Νίκος Θέμελης: Ο συγγραφέας που έκανε την Ιστορία ζωντανή μνήμη

 

 

Δεκα­πέ­ντε χρό­νια από τον θάνα­το του σημα­ντι­κού πεζο­γρά­φου, ο οποί­ος ανα­νέ­ω­σε το ελλη­νι­κό ιστο­ρι­κό μυθι­στό­ρη­μα και ανα­ζή­τη­σε, μέσα από τις περι­πέ­τειες των ηρώ­ων του, τις χαμέ­νες δυνα­τό­τη­τες του νεό­τε­ρου Ελληνισμού

Μπά­μπης Στέρτσος

Στις 20 Αυγού­στου 2026 συμπλη­ρώ­θη­καν δεκα­πέ­ντε χρό­νια από τον θάνα­το του Νίκου Θέμε­λη. Ενός ανθρώ­που που έζη­σε για πολ­λά χρό­νια κοντά στο κέντρο της πολι­τι­κής εξου­σί­ας, αλλά κατόρ­θω­σε να αφή­σει το βαθύ­τε­ρο και διαρ­κέ­στε­ρο ίχνος του σε έναν εντε­λώς δια­φο­ρε­τι­κό χώρο: στη νεο­ελ­λη­νι­κή λογοτεχνία.

Ο Θέμε­λης δεν υπήρ­ξε συγ­γρα­φέ­ας από νεα­ρή ηλι­κία. Εμφα­νί­στη­κε στα γράμ­μα­τα το 1998, σε ηλι­κία 51 ετών, με την «Ανα­ζή­τη­ση». Κι όμως, μέσα σε μόλις δεκα­τρία χρό­νια συγ­γρα­φι­κής παρου­σί­ας, μέχρι τον θάνα­τό του στις 20 Αυγού­στου 2011, πρό­λα­βε να δημιουρ­γή­σει ένα έργο με ανα­γνω­ρί­σι­μη ταυ­τό­τη­τα, μεγά­λη απή­χη­ση και ουσια­στι­κή συμ­βο­λή στην ανα­νέ­ω­ση του ιστο­ρι­κού μυθι­στο­ρή­μα­τος στην Ελλάδα.

Δεν αντι­με­τώ­πι­σε την Ιστο­ρία ως απο­θή­κη γεγο­νό­των ούτε ως εντυ­πω­σια­κό σκη­νι­κό για τις περι­πέ­τειες των ηρώ­ων του. Την είδε ως μια ζωντα­νή δύνα­μη που εισβάλ­λει στις ζωές των ανθρώ­πων, αλλά­ζει τις αντι­λή­ψεις τους, ανα­τρέ­πει τις βεβαιό­τη­τές τους και καθο­ρί­ζει, συχνά χωρίς οι ίδιοι να το αντι­λαμ­βά­νο­νται, τις προ­σω­πι­κές τους επι­λο­γές. Στα βιβλία του, οι μεγά­λες ιστο­ρι­κές μετα­βο­λές δεν περιο­ρί­ζο­νται στις απο­φά­σεις των κυβερ­νή­σε­ων, στις μάχες και στις διπλω­μα­τι­κές συμ­φω­νί­ες. Φτά­νουν μέχρι το οικο­γε­νεια­κό τρα­πέ­ζι, το εμπο­ρι­κό κατά­στη­μα, το σχο­λείο, τον έρω­τα, τον γάμο, την κοι­νω­νι­κή άνο­δο και την προ­σω­πι­κή αποτυχία.

Από τη νομι­κή και την πολι­τι­κή στη λογοτεχνία

Ο Νίκος Θέμε­λης γεν­νή­θη­κε στην Αθή­να το 1947. Φοί­τη­σε στη Γερ­μα­νι­κή Σχο­λή Αθη­νών και σπού­δα­σε Νομι­κά στο Αρι­στο­τέ­λειο Πανε­πι­στή­μιο Θεσ­σα­λο­νί­κης. Συνέ­χι­σε τις σπου­δές του στη Γερ­μα­νία και το 1975 ολο­κλή­ρω­σε το διδα­κτο­ρι­κό του σε θέμα­τα που αφο­ρού­σαν τις Ευρω­παϊ­κές Κοινότητες.

