ένα σαφές ιστο­ρι­κό πλαί­σιο για την κατα­νό­η­ση της σημε­ρι­νής αμε­ρι­κα­νι­κής θέσης. Σύμ­φω­να με τον Wallerstein, οι ηγε­μο­νι­κές δυνά­μεις διέρ­χο­νται από μια φάση παρα­γω­γι­κής υπε­ρο­χής, ακο­λου­θού­με­νη από εμπο­ρι­κή και χρη­μα­το­πι­στω­τι­κή κυριαρ­χία, πριν εισέλ­θουν στην περί­ο­δο παρακ­μής. Οι Ηνω­μέ­νες Πολι­τεί­ες βρί­σκο­νται πλέ­ον ξεκά­θα­ρα στο τελευ­ταίο αυτό στάδιο.

Η οικο­νο­μία τους στη­ρί­ζε­ται σε μεγά­λο βαθ­μό στον χρη­μα­το­πι­στω­τι­κό τομέα, στο χρέ­ος και στο καθε­στώς του δολα­ρί­ου ως παγκό­σμιου απο­θε­μα­τι­κού νομί­σμα­τος. Η στρα­τιω­τι­κή ισχύς χρη­σι­μο­ποιεί­ται ολο­έ­να και περισ­σό­τε­ρο για τη δια­σφά­λι­ση πρό­σβα­σης σε ενερ­γεια­κούς πόρους και γεω­στρα­τη­γι­κές περιο­χές, αντί να λει­τουρ­γεί ως προ­έ­κτα­ση μιας ισχυ­ρής παρα­γω­γι­κής οικο­νο­μί­ας. Η επι­μο­νή στον έλεγ­χο ενερ­γεια­κών ζωνών και πρώ­των υλών απο­τε­λεί, κατά τον Wallerstein, τυπι­κό γνώ­ρι­σμα ύστε­ρης ηγε­μο­νι­κής συμπεριφοράς.

Στρατιωτική υπεροχή με περιορισμένη παραγωγική στήριξη

Οι Ηνω­μέ­νες Πολι­τεί­ες εξα­κο­λου­θούν να δια­θέ­τουν τον μεγα­λύ­τε­ρο αμυ­ντι­κό προ­ϋ­πο­λο­γι­σμό παγκο­σμί­ως, ο οποί­ος υπερ­βαί­νει τα 850 δισε­κα­τομ­μύ­ρια δολά­ρια ετη­σί­ως. Παρά το μέγε­θος αυτό, ο πόλε­μος στην Ουκρα­νία απο­κά­λυ­ψε τα όρια της δυτι­κής στρα­τιω­τι­κής ισχύ­ος, ιδί­ως όσον αφο­ρά τη δυνα­τό­τη­τα μαζι­κής και διαρ­κούς παρα­γω­γής πυρο­μα­χι­κών και οπλι­κών συστημάτων.

Η αδυ­να­μία αυτή δεν είναι τεχνι­κή, αλλά παρα­γω­γι­κή. Η απο­βιο­μη­χά­νι­ση και η εξάρ­τη­ση από παγκό­σμιες εφο­δια­στι­κές αλυ­σί­δες περιο­ρί­ζουν την ικα­νό­τη­τα των ΗΠΑ και των συμ­μά­χων τους να διε­ξά­γουν μακρο­χρό­νιες συγκρού­σεις υψη­λής έντα­σης. Η μετα­τό­πι­ση προς κυρώ­σεις, υβρι­δι­κές επι­χει­ρή­σεις και έμμε­σες παρεμ­βά­σεις αντα­να­κλά αυτή τη στρα­τη­γι­κή αδυναμία.

Κίνα, Ρωσία και ο επιθετικός ρεαλισμός του Mearsheimer

Ο John J. Mearsheimer έχει επι­ση­μά­νει ότι η άνο­δος της Κίνας καθι­στά ανα­πό­φευ­κτη τη σύγκρου­ση με τις Ηνω­μέ­νες Πολι­τεί­ες στο πλαί­σιο ενός πολυ­πο­λι­κού διε­θνούς συστή­μα­τος. Ωστό­σο, τα οικο­νο­μι­κά δεδο­μέ­να δεί­χνουν ότι η Κίνα εισέρ­χε­ται σε αυτή τη σύγκρου­ση με ισχυ­ρή παρα­γω­γι­κή βάση, εμπο­ρι­κά πλε­ο­νά­σμα­τα και μακρο­πρό­θε­σμο στρα­τη­γι­κό σχεδιασμό.

Η Ρωσία, παρά τις εκτε­τα­μέ­νες κυρώ­σεις, δια­τη­ρεί ενερ­γεια­κή αυτάρ­κεια και ικα­νό­τη­τα ανα­προ­σα­να­το­λι­σμού των εξα­γω­γών της, γεγο­νός που περιο­ρί­ζει την απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τα της δυτι­κής οικο­νο­μι­κής πίε­σης. Η πραγ­μα­τι­κό­τη­τα αυτή ενι­σχύ­ει την εικό­να ενός διε­θνούς συστή­μα­τος όπου η οικο­νο­μι­κή και παρα­γω­γι­κή ισχύς καθί­στα­ται και πάλι καθο­ρι­στι­κός παρά­γο­ντας γεω­πο­λι­τι­κής επιρροής.

Συμπεράσματα

Τα οικο­νο­μι­κά στοι­χεία κατα­δει­κνύ­ουν ότι οι Ηνω­μέ­νες Πολι­τεί­ες βρί­σκο­νται σε φάση δομι­κής παρα­γω­γι­κής παρακ­μής, η οποία μετα­φρά­ζε­ται σε επι­θε­τι­κή και συχνά σπα­σμω­δι­κή γεω­πο­λι­τι­κή συμπε­ρι­φο­ρά. Η μετά­βα­ση από την παρα­γω­γή στη χρη­μα­το­πι­στω­τι­κή και αρπα­κτι­κή ισχύ απο­τε­λεί ιστο­ρι­κό γνώ­ρι­σμα ύστε­ρων αυτο­κρα­το­ριών και δεν συνι­στά βιώ­σι­μη στρα­τη­γι­κή μακροπρόθεσμα.

Το κρί­σι­μο δια­κύ­βευ­μα δεν αφο­ρά μόνο τις Ηνω­μέ­νες Πολι­τεί­ες, αλλά ολό­κλη­ρη τη Δύση. Η αδυ­να­μία προ­σαρ­μο­γής σε έναν πολυ­πο­λι­κό κόσμο ενδέ­χε­ται να μετα­τρέ­ψει τη σχε­τι­κή παρακ­μή σε πηγή διαρ­κούς διε­θνούς αστά­θειας, με συνέ­πειες που υπερ­βαί­νουν κατά πολύ τα όρια της αμε­ρι­κα­νι­κής ισχύος.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

• Todd, E. La Défaite de l’Occident

• Todd, E. Après l’Empire

• Wallerstein, I. The Decline of American Power

• Wallerstein, I. World-Systems Analysis

• Mearsheimer, J. J. The Tragedy of Great Power Politics