Εργά­στη­κε στην Αγρο­τι­κή Τρά­πε­ζα, στο υπουρ­γείο Οικο­νο­μι­κών και στη Νομι­κή Υπη­ρε­σία του Συμ­βου­λί­ου Υπουρ­γών στις Βρυ­ξέλ­λες. Από το 1981 υπήρ­ξε στε­νός συνερ­γά­της του Κώστα Σημί­τη, τον οποίο ακο­λού­θη­σε στα υπουρ­γεία Γεωρ­γί­ας, Εθνι­κής Οικο­νο­μί­ας, Παι­δεί­ας και Βιο­μη­χα­νί­ας, καθώς και στο Μέγα­ρο Μαξί­μου κατά την περί­ο­δο της πρω­θυ­πουρ­γί­ας του, από το 1996 έως το 2004.

Η πολι­τι­κή του δια­δρο­μή δεν μπο­ρεί να απο­συν­δε­θεί πλή­ρως από τη λογο­τε­χνία του. Όχι επει­δή τα μυθι­στο­ρή­μα­τά του απο­τε­λούν συγκα­λυμ­μέ­να πολι­τι­κά κεί­με­να, αλλά επει­δή σε αυτά επα­νέρ­χο­νται διαρ­κώς ορι­σμέ­να μεγά­λα ερω­τή­μα­τα: Για­τί η Ελλά­δα δυσκο­λεύ­ε­ται να εκσυγ­χρο­νι­στεί; Ποια είναι η θέση της στην Ευρώ­πη; Για­τί οι περί­ο­δοι δημιουρ­γι­κής εξω­στρέ­φειας δια­κό­πτο­νται συχνά από την εσω­στρέ­φεια, τον διχα­σμό και την προ­σκόλ­λη­ση στο παρελ­θόν; Πώς δια­μορ­φώ­θη­κε η ελλη­νι­κή αστι­κή τάξη και για­τί δεν ολο­κλή­ρω­σε τον ιστο­ρι­κό της ρόλο;

Όσοι γνώ­ρι­σαν τον Θέμε­λη μιλού­σαν για έναν άνθρω­πο μορ­φω­μέ­νο, μετρη­μέ­νο και χαμη­λών τόνων, που άκου­γε τις δια­φο­ρε­τι­κές από­ψεις, απέ­φευ­γε τον δογ­μα­τι­σμό και ανα­ζη­τού­σε συν­θέ­σεις. Παράλ­λη­λα, μπο­ρού­σε να γίνει ιδιαί­τε­ρα αυστη­ρός απέ­να­ντι στην ιδιο­τέ­λεια, στην κενο­λο­γία και στα μεγά­λα λόγια. Αυτά τα χαρα­κτη­ρι­στι­κά δια­κρί­νο­νται και στη συγ­γρα­φι­κή του ματιά: ενδια­φέ­ρον για τις ιδέ­ες, αλλά και δυσπι­στία απέ­να­ντι στις ιδε­ο­λο­γί­ες όταν αυτές μετα­τρέ­πο­νται σε φανατισμό.

Η τρι­λο­γία που ανα­νέ­ω­σε το ιστο­ρι­κό μυθιστόρημα

Ο πυρή­νας της λογο­τε­χνι­κής προ­σφο­ράς του Νίκου Θέμε­λη βρί­σκε­ται στην περί­φη­μη τρι­λο­γία του: «Η ανα­ζή­τη­ση» του 1998, «Η ανα­τρο­πή» του 2000 και «Η ανα­λα­μπή» του 2003. Τα τρία έργα δια­βά­ζο­νται αυτο­τε­λώς, αλλά μαζί συγκρο­τούν μια ευρεία τοι­χο­γρα­φία του νεό­τε­ρου Ελλη­νι­σμού, από τις τελευ­ταί­ες δεκα­ε­τί­ες του 19ου αιώ­να έως τα χρό­νια πριν από τη δικτα­το­ρία της 4ης Αυγούστου.

Στα δύο πρώ­τα μυθι­στο­ρή­μα­τα παρα­κο­λου­θού­με την ανά­πτυ­ξη ενός ελλη­νι­σμού που δεν περιο­ρί­ζε­ται στα στε­νά σύνο­ρα του ελλη­νι­κού κρά­τους. Οι ήρω­ες κινού­νται από τα Ζαγο­ρο­χώ­ρια και τη Σιά­τι­στα μέχρι την Οδησ­σό, την Κων­στα­ντι­νού­πο­λη, τη Σμύρ­νη και τις πόλεις της Κεντρι­κής Ευρώ­πης. Εμπο­ρεύ­ο­νται, ταξι­δεύ­ουν, μορ­φώ­νο­νται, έρχο­νται σε επα­φή με νέες ιδέ­ες και επι­χει­ρούν να οικο­δο­μή­σουν τη ζωή τους σε ένα πολυ­ε­θνι­κό περιβάλλον.

Ο κόσμος αυτός δεν παρου­σιά­ζε­ται εξι­δα­νι­κευ­μέ­νος. Έχει κοι­νω­νι­κές ανι­σό­τη­τες, συγκρού­σεις, προ­κα­τα­λή­ψεις και σκλη­ρό­τη­τα. Δια­θέ­τει όμως και μια αξιο­ση­μεί­ω­τη κινη­τι­κό­τη­τα: οι άνθρω­ποι και τα εμπο­ρεύ­μα­τα ταξι­δεύ­ουν, οι ιδέ­ες δια­σχί­ζουν τα σύνο­ρα, η παι­δεία γίνε­ται δύνα­μη κοι­νω­νι­κής ανό­δου και ο ελλη­νι­σμός λει­τουρ­γεί ως δίκτυο κοι­νο­τή­των, όχι μόνο ως εδα­φι­κά περιο­ρι­σμέ­νο κράτος.

Στην «Ανα­λα­μπή», οι ιστο­ρι­κές και γεω­γρα­φι­κές συντε­ταγ­μέ­νες μετα­φέ­ρο­νται περισ­σό­τε­ρο στον ελλα­δι­κό χώρο. Η αρχι­κή αισιο­δο­ξία αρχί­ζει να υπο­χω­ρεί. Οι εκσυγ­χρο­νι­στι­κές δυνα­τό­τη­τες συγκρού­ο­νται με την πολι­τι­κή αστά­θεια, τον Εθνι­κό Διχα­σμό, τις ανε­δα­φι­κές προσ­δο­κί­ες και τελι­κά τη Μικρα­σια­τι­κή Κατα­στρο­φή. Η «ανα­λα­μπή» υπάρ­χει, αλλά δεν διαρ­κεί. Το φως της δημιουρ­γι­κής ανα­νέ­ω­σης δια­κό­πτε­ται από τις αντι­φά­σεις της ίδιας της ελλη­νι­κής κοινωνίας.

Πραγ­μα­τι­κός πρω­τα­γω­νι­στής της τρι­λο­γί­ας δεν είναι μόνο ένας συγκε­κρι­μέ­νος ήρω­ας. Είναι η ανερ­χό­με­νη ελλη­νι­κή αστι­κή τάξη, με τις δημιουρ­γι­κές της δυνά­μεις, την εξω­στρέ­φεια, την πίστη στην παι­δεία και στην πρό­ο­δο, αλλά και με τις απο­τυ­χί­ες και τις ανεκ­πλή­ρω­τες υπο­σχέ­σεις της. Μέσα από οικο­γε­νεια­κές ιστο­ρί­ες, εμπο­ρι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες, έρω­τες, μετα­κι­νή­σεις και δια­δο­χές γενε­ών, ο Θέμε­λης παρα­κο­λου­θεί την πορεία της από την άνο­δο έως τη διάψευση.

Ιδιαί­τε­ρη θέση στο έργο του κατέ­χει η σύγκρου­ση ανά­με­σα σε δύο δια­φο­ρε­τι­κές αντι­λή­ψεις για τη «Μεγά­λη Ιδέα». Από τη μία πλευ­ρά βρί­σκε­ται η εδα­φι­κή επέ­κτα­ση και ο εθνι­κός μεγα­λοϊ­δε­α­τι­σμός. Από την άλλη, η «μεγά­λη ιδέα» της παι­δεί­ας, της οικο­νο­μι­κής ανά­πτυ­ξης, της δημιουρ­γί­ας θεσμών και της ευρω­παϊ­κής προ­ο­πτι­κής. Ο Θέμε­λης δεν παρα­δί­δει απλοϊ­κά πολι­τι­κά μαθή­μα­τα. Αφή­νει τις δύο αυτές αντι­λή­ψεις να δοκι­μα­στούν μέσα στις ζωές των προ­σώ­πων και στην ίδια την εξέ­λι­ξη της Ιστορίας.

Όχι ήρω­ες-σύμ­βο­λα, αλλά άνθρω­ποι μέσα στην επο­χή τους

Μια από τις σημα­ντι­κό­τε­ρες αρε­τές του Θέμε­λη είναι ότι οι ήρω­ές του δεν ζουν έξω από τον χρό­νο τους. Δεν γνω­ρί­ζουν εκ των προ­τέ­ρων την κατά­λη­ξη των ιστο­ρι­κών γεγο­νό­των, όπως τη γνω­ρί­ζει ο σημε­ρι­νός ανα­γνώ­στης. Ελπί­ζουν, κάνουν λάθη, ερω­τεύ­ο­νται, παρα­σύ­ρο­νται, συμ­βι­βά­ζο­νται, επα­να­στα­τούν και κάπο­τε συντρίβονται.

Οι άνθρω­ποι στα μυθι­στο­ρή­μα­τά του δεν είναι απλοί θεα­τές της Ιστο­ρί­ας. Είναι φορείς δια­φο­ρε­τι­κών ιδε­ών και κοι­νω­νι­κών αντι­λή­ψε­ων. Άλλοι πιστεύ­ουν στην εκπαί­δευ­ση, στον ορθο­λο­γι­σμό και στην πρό­ο­δο. Άλλοι υπε­ρα­σπί­ζο­νται την παρά­δο­ση, την κοι­νω­νι­κή ιεραρ­χία ή τη θρη­σκευ­τι­κή αυθε­ντία. Άλλοι επι­διώ­κουν μόνο την προ­σω­πι­κή τους άνο­δο. Η σύγκρου­ση ανά­με­σα στο παλιό και στο νέο δεν παρου­σιά­ζε­ται αφη­ρη­μέ­να· περ­νά μέσα από τις οικο­γέ­νειες, τις φιλί­ες, τις ερω­τι­κές σχέ­σεις και τις καθη­με­ρι­νές αποφάσεις.

Σημα­ντι­κή είναι και η παρου­σία των γυναι­κών. Παρό­τι κινού­νται συχνά μέσα σε αυστη­ρά πατριαρ­χι­κά περι­βάλ­λο­ντα, δεν απο­τε­λούν δια­κο­σμη­τι­κές φιγού­ρες. Διεκ­δι­κούν τη μόρ­φω­ση, την προ­σω­πι­κή ελευ­θε­ρία και το δικαί­ω­μα να ορί­σουν τη ζωή τους, πλη­ρώ­νο­ντας πολ­λές φορές βαρύ τίμη­μα. Μέσα από αυτές τις μορ­φές ο Θέμε­λης δεί­χνει ότι ο εκσυγ­χρο­νι­σμός μιας κοι­νω­νί­ας δεν κρί­νε­ται μόνο από τις οικο­νο­μι­κές ή πολι­τι­κές της επι­δό­σεις, αλλά και από τις σχέ­σεις εξου­σί­ας στο εσω­τε­ρι­κό της οικογένειας.

Η Ιστο­ρία ως τρό­πος κατα­νό­η­σης του παρόντος

Ο ίδιος ο Θέμε­λης είχε συνο­ψί­σει με εξαι­ρε­τι­κή ακρί­βεια τη συγ­γρα­φι­κή του πρό­θε­ση: επέ­λε­γε ιστο­ρί­ες και ιστο­ρι­κό υλι­κό που μπο­ρού­σαν «να επι­και­ρο­ποι­ή­σουν την Ιστο­ρία» και, αντι­στρό­φως, «να δώσουν ιστο­ρι­κό βάθος στο παρόν».

Αυτή ακρι­βώς είναι η ουσία της προ­σφο­ράς του. Ο ανα­γνώ­στης δεν μετα­φέ­ρε­ται απλώς σε μια περα­σμέ­νη επο­χή. Ανα­κα­λύ­πτει ότι πολ­λά από τα σημε­ρι­νά ελλη­νι­κά διλήμ­μα­τα έχουν βαθιές ρίζες. Η σχέ­ση με την Ευρώ­πη, η σύγκρου­ση ανά­με­σα στον ορθο­λο­γι­σμό και στον ανορ­θο­λο­γι­σμό, η αξία της παι­δεί­ας, η δυσκο­λία συγκρό­τη­σης ισχυ­ρών θεσμών, η εσω­στρέ­φεια, ο διχα­σμός και η περιο­δι­κή επι­στρο­φή στις εύκο­λες εθνι­κές βεβαιό­τη­τες δεν εμφα­νί­στη­καν ξαφ­νι­κά στη σύγ­χρο­νη Ελλάδα.

Η Ιστο­ρία, στον Θέμε­λη, δεν επα­να­λαμ­βά­νε­ται μηχα­νι­κά. Οι νοο­τρο­πί­ες, όμως, οι συλ­λο­γι­κές αδυ­να­μί­ες και οι ανεκ­πλή­ρω­τες δυνα­τό­τη­τες επι­βιώ­νουν. Γι’ αυτό τα βιβλία του μπο­ρούν να δια­βα­στούν και ως μια μεγά­λη συζή­τη­ση για τις δια­φο­ρε­τι­κές Ελλά­δες που θα μπο­ρού­σαν να είχαν υπάρξει.

Η απή­χη­ση και η κρι­τι­κή αποτίμηση

Η τρι­λο­γία γνώ­ρι­σε εντυ­πω­σια­κή ανα­γνω­στι­κή επι­τυ­χία, ξεπερ­νώ­ντας, σύμ­φω­να με τον εκδό­τη της, τις 700.000 πωλή­σεις. «Η ανα­τρο­πή» τιμή­θη­κε το 2001 με το Κρα­τι­κό Βρα­βείο Μυθι­στο­ρή­μα­τος και με το αντί­στοι­χο βρα­βείο του περιο­δι­κού «Δια­βά­ζω», ενώ έργα του μετα­φρά­στη­καν σε αρκε­τές γλώσσες.

Η αξία του, ωστό­σο, δεν βρί­σκε­ται μόνο στην εμπο­ρι­κή επι­τυ­χία. Ο Θέμε­λης βοή­θη­σε να επι­στρέ­ψει το ιστο­ρι­κό μυθι­στό­ρη­μα στο κέντρο του ενδια­φέ­ρο­ντος ενός ευρύ­τε­ρου κοι­νού. Συν­δύ­α­σε την τεκ­μη­ρί­ω­ση με τη μυθο­πλα­σία, τη μεγά­λη ιστο­ρι­κή τοι­χο­γρα­φία με την προ­σω­πι­κή ιστο­ρία και την κοι­νω­νιο­λο­γι­κή ματιά με την αφη­γη­μα­τι­κή ένταση.

Δεν υπήρ­ξε πει­ρα­μα­τι­κός συγ­γρα­φέ­ας ως προς τη γλώσ­σα ή τη μορ­φή. Δεν επι­δί­ω­ξε να ανα­τρέ­ψει τις τεχνι­κές της πεζο­γρα­φί­ας ούτε ισχυ­ρί­στη­κε ότι το έκα­νε. Η γρα­φή του βασί­στη­κε περισ­σό­τε­ρο στη στέ­ρεη αφή­γη­ση, στην έρευ­να, στη σύν­θε­ση πολ­λών προ­σώ­πων και στην ανα­πα­ρά­στα­ση ολό­κλη­ρων επο­χών. Ορι­σμέ­νοι κρι­τι­κοί παρα­τή­ρη­σαν ότι κάποιες φορές οι ιδέ­ες του γίνο­νται έντο­να διδα­κτι­κές ή ότι ορι­σμέ­νοι χαρα­κτή­ρες λει­τουρ­γούν ως φορείς συγκε­κρι­μέ­νων αντι­λή­ψε­ων. Ωστό­σο, ακό­μη και αυτή η πλευ­ρά απο­τε­λεί τμή­μα της ιδιαί­τε­ρης φυσιο­γνω­μί­ας του: ο Θέμε­λης πίστευε ότι το μυθι­στό­ρη­μα μπο­ρεί να προ­σφέ­ρει όχι μόνο συγκί­νη­ση αλλά και ιστο­ρι­κή αυτογνωσία.

Μετά την τρι­λο­γία ακο­λού­θη­σαν τα έργα «Για μια συντρο­φιά ανά­με­σά μας», «Μια ζωή δυο ζωές», «Οι αλή­θειες των άλλων» και «Η συμ­φω­νία των ονεί­ρων». Το τελευ­ταίο του έργο, «Η ανα­χώ­ρη­ση», κυκλο­φό­ρη­σε μετα­θα­νά­τια το 2014. Σε αυτά διεύ­ρυ­νε το ιστο­ρι­κό και θεμα­τι­κό του πεδίο, από τα χρό­νια του Δια­φω­τι­σμού και της Επα­νά­στα­σης του 1821 μέχρι τον Εμφύ­λιο, τη μετα­πο­λε­μι­κή Ελλά­δα και τις τελευ­ταί­ες δεκα­ε­τί­ες του 20ού αιώνα.

Μια παρα­κα­τα­θή­κη ιστο­ρι­κής αυτογνωσίας

Δεκα­πέ­ντε χρό­νια μετά τον θάνα­τό του, ο Νίκος Θέμε­λης εξα­κο­λου­θεί να μας θυμί­ζει ότι η λογο­τε­χνία δεν είναι υπο­χρε­ω­μέ­νη να επι­λέ­ξει ανά­με­σα στη γνώ­ση και στη συγκί­νη­ση. Μπο­ρεί να υπη­ρε­τεί και τις δύο. Μπο­ρεί να ανα­πλά­θει μια επο­χή με ακρί­βεια και ταυ­τό­χρο­να να φωτί­ζει τις αγω­νί­ες του σημε­ρι­νού ανθρώπου.

Η μεγά­λη του συνει­σφο­ρά ήταν ότι έφε­ρε τον ανα­γνώ­στη αντι­μέ­τω­πο με την Ιστο­ρία όχι ως τελειω­μέ­νο παρελ­θόν, αλλά ως ανοι­χτό ερώ­τη­μα. Έδει­ξε έναν ελλη­νι­σμό πολύ ευρύ­τε­ρο από τα σύνο­ρα του ελλη­νι­κού κρά­τους, έναν ελλη­νι­σμό των μετα­κι­νή­σε­ων, του εμπο­ρί­ου, της παι­δεί­ας, της δια­σπο­ράς και της επι­κοι­νω­νί­ας με την Ευρώ­πη. Παράλ­λη­λα, κατέ­γρα­ψε τις στιγ­μές κατά τις οποί­ες αυτή η εξω­στρέ­φεια υπο­χώ­ρη­σε μπρο­στά στον φανα­τι­σμό, στον διχα­σμό και στην εθνι­κή αυταρέσκεια.

Ο Νίκος Θέμε­λης έγρα­ψε, τελι­κά, για τις δυνα­τό­τη­τες που γεν­νή­θη­καν και χάθη­καν, για τα όνει­ρα που άγγι­ξαν για λίγο την πραγ­μα­τι­κό­τη­τα και ύστε­ρα δια­ψεύ­στη­καν. Και ίσως γι’ αυτό τα μυθι­στο­ρή­μα­τά του παρα­μέ­νουν επί­και­ρα: επει­δή πίσω από την πορεία των ηρώ­ων τους υπάρ­χει πάντα ένα ερώ­τη­μα που αφο­ρά και τη σημε­ρι­νή Ελλά­δα — όχι μόνο τι υπήρ­ξα­με, αλλά κυρί­ως τι θα μπο­ρού­σα­με να είχα­με γίνει.

Ενδει­κτι­κές πηγές:

Ίδρυ­μα Ωνά­ση – Νίκος Θέμε­λης.

Εκδό­σεις Κέδρος – Ο άνθρω­πος και ο συγ­γρα­φέ­ας.

Περιο­δι­κό Χάρ­της – Ο Νίκος Θέμε­λης ανα­τέ­μνει την πορεία της αστι­κής τάξης.

Protagon – Ο Νίκος Θέμε­λης και το νέο ιστο­ρι­κό μυθι­στό­ρη­μα.

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Η Λογο­τε­χνία σήμερα